Diksyonè kreyòl Vilsen

MISSING IMAGE

Material Information

Title:
Diksyonè kreyòl Vilsen
Physical Description:
259 p. : ill. ; 28 cm.
Language:
Haitian French Creole
hateng
Creator:
Vilsaint, Féquière
Heurtelou, Maude
Publisher:
Educa Vision
Place of Publication:
Temple Terrace, FL
Publication Date:

Subjects

Subjects / Keywords:
Creole dialects, French -- Dictionaries -- Haiti   ( lcsh )
Genre:
non-fiction   ( marcgt )

Notes

Summary:
Each entry features parts of speech, definitions, and context sentences. Does not contain any English sentences. Definitions are in Creole.
Language:
Introd. in English and Haitian French Creole.
Statement of Responsibility:
Fekyè Vilsen ak Mod Etelou.

Record Information

Source Institution:
Educa Vision
Holding Location:
Educa Vision
Rights Management:
All applicable rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier:
oclc - 31062938
lccn - 96126054
isbn - 1881839370
ocm31062938
Classification:
lcc - PM7854.H34 V56 1994
ddc - 447/.97294
System ID:
AA00010738:00001

Full Text
SDiksyon
I Krey
CD Vil
Twazye'm edisyon












Diksyone Kreyol Vilsen





F6quiere Vilsaint
Maude Heurtelou


Educa Vision















Diksyone Krey6l Vilsen, 3yem edisyon
Ote : F6quiere Vilsaint & Maude Heurtelou

Copyright, Educa Vision Inc. 1997, 2003, 2007, 2009, Coconut Creek,
Florida.

All rights reserved.
No part of this book may be reproduced, transmitted or stored in an information
retrieval system in any form or by any means, graphic, electronic or mechanical,
including photocopying, taping and recording, without prior written permission
from the author.

Dwa rezeve: Moun pa gen dwa repwodui liv sa a, kelkeswa method la ... sof si li
gen pemisyon alekri ki soti nan men edited ki gen tout dwa, Educa Vision, Inc.


Educa Vision Inc.,
7550 NW 47th Avenue,
Coconut Creek, FL 33073
Telephone: 954 968-7433
Fax: 954 970 0330
E-mail: educa@aol.com
Web: www.educavision.com


Ko-Edisyon ak
Kopivit-Laksyon Sosyal, Edite
102, Lafle Dichen
Potoprens Ayiti
Tel: + (509) 2222-4009/ 3736-3220/
37363224
Entenet: www.lactionsociale.com


ISBN: 978-1-58432-435-5


I













Entwodiksyon










Diksyone kreyol Vilsen se premye diksyone monoleng ki pibliye nan lang
Kreyol Ayisyen. Nou rive nan twazyem edisyon li. Se yon efo kolektif
plizye moun fe.

Nou ta renmen remesye espesyalman Kaptenn Koukouy, Jean-
Robert Placide, HABETAC, Edikasyon Nasyonal Ayiti.

Liv sa a ap pemet jenn Ayisyen yo devlope vokabile yo, jwen
definisyon pou mo y ap sevi, epitou jwenn enfomasyon nan diferan
domen, etid. Gen vokabile pou lekti, ekriti, syans, matematik, syans
sosyal, konpreyansyon teks epitou vokabile sou teritwa, kilti ak
devlopman.

Si travay sa a pemet elev yo aprann plis, li plis, ekri plis, nou
konnen nou atenn objektif nou.















Abreviyasyon

a.: adjektif
adv: adveb
det: deteminan
eltr.: elatriye
entw: entewogatif?
eskl: esklamatif!
fr: fraz
kon: konjonksyon
n: non
nf: fraz non
ono: onomatope
pej: pejoratif
pr: prepozisyon
pwo: pwonon
sin: sinonim
v: veb
vf: fraz veb
vil: vilge















Diksyone Krey6l Vilsen


A
a: n. Premye l0t nan alfabet Krey6l. A
majiskil. 2. Atik defini ki vin apreyon mo
kifini akyon vw ayl kipa nazal. Mayo a.
Pale a. 3. a. Gwoup san. Jan yo klasifye
san moun pou transfizyon. Gwoup san
mwen se A, ou menm ou se B negatif,
Andre se O pozitif, Solanj se AB. 4.
Patikil pou make posesif (sitou nan z6n
n6Ayiti). Liv a Gaspa, liv ayo. 5. Senbal
elektrik pou anpe. A= 10. 6. Senb6l
chimik akfizik ki reprezante mas atomik.
7. Senbl pou reprezante inite sifas. Ha,
a, ca. (ekta, a, santya). 8. Patikil pou
makefiti. Bondye a beni ou.
aa!: ent. Son pou make kontraryete osinon
pou ensiste sou yon bagay. Son pou atire
atansyon.
aba. ent. : Mo pou di ou pa dak6 ak yon
moun osinon yon bagay, pou di ou kont,
osinon ou vlefini ak sa. Aba tout enjistis.
abajou: n. Kouveti lanp, dekorasyon moun
mete sou lanp. Si ou vie plis limyn, wete
abajou a.
abako: n. Pantalongwo ble koton. Mwenpa
renmen we abako sa a sou ou.
abandon, bandonnen: v. Lage, kite, pa
okipe. Manman timoun yo pati, li
abandon yo nan lakou a.
abapri: adv. ki pa vann chb. Gen yon
likidasyon, tout machandiz abapri.
abat: v. Kraze, touye, defeat. Jan pat renmen
kal6j la, li abat li yeswa.
abdenwel: n. dekorasyon pou make fit
Nwdl. Devan Lakomin gen yon abdenw6l
ak anpil limyb pou dekore pandan sezon
f&t nwl la.
abdomen: n. Pati nan k6 vetebre (vetebre
vie di ki gen zo rdl do, ekzanp moun,
kabrit etc.) Nan abdomen genyen
lestomak, trip, fwa eltr.


abe: n. etap nan edikasyon pret katolik
anvan odinasyon. Abe Kebwo pral etidye
teyoloji nan peyi Kanada.
Abela Jesne (Gesner Abellard): np.
Atispent. Li f&t P6toprens 22 Fevriye
1922 Li te etidye lekl6 J. B. Damye li te
fe plizyb travay, mekanik, detektif eltr.
anvan li te vin atispent.
abese: n. 1. Alfabet. Jinyb poko konn abese,
li poko al lekbl. 2. Mete nan yon
pozisyon ki pi ba.
Abese vit la. 3. Imilye, motifye. Mwen pa p
abese m pou m made msye sevis.
abi: n. eksd, i..:-,,,i... '. ',, Sispann fe
timoun nan abi, monchb!
abil: a. Entelijan, debouya, ki kapab defann
tet li, ki gen ladres. Kalo se timoun ki
abil, ou pa bezwen pb pou li, li pap pbdi.
abilite: n. talan, ladres, entelijans.
abim: n. Goufsanfon. 2. Sitiyasyon difisil ki
pa gen fen.
abiman: n. Rad. Ki kalite abiman sa a ki sou
ou la a?
abim, labim: n. 1. Sitiyasyon difisil, ki pa
genfen. 2. Espas ki desannfon, san limit.
abime: v. Maltrete, ize, abize. Pa abime liv
la.
abimen: v. Maltrete, matirize, chifonnen.
Pa abimen liv la konsa a, kenbe 1 byen.
abit: n. Moun kijije yon match, ki f abitraj.
Jan Wobb te abit nan match foutb6l la.
Abit sa a pa jis, li pran pou gwoup ti
medam yo.
Abita: mo nan domen syans biyoloji ki dekri
anviwonman natirdl kote yon gwoup
oganis (plant, bet) ka viv nomalman.
Dezb se yon abitata pou b&t ki pa been
anpil dlo pou viv.
abitab: a. Kote moun ka rete, prezantab.
Kay sa a pa abitab, se pou ou ranje 1
anvan ou bwote.
Abitan Dayiti. np. : Se yon ekriven anonim
ki ekri yon koleksyon pwezi nan lang
Krey6l. Powbm sa yo te pibliye nan eta















Diksyone Kreyol Vilsen


Filadelfi Ozetazini an 1811 epi li te
pibliye ank6 an 1957 ak tit "Gombo
Comes to Philadelphia". Se "E. L.
Tinker" ki te pibliye 1. Liv sa a, gen
moun ki panse se premye liv ki te ekri an
Krey6l.
abitan: n. Moun pwovens. Moun ki rete nan
pwovens. Se abitan mwen ye, mwen pap
ret lavil lontan. Yon gwo abitan se yon
abitan ki gen anpil t.
abitasyon: n. Plantasyon. Pwopriyete. Gwo
jaden kote ki gen pyebwa plante, epi ki
gen kay pou moun rete. Abitasyon an
andwa pote non mbt li.
abite: v. rete, vivyon kote. Kote ou abite la
a, se pa b6 isit?
abitid: n. Pratik; sa yon moun toujoufe. Se
sa yon moun fe tout tan san li pa bezwen
reflechi sou sa li ap fe a. Gen abitid ki
bon, genyen ki pa bon. Bwose dan ou de
fwa pa jou se yon bon abitid. Se yon
move abitid pou ou kite kay ou sal.
abitraj: n. Balans pou mentni ekilib ant de
ekip. Abitraj sa a pa an fave m ditou.
abitre: v. Fe respekte regleman yon match
ant de ekip. F6k se yon moun ki gen
eksperyans ki pou abitre match sa a.
abitre: a. San lojik, ki pa baze sou okenn
prensip.
abitye: v. 1. Fe regilyeman. Mwen abitye
kuit manje ak pwav. 2. a. ki
abitydlman: adv. Anjeneral; preke tout tan.
abiye: v. 1. mete rad. Mwen pral abiye
toudenwa paske mwen andby. 2. elegan,
bw6ad. Mwen sot we mesye dam yo,
mwen make pa rekon&t yo sitan yo
abiye.
Abiyotik: mo nan domen syans biyoloji ki
dekri tou sa ki pa vivan nan yon
anviwonman men ki gen enp6tans sou
lavi ak devlopman 6gdnis vivan ki nan
anviwonnman sa a. Ekzanp, klima,
polisyon, elevasyon, imidite, tout sa se
faktW abiyotik.


abizan: a. Ki vie plis pase sa ki posib, ki
gen jef sou sa kipapou li. Mari abizan
anpil.
abize: v. Fe abi, pran avantaj sou yon lot
moun; egzije plis pase sa ki posib, ki gen
jef6. Mwen pa renmen moun abize m.
abnegasyon: n. Rezonab, san pasyon, ki
gen kontwal, ki ka fe negosiyasyon. Si
ou pa konn fe abnegasyon, ou pa ka viv
ak moun.
ab6: n. 1. Arebo, bo, aksd. Pybandre pa
janm ban mwen ab6 pou mwen diskite
sou koze sa a ave 1. 2. toupre. Biwo sa
a, se nan ab6 bisantne li ye, se pa b6 isit
la menm. 3. Andedan. Lb moun fin monte
ab6 batiman an dyaz la koumanse jwe
mizik.
abobo, ayibobo. ent. : Amen!. Si nou tout
dak6 rele abobo. Ayibobo!. 2. bravo, se
sa net, konpliman, bel travay; ou gen
rezon, respe pou ou, mwen dak6 ak ou,
mwen retire chapo devan ou, mwen
salye-ou. 3. Nan relijyon Vodou son pou
akeyi lwa, pou apwouve.
ab6dab: a. Ki posib pou ou apwoche, ki
posib. Pri kay sa a ab6dab, mwen ka
achte 1.
abode : v. Apwoche. SizMt ab6de m sou
kesyon maryaj, mwen di 1 mwen poko
pare.
aboli. v.: sispann. Depi yo te aboli esklavay
nan peyi Dayiti, tout moun lib.
abolisyon: n. Eliminasyon, kaba. Esklavyo
te goumen pou abolisyon lesklavaj.
abominab: a.Terib, led, ki pa akseptab.
Soufrans pbp la abominab, f6k nou tout
ansanm fe ef6 pou sa change.
abominasyon: n. Male, pichon ak ke kase ki
ta ka genyen 1M yon bagay pa respekte
lwa Bondye. 2. Gwo dega nan yon
rejyon.
abondan: adv. Anpil, dri. Nan tan vakans
se 1l mango abondan nan peyi mwen.















Diksyone Krey6l Vilsen


abondans. n. : pak&t, anpil. Nan dnnye
rekbt ki sot pase a, nou te gen yon
abondans danre.
abbnen (abbne): v. Fe kontrapou resevwa
kich6y regilyvman. Mwen ab6nen nan
journal la pou ennan.
abbne: v. Enskri pouvin manmpou resevwa
yon piblikasyon osinon pou resevwa yon
sbvis. Mwen ab6ne nanjounal nouvelis,
chak maten yo vin delivre 1 devan lakay
mwen.
abonmache: ki pa chL. Bwen achete vyann
bbf abonmache nan mache Kwabosal.
abbnman: n. Kontra pou resevwa yon sdvis
osinon yon machandiz. Madan Chal
koupe ab6nman lt bbf li a.
abonotcho: onom. Son pou repouse move
espri.
Aboudja: non atis pou Wonal Derenonkou,
yon mizisyen Ayisyen ki rete Ozetazini.
about: a. Bouke. Mwen about ak bri sa a
jistan mwen pa konnen ank6.
about: v. Rive jwenn, jwenn sa ou te ap
chache a. Mwen f joustan mwen about
nan adrbs kay Lola a, men esplikasyon an
pat fasil.
aboutisman: n. rezilta, tbm. Kote yonbagay
rive.
Abraram Era (Herard Abraham): Ansyen
milite ayisyen ki pase nan plizyb grad
jistan li vin rive general. Li f&t Jakml li
te al lek6l prime Jakm6l epi lek6l
second& nan vil P6toprens. Apresa li al
nan lek6l milite epi diplome an 1959. Li
te okipe plisyb p6s milite ak sivil, li
patisipe diplomatikman nan koudeta ak
16t man&v lame.
abreviyasyon: n. Fason kontrakte pou ekri
yon mo. Retire yon pati nan yon mo pou
ekri li rapidman. Abreviyasyon non
mwen se M.H.
abrevwa: n. kote pou bwe dlo, fonten dlo.


abri: n. kote pou pare solby osinon pou pare
lapli. Pyebwa a sbvi k6m yon abri pou
machann nan.
abriko, zabriko: n. Fwi kould jnabriko ki
gen po di epi ak gwo grenn andedan 1, li
gen anpil che. Lb mwen te timoun mwen
pat renmen abriko paske li te konn si,
mwen te pito bwe ji a osnon manje
konfiti. Zabriko
absan: a. Kipa la. Ki pa yonkote. Maryo te
absan lek6l paske li te malad.
absans: n. Tan pandan yon moun pa la. Se
pandan absans mwen Kaw6l marye.
absante: v. Ki absan. Ki pa la. Li absante
pou twajou.
absanteyis: n. Ki absan regilyeman allske
gen aktivite. Gen pwopriyete teryen
absanteyis, yo kite 16t moun travay tb a,
yo pa la, yo pa depanse, men yo resevwa
rekblt.
abse: n. klou sou k6 moun, bouton ki anfle
sou po moun. Se pou ou al lopital pou
doktW kapab fann abse sa a pou ou.
absedlenn: n. Le lenn yon moun anfle.
absent: n. fey, remind, fey mant tranpe nan
kleren. Gen moun ki konn mete absent
tranpe swa pou yo fe rembd swa pou yo
fe gw6g.
absidite: n. koze ki pa gen sans lojik.
Politisyen an pa konn sa li ap di,paw61 yo
pa gen sans, se yon pakbt absidite.
abs6ban: a. ki kapab abs6be dlo, lull. Papye
twalkt abs6ban. 2. Ki pran anpil tan, ki
made konsantrasyon.
abs6be: v. 1. Bwe, rale. Tb a abs6be tout
dlo lapli a touswit. 2. Pran tet, pran
nanm, kapte lespri. Timoun albkile, yo
kite televizyon abs6be lespri yo.
absoli: n. ki pa gen restriksyon ni rezev. 2.
Kipafet dapre lalwa men kifet daprefos
pouvwa ki fe aksyon an; otoritW,
entranzijan, ki pa sipote kontradiksyon.
3. Ki pa change, ni 1l li pozitif ni le li ta
,i..--a, IF Valk absoli.















Diksyone Kreyol Vilsen


absoliman: adv. San dout, kanmenm. Mwen
vie ou vini absoliman, mwen bezwen ou.
absolisyon: n. Padon pou peche. Si ou al
konfese, pe a ap ba ou absolisyon.
abstre: a. Ki pa touchab, ki ekziste nan
lespri selman, ki kontre a konkrd.
Filozofi abstre.
abyenfe. : ansent. Madan Jan abyenfe
kounye a, doktW di-li li pral fe yon ti
gason.
ach: n. Let nan alfabe. Nan "ch", h se
dezyem lt la.
acha: n. Aktivite kote ou bay lajan pou yon
sdvis osinon pou yon machandiz. Kou
mwen touche, mwen al fe acha.
acheveche: n. Kote achevek rete, biwo
achevek. Katedral la tou pre ak
acheveche a.
achevek: n. Evek anchef Monseyb Myo se
Achevek P6toprens.
achidyos&z: n. Building kote achevek rete.
Teritwa yon achevek.
Achimed (prensip Achimed): Yon k6 ki nan
dlo deplase yon vala dlo ki peze menm
pwa akpwa k6 a.
achitek: n. Moun ki etidye achitekti. Kou
ou we kay sa a, ou we se yon gran
achitek ki desinen 1.
achitekti: n. 1. Ladres ak teknik pou bati
kay. Ou ka diplome nan achitekti nan
katran. 2. Estil kay. Achitekti twopikal.
achiv: n. biwo kote yo konsive papye legal
ann6d. Mwen gen pou mwen fe yon rive
nan achiv la pou mwen al chache yon
ekstrb batiste mwen.
achivis: n. Moun ki okipe achiv, ki oganize
dokiman. Chantal etidye sekretarya men
se travay achivis li fe.
Achtayn Albe (Einstein Albert): np. 1879-
1955; Espesyalis nan fizik. Li f&t nan
peyi Almay epi li natiralize Ameriken. Li
devlope teyori Relativite.
achte: v. Twoke, peye lajan pou machandiz.
Sa vie di ou bay k6b pou gen yon bagay.


Nou achte manje nan makat. Mwen achte
yon bl machinjodi a.
achte: n. Moun ki ap achte. Madanm, pa
estasyone machine ou la a si ou pa yon
achtb, se moun ki ap vin fe mwen vann
selman ki andwa estasyone la a.
Adanmsonn Jinet (Adamson Ginette): np.
Pwofese literati, ekriven, kritik liter. Li
f&t Jeremi, li te al lekbl Okay, P6toprens
ak Etazini. Li fe doktora nan literati
frans. Li se pwofese inivesite Wichita,
nan eta Kanzas.
Adan: np. premye moun ki te rete sou late,
dapre istwa labib. Adan ak Ev te rete nan
Jaden Edenn.
adaptab: a. Ki ka adapte. Se pa tout moun
ki adaptab.
adaptasyon: n. chanjman ki fet nan yon
moun osinon yon bet osinon yon plant
pou li kapab viv nan yon sitiyasyon
nouvo, ki pedmt li pwofite osinon chape
anba enfliyans kote li ap viv la.
Chanjman an ka tanpord, pemanan,
sipefisydl osinon an pwofonde.
adapte: v. 1. fe yon bagay vin akode akyon
lot. Se mwen ki adapte k6d sa a nan
aparby la, li pat bon pou li anvan. 2.
change estilyon bagay. Panyblyo adapte
mizik Tabou Konbo a, yo fe li tounen
yon mereng ki pi cho toujou. 3. Reziyen,
koube. Mwen adapte m a sitiyasyon an,
ki sa ouvie mwen f. 4. ajiste, vin abitye
avek, chanjman kifet nan yon bet osinon
yon plant pou li ka viv epi siviv ak
chanjman kifet nan anviwonnman li.
adbbd: n. fly bwa prese endistriydl. Mwen
bezwen yon tablo, ban m yon fby adbbd
ak yon demilit penti.
ade: adv. de ansanm. De granmoun yo viv
ade, pou kb yo.
adefo: 1. Ki gen defo. 2. Sizoka pa gen
youn... Adefo manman, nou tete grann.
Adefo youn, nou a pran 16t.















Diksyone Kreyol Vilsen


ademen: prep. Demen, Na we jou ki vini
apre jodi a. Mwen ale, tande Jozff,
ademen.
adezif: n. Tep ki sdvi pou kole. Pote adezif
sa a prete mwen pou m kole malt la.
adezyon: n. ako. Li pa bay adezyon li.
adilte: n. Le yon moun ki marye gen yon
menaj sou kote. Zoklo. Madan Chal
div6se ak Chal pou adilt.
ADIH: Asosiyasyon Endistriydl Ayisyen.
(Association des Industriels Haitiens)
adisyon: n. Ajoute vald poujwenn yon total.
Ou fe yon adisyon 1e ou mete de (2)
osinon plizye chif ansanm epi ou konte
konbyen ou genyen antou. En e en fe de.
Si ou pa konn fe adisyon, ou pa konn
konte lajan.
adisyone: v. Ajoute, mete youn ak 16t pou
jwen yon total. Adisyone konbyen lajan
ou rete pou ou we si li ase.
adjanikon: n. Youn nan asistan (gason) nan
relijyon vodou.
adjektif: n. Mo ki sdvi pou modifye, limited
osinon kalifye yon non ak yon pwonon.
Nan fraz "Gwo Sonson" gwo se adjektif.
Yon bhl chemiz. Yon chyen byen ld.
adjidan: n. grad nan lame. 2. Asistan chef
seksyon.
adjwen. : n. asistan, sekret. Sofi se yon
adjwen nan depatman nou an depi semen
pase. 2. a. Msye pa chbf isit la, se
adjwen li ye.
adlibit6m: adv. san limit. Nou mbt manje
adlibit6m.
admet: a. Dak6, konfese, aksepte. Li l1 pou
ou admbt ou ant6 Woje.
admeton : sipozon. Admeton mwen ta fe
yon bagay ki mal, ki moun ki pajanm fe
erb?
administrasyon: n. 1. Oganizasyon.
Administrasyon Lap6s. 2. Jan yo dirije
zafe leta. Gwoup moun ki anchaj okipe
zafe administrasyon yon peyi. 3. Domen


etid ki prepare administrate. Li etidye
administrasyon.
administrate: n. moun ki ap administre yon
antrepriz, yon biwo eltr. Administrator a
pa la, moun pap kapab touche.
administratif: a. ki gen relasyon ak
regleman yon administrasyon.
administre: v. Jere, oganize ak objektif Se
papa m ki administre lajan fanmi an.
admirab: a. Ki merite admirasyon. P61 se
yon nonm admirab men li sounwa tw6p.
admirasyon: n. Kontanplasyon,
apresiyasyon. Jan gen admirasyon pou
Kaw6l.
admirate: n. Moun ki admire, ki apresye
yon lot moun. Pye se admirate Alisya.
admire: v. 1. kontanple, gade ak plezi epi
kontantman. Mwen tap gade yon fim
16trejou, se pa de admire mwente admire
jan aktW ajwe byen. 2. renmen, gade ak
afeksyon. B6l tifi, si ou te konnen jan
mwen admire w, ou pa ta ban mwen refi.
admisib: a. Akseptab. Atitid ou a pa
admisib, li an dezak6 ak prensip legliz.
admisyon: n. 1. Seri etap pou yo konsidere
yon kandida. Se nan etap admisyon an
lek6l la realize Jozefin tw6 gran pou
klas la. 2. Pri ou peye pou antre nan yon
fonksyon. Admisyon senk goud.
Ad6f MadanMaks (Madame Max Adolphe):
Chef fiyet-Lalo pandan gouvenman
Franswa ak Janklod Divalye. Non li
anvan li te marye se te Wozali BoskU
(Rosalie Bosquet). Li te f&t Mibalb, li te
vin premye fi ki te despite Mibal. Li te
vin direktris F6-Dimanch, kote ki te gen
anpil krim ak abi sou moun ki
anprzonnen pou lide politik yo. Lb
Janklod pati pran kite pouvwa a, Madan
Maks Ad6f pati kite Ayiti al viv
Ozetazini ak Kanada.















Diksyone Kreyol Vilsen


adoken: n. blok ki sanble ak brik, ki fet ak
beton, ki sdvi pou fe wout osinon
planche, se yon teknikpou pave wout ak
blok, san koule beton nanjwen ant bl6k
yo.
adolesan: n. moun ki nan laj ant 14 zan rive
18 tan.
adolesans: n. Peryod nan lavi yon moun ki
k6manse 1 li fme. Adolesans se pery6d
timoun yo kbmanse pran endepandans
nanjan yo panse ak nan sa yo renmen.
adonnen: ki gen abitid, ki kole sou yon
abitid, san kontwol. Li adonnen nan
sigar&t.
adopsyon: n. Demachpouyon moun osnon
yon bagayvin pou ou. Si ou ve genyon
timoun san ou pa fe 1, ou ka konsidere
adopsyon. 2. Aksepte yon lide yon
prensip epi defann li.
adopted: v. Pran yon bagay osnon yon moun
tankou li se pa w. Lb ou adopted yon
timoun, ou fe li antre nan fanmi w.
Salnav ak madanm li te kontan anpil 1I
yo te adopted ti bebe a.
adoptif: a. Sa ou konsidere tankou pa ou. Se
pitit adoptif mwen li ye.
adorab: a. Ki merite adore, apresye ak
admirasyon. Ti pitit sa a adorab, depi
sou jan li pale a.
adorasyon: n. 1. Egare pou, fou pou yon
moun. Tout lajounen, Jan gen yon s6l
adorasyon, se Mari, pitit madan Milo a li
renmen. 2. Chante osnon seremoni legliz.
3. Aksyon yon moun ki ap adore. 4.
chante espesyal yo chante nan seremoni
pou lm6.
adorate: n. Moun ki adore, moun ki admire
yon lt pa amou. gen adorate sensb.
adore: v. Renmen akpasyon. Mwen renmen
ou telman, mwen santi mwen adore w. 2.
Lapriye ak devosyon. Mwen adore ou
Bondye.
adousi, dousi: a. 1. Sikre. Ak ki sik ou
adousi akasan mwen an. 2. vin pi dous,


pi janti. Depi mwen te fin diskite ak
Tisya a, tanperaman li adousi anpil.
adrenal: n. ki toupre 6gan ren.
adrenalin: n. omon ko moun osinon ko bet
pwodui l yo sou tansyon. Adrenalin soti
nan glann sirenal epi li vin nan san pou
ft ke a bat pi vit fe tansyon monte, ft
aktivite sik nan san monte.
adres: n. Kote ou rete. Adris Kaw6l se
nimewo 34 nan Ri Lanteman. Adrbs
lek6l la se 375 Ri Larivy. Mwen ekri
non ak adrbs zanmi mwen yo nan yon ti
kan. Ban mwen adrbs la, mwen ap vin
san fot. Adrbs Edika Vizyon se: 755 riyNl
Educa. Mwen pa gen adrbs ou se sa ki fe
mwen pa ekri w.
adrese: v. 1. Pale, ft konvesasyon. F6k ou
ta we sou ki ton P61 adrese mwen. Gade,
pa adrese m lapawbl. 2. Ekri adrds yon
moun sou yon anvl6p.
Adriyen Antwan (Adrien, Antoine). np. Pb
Katolik Espiriten. Li f&t nan vil Okay 22
Me 1922. Li se pitit Emany6l Adriyen ak
Jembn Al (Hall). Li te al lek6l primb
Okay, lek6l second& P6toprens. Apresa li
al Ozetazini, Okanada ak Anfrans. Li te
vin konsakre pb. Li retounen Ayiti an
1949, li pwofese Sen-Masyal. Li te aktif
toupatou pou ede jen yo aprann. Li te
pran ekzil sou gouvenm F. Divalye, an
1963. Li viv 23 ane nan Ozetazini. Li
retounen nan peyi a an 1986 apre Divalye
pati. Li te sip6te epi ede gouvenman
Aristide. Li chape plizye atanta. Li jwe
yon wl6 aktif pou gen chanjman
demokratik Ayiti. Li te vin direktW kolbj
Sen Masyal.
advantis: n. 1. relijyon ki adoptejou samdi
k6mjou pou yofe sdvis prensipal. Mwen
se advantis, se sa ki fe mwen pa travay
lesamdi.















Diksyone Kreyol Vilsen


adveb: n. Mo ki modify yon veb. Nan fraz"
li ap vini tousuit", tousuit se yon adved ki
modify v&b vini. Gen adveb ki make
kijan, ki direksyon, kilk, ki kote osnon ki
kantite.
advese: n. Ki nan pati opoze. Si Edwa nan
pati repibliken epi Jan nan pati democrat,
talk konsa yo pral fonksyone tankou yo
se de advese.
advesite: n. Difikilte, tribilasyon. Genjan ou
we yon zanmi boule av&k ou nan
advesite, ouvinkonsidere li tankou se fri
ou li ye.
adwat. adv. : sou kote men dwat, sa ki
palotb6 kote goch. Kay mwen an adwat
kay madan P61 la.
adwaz: n. Ti tablo espesyalpou timoun ekri.
Mwen te renmen adwaz lontan yo, kou
ou fin ekri, ou kapab efase li ak dlo.
Adwen Bobren. np. : Espesyalis nan
jeyografi. Li te ekri premye liv Jeyografi
Dayiti ki rele "La Geographie de l'Ile
d'Haiti". Msye konsidere pami premye
moun ki te espesyalis jeyografi Ayiti.
adye! ent. : Podyab, son ak soupi pou
montre tristes osinon sezisman. Adye
Bondye, gad kisa Konpe Lewa devni!
AEH (AEA): Assoc Ekriven Ayisyen. Fonde
an 1979. Premye prezidan li se te
Michaelle Lafontant Herard. Og"n
kominikasyon li se te "Tem" ak "Langaj".
Misyon 6gdnizasyon se pou defann ak
ankouraje sikilasyon panse sanbabouket.
afab: a. Debyen, bonjan, atiran. Ou tou we
Wobe pa menm moun ak Jera, Wobe se
yon nonm ki afab, Jera limenm, li
repousan.
afam: adv. Poufi, kifitpoufi. Soulye afam
yo ka gen talon kikit men pa gason yo se
talon pla pou yo genyen.
af* (zafe): n. bagay, sa yon moun posede.
Mwen pa kontan ak pe a, mwen pran tout
afe m, mwen ale. 2. Istwa, koze, zen.
Gade yon afe, nan ki zen ou ap mete
mwen la a? 3. Ogan sdks moun. 4.


Relasyon kote de moun ap viv ansanm
san yo pa marye. Li fe afe ak Kesedyo.
afebli: v. pedi fos, vin fb; diminye.
afeksyon: n. 1. Jes oswa santiman karesan
pou yon moun. Jan se moun ki toujou
bay fanmi li afeksyon. 2. Kares.
Dyedone sanble yon timoun ki make
afeksyon papa li pa pase men sou t&t li.
afekte: v. touche, change, fe lapenn. Lanmn
marenn mwen an afekte mwen anpil.
afemaj (anfemaj) : n. lokasyon, Iwaye ki
kalkile sou ane.
afemen: v. Iwe yon kay osinon yon espas ki
kalkile pa ane.
afese: v. Bese, vyeyi. Ou pa gad figi Chantal,
li afese anpil papa.
afiba: n. Manje ki ft ak trip bf. Afiba bef
bon nan kalalou.
afich: n. pankat. Ou we afich ki sou poto a,
se mwen ki mete 1.
afiche: v. kole yon afich. Msye afiche
nouv6l la nan tout poto elektrik nan katye
a.
afidavi: n. entansyon, prev. Biwo a made
mwen yon afidavi sip6 kift se pou mwen
ranpli f6m nan epi al chache detwa papye
labank pou mwen pote ba yo.
afilyasyon: n. Gwoup moun manm ladan 1,
atach, koneksyon. Mwen pa nan ankenn
afilyasyon, mwen se yon moun ki apa.
afilye: v.Konekte, atache akyon gwoupman.
Eske ou afilye ak asosiyasyon etidyan isi
a?
afimasyon: n. Ratifikasyon, konfimasyon,
deklarasyon. Sa ou di la a, monkonpe, se
yon afimasyon ki ka vire kont ou!
afimatif : a. Pozitif ratifye. Si mwen
konprann byen, rezilta egzamen ou an
afimatif?
afime : v. Konfime. Mwen afime ou mwen
we Jezila ak de je mwen ap desann lavil.
aflk: ki gen desenfld. W6b afl.
aflije: v. Gen lapenn. Jan mwen we ou
aflije la a, ou pap ka al nan bal aswe a.















Diksyone Kreyol Vilsen


afon: adv. ki ale an pwofond. Nou ap
etidye keksyon an afon.
af6s. adv. : tlman, sitan. Af6s ou pa etidye,
ou pa pase.
afranchi: n. Nan tan koloni, esklav ki libere.
Afranchi yo te lib fe anpil nan sa yo te
vie, yo te gen dwa esklav yo pat genyen
men dwa yo te gen limit tou. Yo te vin
konsidere tankou yon 16t kategori moun,
ant esklav yo ak kolon blan yo. Se pa
tout metye yo te kite yo aprann ni se pa
tout k6mes yo te andwa fe. Se pa tout
grad yo te kite yo genyen nan lame.
afre: a. Saf gouman, voras, ki manje anpil e
vit. Kouman ou fe afre konsa a?
(afreman, afresite)
afreman: adv. jan moun osinon bet manje
ak vorasite.
afresite: n. jan yon moun manje anpil e vit.
Afrik (Lafrik) : np. Youn nan senk kontinan
yo. Kotdivwa se nan yonn nan peyi Afrik
yo. Se nan kontinan Afrik tout zanset
moun nwa yo soti. Gen enf6masyon
syantifik ki koumanse montre se nan
kontinan Afrik zanset tout moun sou late
a sbti, kUlkeswa koulk li. Kontinan lafrik
osid Ewop, toupre Azi, li b6de sou kote
lwes ak oseyan atlantik epi sou kote les
ak oseyan endyen.
afriken: n. Moun ki sot nan peyi Afrik.
Mwen gen twa zanmi afriken nan lekbl
mwen an.
afwo: n. Estil kwafi moun nwa renmen fe,
cheve a koupe kout ak yon ti ponpon
devan. Mwen renmen afwo li a, li fe li
byen.
afwon vebal: n. atak. Sa ou di la se yon
afwon li ye, ou konn sa, se bagay ki pou
ta fe mwen made ou goumen.
afwonte: v. konfwote, koresponn, opozefas-
a-fas. Mwen pate janm enterese afwonte
neg sa a.


afwontman: konfwontasyon, menas, manke-
dega. Gen yon afwontman sou granri ant
Titato ak Siko.
Ag (alg): n. Plant senp ki viv nan dlo. Gen
alg dlo lanme, gen alg dlo dous. Ag pa
gen rasin, tij ni fey. Yo gen klowofil.
Gen ladan yo ki iniselilk (yon s6l selil),
genyen ki miltiselilk (plizye selil)
aga: n. Nan syans biyoloji, aga se yon j6l
klW tankou jelo osinon lanmidon kuit ki
soti nan ag. Yo sevi ak aga nan laboratwa
kbm matris (sipb) pou mikw6b ka
miltipliye. An reyalite, aga komesyal se
yon poud, se 1 yo mete 1 nan dlo cho li
vin tounen yon jl.
aganman: n. Bet ki change koul pou adapte
ak sikonstans kote yo ap viv la. 2. a.
Moun ki change pozisyon tou depannde
opotinite. Politisyen aganman.
agasan: a. yon sitiyasyon ki fe yon moun
pedi pasyans. Bri sa a agasan li anpeche
mwen lapriyL.
agase: v. Eneve. Pa agase mouche sa a, se
moun ki pou voye w6ch dcye ou tande.
agat: n. woch ofev ak atis sdvi pou fe bijou
ak eskilti.
agawou: n. nan relijyon vodou agawou
reprezante lespri loraj.
agiman: n. Rezonman dokimante,
deklarasyon retorik. Mwen rayi 1 Tika
ap bay vye agiman sa yo.
ago: ent. Son pou make apwobasyon osinon
kontantman. M&t seremoni an sonnen
ason an tout moun reponn ago!
agoch. adv. : Sou kote men goch ou. LU ou
rive nan kafou a, vire agoch. 2. Kipa sou
wout, ki Iwen, woutki konplike. Msye pa
sou wout mwen ditou ditou, li ag6ch.
agogo. adv. : Anpil. Te gen bwason agogo
nan resepsyon an.
agon (Ar) : gaz san ode, san koulM, indt ki
nan atmosfi a. Yo sdvi ak li nan
manifakti anpoul, nan tib radyo, nan
soudi eltr. Senb6l li Ar.
















Diksyone Krey6l Vilsen


agoni: n. 1. Etap k1 yon moun pral mouri.
Mwen pa janm we moun nan agoni. 2.
Sitiyasyon difisil.
agonize: v. Mouri lantman, soufri alevini.
Madan Chal agonize pandanyon semenn
anvan li mouri.
agraf: n. Presyon. Vin tache agraf la pou
mwen, men mwen pa rive.
agrafe: v. Tache ak C,.-,if Vin agrafe do m
pou mwen, tanpri, men mwen pa ka rive.
agrandi: v. Fe vin pi gran. Pouki ou pa
agrandi foto sa a, jan li bbl?
agrandisman: n. Ogmantasyon gwose yon
bagay. Agrandisman kay la koute mwen
anpil lajan.
agrap: adv. Ak f6s, san jantiyes. Ou pa
bezwen pran m agrap konsa, se pa joure
mwen apjoure ou.
agravan: a. sikonstans ki fe yon sitiyasyon
vin pi grav.
agrave: v. Vin pi mal, ki vin pi grave. Depi
mwen vin gen dyab&t la, maladi kb mwen
an vin agrave.
agree: a. Ki gen avwa ak travay late osinon ki
gen avwa akpataj akpwopriete te. Ayiti
yo pale anpil sou ref6m agrb, k6m yon
fason pou rezoud pwoblkm pwodiksyon
manje nan peyi a.
agrese: v. atake san rezon. Li vole sou moun
yo, li agrese yo, polis arete 1.
agrese: n. moun ki f zak vyolan sou yon 16t
san rezon valab.
agresif: a. Ki reyaji ak vyolans, ak f6s.
Poukisa ou bezwen agresif konsa a,
kalme ou non.
agresivite: n. Atitid moun ki 1,. .. i
Woland se moun ki kal, li pa renmen
moun fe agresivite sou li ditou.
agresyon: n. Aksyon vyolan sou yon 16t. Se
pou ta we ki kalite agresyon v61 a fe sou
timoun yo.
agreyab: a. Ki bay ke kontan ak plezi.
L6trejou mwen te pase yon sware
agreyab lakay Terbz.


agreye: v. apwouve.
agrikilte: n. metye moun kife f(I., il,
agrikilti: n. 1. Aktivite travay late. Ayiti se
yon peyi kote twaka peyizan yo travay
nan agrikilti. 2. Domen teknik ki etidye
pwodiksyon ak kontw6l plant.
agrik6l: a. Ki gen avwa ak c-,, ,i-,i, Peyi
Dayiti se yon peyi agrik6l.
Agwe. np. : Nan relijyon Vodou se lwa ki
kontwole dlo lanme ak tout plant ak bet
ki viv nan lanme. Li gen pouvwa tou sou
tout bato ki vwayaje nan lanmd. Li
reprezante akyon gason wouj ki gen zye
vet, kipote inifim militW, gan nan men ak
kas sou tet.
agwo: n. kontraksyon. al gade agwon6m.
agwobiznis: n. Biznis ki trete, konsive
osinon transf6me pwodui ol, ,ir,
agwon6m: n. Moun ki etidye pratik ak teyori
kouman pou travay la te a byen.
Agwon6m Chal pa ret dbye biwo, li
renmen al travay nan pwovens ak abitan
yo.
agwonomi: n. Syans ki montre k6man jere
resous agrikol. Mwen pral etidye
agwonomi.
ajame: adv. jame.
ajannda: n. 1. Kand ki gen yon pajpou chak
jou kote moun make sa li gen pou li fe
nan jou yo. 2. Pwogram ki genyen nan
yon aktivite.
ajan: n. 1. Metal, lajan. Bijou ajan yo dire
anpil epi yo bbl. 2. Reprezantan,
koutye. Jozefa se ajan asirans li ye, li
vann asirans.
ajans: n. Biwo espesyalize nan yon bagay.
Mwen pral pase nan ajans famasetik sa a,
yo kapab gen kbk dy6b pou mwen.
ajante: adv. ki gen kould ajan.
ajanten: n. Moun ki soti nan peyi Ajantin.
Ajanten pale Pany6l.
Ajantin: n. Peyi nan Amerik Disid ki toupre
ak Brezil. Ajantin se yon peyi kote yo
pale Pany6l.















Diksyone Krey6l Vilsen


ajantri: n. 1. Kouve ki gen kiye, fouchet ak
kouto. Mwen pa we kote ajantri yo ye,
ou te wete yo nan tiwa a? 2. Jefouchet,
kiye akkouto. Demen mwenpral resevwa
etranje lakay mwen, mete tout ajantri yo
dey6.
Aje (Age). np. : Jeneral ayisyen Tousen te
voye ak gad blan pou te al k6mande nan
Sendomeng an 1800.
aje: v. Ki antre nan laj. Madan B6s se yon
moun aje, li gen sansenkan.
ajen: a. ki poko manje depi nan maten, ki
gen lestomak vid.
ajenda: n. 1. Kane ki gen yon paj pou chak
jou kote moun make sa li gen pou li fe
nan jou yo. 2. Pwogram ki genyen nan
yon aktivite.
Ajeno Wonal (Ag6nor Ronald): np. Espbtif
Ayisyen ki jwe tenis nan nivo
entenasyonal.
ajenou. : 1. Anpenitans sou jenou w. Vin
mete ou ajenou tifi, ou tw6 maledve. 2.
Le ou mete jenou ou ate. Mwen toujou
mete mwen ajenou le dimanch 1l mwen
al legliz.
AJH (AJA): Asosiyasyon Jounalis Ayisyen.
aji: v. 1. Fason moun boule, ajisman,
konpotman, aksyon. Mwen renmen jan
ou aji ave m nan.
ajil: a. 1. Lej&, ki ka deplase akfasilite.
Lorbt konn danse, papa, ou pa we jan li
ajil? 2. Materyo te ki sdvi pou fe krich,
kannari ak l6t travay atizan.
ajilite: n. Ladres. MadanKalo danse akyon
ajilite, tankou li se yonjenn geng&t.
ajisman: n. Tretman, fason moun boule.
Mwen pa renmen ajisman Tisya ditou.
ajistab: a. Ki kapab ajiste, ki pa fiks.
ajistay: Teknik pou ajiste de moso metal
osinon bwa.
ajiste: v. Fe de moso amonize youn ak 16t.
ajisteman: n. Adaptasyon. Chanjman pou
ou ka rann yon bagay posib. Depi mwen
pbdi travay mwen an, se pa de ajisteman


mwen oblije fe pou m ka fe dlo fe bb.
ajitasyon: n. Mouvman, brasay. Gen
ajitasyon nan lari a paske demen se f&t.
ajitate: n. Moun ki ap mete dez6d nan yon
sitiyasyon.
ajite: v. mouvmante, ki pa kalme. Kijan ou
ajite konsa a, kalme ou non.
ajou:1. pati ki vin apre. 2. Ki pare, ki alk, ki
pa anreta. 3. Ki gen titwou pou limyd
pase. Twal ajou.
ajoune: v. ranvwaye pou yon 16t jou. 2. Ki
elijib pou reprann yon ekzamen. Li pa
pase bakaloreya, li ajoune pou septanm.
ajoupa: n. kay pay, ti kay senp ak twati an
pay ki monte sou katpoto san mi. Mwen
pa gen gwo kay, se yon ti ajoupa mwen
genyen.
ajoute: v. Mete sou sa ki genyen. Le ou
ajoute de mango sou twa mango, sa ba
ou senk mango. Operasyon pou mete
ansanm osinonpou ogmante kantite. 5 +
4 =9. Kalkile yon total.
ak: konj. Avek. Chyen ak chat pa janm fin
antann yo byen. Mwen te konprann ou t
ap vini ak zanmi ou yo wi, apa se av&k
papa ou s6lman ou vini? 2. anplis,
ajoute.Twa mango ak yon pen. 3.
Dokiman, ,. ijl, ,l, tit, testaman, kontra,
konvansyon. Ak Endepandans. Ak
maryaj. 4. Sipefisi teren. Yon kawo te vo
apeprl twa ak.
Ak Endepandans: Dokiman ki konsiye
deklarasyon Endepandans Ayiti. Moun sa
yo te siyen Ak Endepandans Ayiti...
Henry Christophe, Clerveaux, Vernet,
Gabart, Alexandre Petion, 0,.n oo...
Toussaint Brave, Romain, Lalondrie,
Capoix, Magny, Daut, Cange, Magloire-
Ambroise, Yayou, Jean-Louis Francois,
Gerin, Moreau, Ferou, Bazelais, Martial
Besse.
akable: v. Fatige, kraze. Mwen toujou
akable 1l m mache nan solby cho pandan
lontan.















Diksyone Kreyol Vilsen


akachon: katye nan zon kafou, sou kote sid
P6toprens. Msye renmen ak yon ti dam
ki rete akachon, ki moun Okay.
akademi: n. Lek6l espesyalize. Mwen pral
nan akademi Boza ane pwochen. 2.
Sosyete ki reyini savan osinon atis. 3.
Lekol espesyal pou aprann penti, mizik
ak 16 boza.
akademik: a. ki gen relasyon ak yon
akademi.
akajou: n. Bwa di ki sdvi pou f mdb. Mwen
pral achte yon salon ki f&t bwa akajou.
akalmi: n. pery6d kal, ki pa gen anpil
aktivite. Van an bay yon ti akalmi.
akamil: n. manje ki fet ak mayi melanje ak
pwa, ki kuit osinon ki griye epi moulen.
Se yon manje ki balance pou nitrisyon
timoun.
akansyel, lakansyel: n. Liy ki gen f6m
demisek plizye koule ki part nan sydl la,
1e reyon soloypase nan vape dlo lapli ki
nan 1e a. Lapli a tap vini epi, kou li rete,
akansyel la part. Koule lakansyel se
vyol&t, ble digo, ble, vet, jbn, jbnoranj,
wouj; tout koule sa yo, ou jwenn yo nan
optik, nan etid pris (prism).
akaryat: a. Chimerik, ki bay move jan,move
karaktW Depi Jan mouri, Mari vin
akaryat anpil. Depi mwen sevre pitit la,
li vin akaryat.
akasan: n. Labouyi farin mayi fen moun
manje tankou sereyal. Reset akasan soti
nan peyi Nijerya ak Dahome. Vin al
achte ven k6b akasan pou mwen nan bout
kafou a.
akawo: a. Ki genyen kare. Mwen ta mete
rad akawo mwen an men li poko pase. 2.
Non yo bay chefgwouppeyizan ame nan
z6n sid ki te alatet lage Pike.
Akaye. np. : awondisman ak komin nan
depatman Lwes. Vil toupre Kabare. Nan
tan Kristof te wa nan pati N6 Ayiti,
Akaye se te yon vil fwontye ant N6 ak
Sid. Non Akaye a soti nan yon mo endyen


Tayino Kayaha ki te nan kasika
Zaragwa. Se nan Akaye, 18 Me 1803
pandan yon kongre, Desalin ak 16t lide
yo te kreye drapo ble e wouj ayisyen a.
Se Akaye enperatris Adelina, madanm
anperd Fosten Premye, te fet, nan
abitasyon Maneg.
akayik: a. Ki la depi lontan lontan. 2. Ki pa
alamod anko, ki gen met6d ansyen.
akdekontrisyon: n. Priyd nan relijyon
katolik pou made Bondye padon pou
peche. Lb yon moun al konfese, selon
gwose peche ou fe pb a kapab voye ou al
resite plizye akdekontrisyon.
akdenesans: n. Batiste. Gen moun ki pa
konn vrb dat f&t yo paske lontan anpil
moun pat gen akdenesans.
ake: ak senserite, ak emosyon.
ake: konj. Ak, avek. Varyasyon rejyonal nan
depatman Sid. Jozbf ake mwen.
Klara ake m, Andre ake ou
Aken. : awondisman ak komin nan
depatman Sid. Vil nan depatman sid.
Kristof Kolon te rive nan p6 Aken an
1494 1l sa a Tayino yo te rele zon nan
Yakimo. Gen yon 16t eksplorate Amerigo
Vespouchi te poze Aken tou. Gen plizye
atis ak ekriven ki moun Aken. Aken se
kote ki gen bl plaj epi mounyojanti tou.
akey: n. Resepsyon. Lb mwen ale kay Pola li
toujou banm b6l akby.
akeyan: a. Ki bay bel akey.
akeyi: v. Resevwa. Madan Kalo akeyi m ak
de bra.
Akildin6: np. Vil nan depatman N6.
akile: v. scene. Li akile neg la, msye made
padon.
Akim-Renpel Iv6n (Yvonne Hakime-
Rimpel): np. Jounalis fi, opozan politik
milite maltrete epi lage 1 toutouni nan lari
P6toprens an 1957.
aklamasyon: n. 1. Bwi kolektif pou make
ako ak yon moun osinon ak yon lide. 2.
Vot kote tout moun dako ak ke kontan.















Diksyone Kreyol Vilsen


akimile: v. Sanble, mete ansanm. Mwen
akimile yon paket kreyon paske mwen pa
janmjete yo.
akizasyon: n. Pawal ki bay yon moun
responsab yon zak. Gade mwen pa fe
anyen epi se sou do m akizasyon an
tonbe
akizate: n. Moun ki bay yon l6t pot
responsabilite yon zak. Nan tribinal la,
akizate a te yon jan rete sou silans li
pandan tout sesyon an.
akize: v. 1. Bay yon moun pote
responsabilite sa kipase a, anvanjijman.
Manman m akize mwen d&ske mwen kite
zwazo a soti nan kal6j la. 2. n. Moun yo
di ki reponsab yon fot. Akize, leve pou
defann tbt ou.
aklame: v. aksepte ak ke kontan, an piblik.
2. Aksepte san vote.
aklamasyon: n. Rdl kolektif anfoul pou
apwouve osinon akeyi yon moun.
akle. adv. : Ki klete. Malkt la femen akle, si
ou pa gen kle a ou pap sa louvri 1.
akle. adv. : kare bare, ki pa fet ankachet.
Mary n pa nan rans, li fe tout bagay akle;
si ou pa renmen 1, dybb pa w. Nan
demokrasi, tout aksyon dwe f&t akl.
Aklbk Jak (Aclocque Jacques): np.
Foutbolk ayisyen, li te jwe nan ekip
foutb6l Viktori.
ak6: n. Antant. LU dekan mete t&t ansanm
pou yo deside yon bagay, se yon ak6 sa
ye. Mwen vie fe yon ak6 av&k ou sou
machine daktilo sa a. Mwen fe yon ak6 ak
Wozeli, si li pa p vini, mwen ap vini.
ak6de: v. 1. Mete annamoni, antann. Vini
mwen akbde gita a pou ou. 2. Aksepte,
pbmet. Se pitit madan Wobb a ki akbde
m pbmisyon pou mwen prete oto li a.
ak6deyon: n. Enstriman avan poufe mizik li
gen klavye tankou pyano sou men dwat
ak akonpayiman pou men goch, se yon
enstriman p6tatif. Vin jwe yon ti
akbdeyon pou mwen la a.


ak6deyonis: n. Moun ki konnjwe ak6deyon.
akokiye: v. Ranmase k6. Mwen pa renmen
jan ou akokiye k6 ou la a, sanble ou gen
lafyev.
akolad: n. 1. Salitasyon. Wobb ak Betran
bay yon akolad 1I B&tran desann avyon
an. 2. Siy matematik ki sanble ak
parantez. Pou ou gwoupe enf6masyon
matematik ansanm, ou ka sbvi ak
parantbz, kwoche osinon akolad.
akomode: v. adapte, konsilye pou fe yon
bagay vinfezab.
akolit: n. konpayon nan yon zak.
ak6n: adv. Ki gen kon. B&t ak6n.
akondisyon. adv. : konsiderasyon pou yon
bagay fet. Mwen ap marye avek ou
akondisyon ou kite travay sa ou ap fe
kounye a.
akonpaye: v. ki mache avek. Madan Vikt6
al nan maryaj la byen akonpaye ak pitit li
yo, se we pou ou ta we 1.
akonpli. : ki fin fet. Istwa sa a, se yon
bagay ki fin akonpli, nou pa bezwen
tounen pale sou li ankb.
akonplisman: n. Reyalizasyon, rezilta
enp6tan. Youn nan akonplisman Silbt, se
jan li fini program nan anvan tout 16t
elCv yo.
akoste: v. 1. apiye. Pa vin akoste ou sou
mwen la a, mwen tou fatige. 2. ki al sou
lakot, ki mare. Mwen we twa batiman
merikenyo byen akoste nan rad la, mwen
pa konn sa ya p fe ni pouki yo la. 3.
Akonpaye. Gen de gad ki akoste madan
Jera.
akote. adv. : Toupre, pa nan mitan. Mayi a
cho, si ou vie, pran detwa kiye akote.
akouche: v. Fe pitit. Madan Ekt6 al
akouche, li fe jimo.
akouchman: n. Kouch, metba, fe pitit. Nan
d&nye akouchman an, se sezaryen yo te
oblije fe, timoun nan pat soti fasil.
akoupi: v. ki bese pou pran api sou kwis.
Tout timoun yo akoupi pou yo jwe mab.















Diksyone Krey6l Vilsen


ak6z : Poutet, paske. Antwhn vin malad
akbz li pat pran prekosyon.
akra: n. Fritay ki fit ak malanga osnon ak
pwa enkoni. Mwen renmen manje akra
ak bannann peze awoze ak yonbon ti s6s
pikliz.
akreditasyon: n. konpetans setifye.
Dokiman pou aksepte yon diplomat nan
yon peyi.
akredite: v. bay otorite pou aji k6milfo,
otorize.
akrek: a. Moun ki vie tout pou li ak jef6.
Ana se moun ki akrbk anpil, pa made li
prete anyen.
akrekre: n. ki pa gen bon repitasyon.
akrilik: n. twal sentetik.
aks: n. 1. Bafe an liy dwat. 2. Pwen osinon
liy ki nan mitan yon bagay ki ap vire.
aksan: n. 1. Mak ki ekri sou yon lIt (sitou
vwayel) pou modifye jan pou moun
pwononse li. eb 6. 2. Jan moun
pwononse mo. Li gen yon aksan Krey6l.
aksangrav: n. senb6l pou mete sou yon
vwayl pou change son li.
aksantegi: n. senb6l pou mete sou yon
vwayl pou change son li
akselerasyon: n. ogmantasyon vits pandan
yon tan nan yon k6 ki an deplasman.
akselerate: n. Pedal ki sdvi pou bay mote
machine plis gaz, pou li ka fe vites. Pa
peze akselerate ra planche.
akselere: v. Ale pi vit. Li pa bon pou moun
akselere 1 yo ap fe koub, sa ka koze
aksidan.
akseptab: a. Sa yon moun kapab aksepte.
Kondisyon ou fb mwen yo pa akseptab,
mwen deside kase kontra a.
aksepte: v. Konsanti, dak6. Mwen aksepte
pataje manje a av&k ou, ak kondisyon
pou ou lave asybt.
akseswa: n. detay, sa ki vin anplis,
dekorasyon. Kote ou prale ak tout
akseswa sa a yo, ou pa bezwen tousa,
mache ak sa ki enp6tan s6lman.


aksidan: n. Dega ki fit sanzatann. MichMl
tonbe sou de b6 dbye li 16trejou, aksidan
sa a fe li fe twajou kouche lopital.
aksidante: ki fe aksidant. Li pa vin travay, li
aksidante. 2. Ki pa egal. Teren aksidante.
aksivil: n. 1. dokiman, ', ry,, il, maryaj. 2. Le
de moun marye devan yon reprezantan
sivil. Yo pase aksivil.
Akson: n. Pati nan yon selil nd ki sanble ak
yon tifilfen, ki kominike enf6masyon soti
nan yon selil, ale nan yon lot.
aksyon: n. Aktivite, mouvman. Kote ouwe li
ye la a, li plen aksyon sou li.
aksyondegras (Action de grace): n. 1.
Peryod nan lames. 2. Sevis ki fe pati
seremoni vodou.
aksyonne: n. Moun ki brav, ki pran chans.
Kouman Polo fe aksyonne konsa a.
akte: n. Moun kijwe wl6. Mwen ta renmen
vin yon akte pou m al jwe nan
televizyon.
aktif: a. Gen mouvman. Jan se moun ki aktif
anpil 1l gen kanaval.
aktivis: n. Doktrin politik ki ankouraje
aksyon olye chita bra kwaze. 2. Moun ki
ap f aktivite politikpou li kajwenn yon
rezilta.
aktivite: n. Mouvman ou bay k6 w. Aktivite
mwen pi renmen fe se naje. 2. Fonksyon
ki dwe fit nan yon okazyon. Mwen ap
6ganize tout aktivite pou f&t dizui me a.
aktris: n. Moun kijwe wol nanfim, sinema
osnon nan teyat. Jezila se gwo aktris
aktyalite: n. 1. Nouvdl ki ap devlope, ki ap
dewoule nan momanprezan. Dapre saki
nan aktyalite jodi a eleksyon pou de
mwa..
aktyel: a. Nan moman prezan an, ki appease
kounye a. Sa m ap di ou la a, se yon
evenman aktyel, se kounye a yo f&k bay
li nan radyo.
aktydlman: adv. ki apfetkounye a; denojou.
















Diksyone Kreyol Vilsen


akwabon: entj. Pa bat k6; pa pedi tan. Di
dyab bonjou, pa di dyab bonjou 1 ap
manje ou, akwabon fe polites ak dyab.
akwar&l: n. penti pou desine ki ka delye ak
dlo. 2. estil penti.
akwary6m: n. Basen espesyal pou pwason.
Se pou gen oksijen nan dlo akwary6m
nan sinon pwason yo ap mouri.
akwatik: a. Ki viv nan dlo. Pwason se yon
animal akwatik.
akwentans: n. zanmitay, entimite. Mwenpa
nan ankenn akwentans ak pyes moun,
mwen pa nan rans.
akwo: n. 1. dechire; twou nan rad. 2.
difikilte ki pa enposib pou rezoud.
akwobat: n. Ekilibris. Moun ki fe akwobat
se moun ki kapab fe anpil egzesis ak k6
yo.
akwochaj: n. Kont. Pa mete mwen nan
akwochaj ak peson moun tande tifi.
akwoche: v. mare; pandye, mare ak yon
kwochet.
akwonim: n. Mo ki f6me 1 yo kole premye
1t (osinon plizye lt) ki soti nan plizye
mo. OPL se akwonim pou Oganizasyon
Pep an Lit.
al: v. ale, deplase, bouje. Al di b6s Kola,
mwen di, lajan an pa ase.
ala: Ent. Son pou make sipriz. Ala traka pou
lave kay tL.
alabaz: a. nan rasin; depi nan komansman.
alabw6s: a. Koup cheve, estil kwafi.
aladen: n. moun ki pa gen anyen pou I fi;
vakabon.
aladispozisyon: pr. dispoze pou fe yon
aktivite, Ie yon moun bay siyal.
Al Janklod (Jean-Claude Hall) : np.
Foutbole ayisyen
Alabi Chal. (Charles Halaby) : np.
Foutbole ayisyen
aladriv: a. Trennen. Kijan ou kite timoun
nan aladriv konsa a, ou dwe veye pitit fi
w.


alafen. adv. : Boutpoubout. Alafen, msye
tou marye ak dam nan.
alafenddfen: adv.finalman.
alafil-endyen: adv. anliyyoun deye lot.
alafwa. adv. : Anmenmtan. Li te toujou gen
de kay alafwa.
alagwouy (alagwouj): adv. distribisyon san
16d, pa-aza.
alaleje: adv. san konsantrasyon; san pote
atansyon.
alam: n. Siren ki sonnen f6 pou atire
atansyon. Gen moun ki sote 1 yo tande
yon alam pati. LU alam nan sonnen, rele
polis.
alamen: adv. Ki fit ak men, ki pa fit nan
machine. Eske ou konn fe bwodri
alamen?
alambd. adv. : Ki nan estil kounye a. Ou
toujou renmen mete rad alam6d ou
menm. Rad ki alam6d ane sa a p ap
alam6d ane pwochen.
alamyab: a. amikal, san kont. An nou fe afe
sa a alamyab, nou pa menm bezwen ale
tribinal.
alanaj: adv. naje nan dlo pou deplase.
alanbik: n. machine nan gildiv pou distile
kleren osinon ronm.
alantou. adv. : Otou, toutotou. Se nan
alantou b6 isi a sikl6n nan fe plis ravaj.
alantran. : adv. annantran, alapap6t, nan
k6mansman. Se depi alantran IvMt Jan
kbmanse kale 1, san li pa made li ni
pouki, ni papouki.
alanve: adv. dey6 vin anndan epi anndan vin
dey6.
alapapbt: adv. ok6mansman; anvan ou
k6manse. imedyatman.
alaplas. adv. : olyede. Se mwen ki te batize
maryaj la alaplas madan Kalo ki te malad
byen grav.
alapbte: adv. ki disponib; ki soulamen.
alsoo: entj. annavan; alatak. Grenadye,
also!
alatak: adv. avanse; atake. Pase alatak.















Diksyone Kreyol Vilsen


alatet. adv. : antet, chef bos. Kouman fe,
chak tan gen aktivite lek6l la se ou ki
alatet?
alatranp: adv. veye; f atansyon; retepare.
alavni: adv. Apatijodi a, apresa, pwochenn
fwa, nan tan ki ap vini. Alavni mwen
pap ka kite ou pran tout desizyon yo pou
k6 ou.
alawonyay: adv. rete ap veye pa lwen ap
tann yon okazyon.
alawonn. adv. : sanzeksepsyon. Tout moun
alawonn dwe ale legliz demen paske se
dimanch Pak.
alawonnbade. adv. : alawonn,
sanzeksepsyon. Mwenfinpale epi mwen
vie tout moun la a, alawonnbade antre
nan klas..
Alawou. np. : Yon chf nwa nan tan koloni,
ki te fe konnen li gen pouvwa sinatirdl.
Msye te rakonte li sbvi ak yon k6k pou
kominike ak sy6l la. Msye te toujou
mache ak k6k sa a anba bra 1.
Albimin: n. Yon klas pwoteyin senp ki ka
fonn nan dlo (solib nan dlo). Pati klW nan
ze poul, se albimin, 1I li chofe li
kowagile tankou blan ze, ki kuit.
albe: n. pwasondavril; trik; malis. Bay albe.
albin6s: a. 1. Ki pa gen pigman melanin sou
po 1, (yon pigman ki baypo moun koule).
Ni moun nwa, ni moun blan gen melanin
ki bay po yo koule; men moun nwa gen
plis melanin sou po yo pase moun blan.
Se melanin tou ki bay cheve ak zye koule
yo genyen. Ou pa konn tipitit b6s
Antwin nan, li albin6s wi, msye tou blan.
2. n. Yon moun, b&t osinonyon plant ki
pa gen pigman ki pou ba li koule natirOl
li. Souvan se yon mitasyon jenetik
(chanjamn nan k6d jenetik) ki bay
sitiyasyon albin6s la. Albin6s ki ret anfas
la te vin achte nan boutik lajodi a.
alb6m: n. Liv kote ou ranje foto, osinon
mizik. Mwen renmen gade alb6m mwen
an se konsa mwen we kijan Tipol change.


ale: v. Soti, deplase. Ale chita yon kote
tande tigason, ou anpeche m fe travay
mwen. Ale ak kb kontan, mbsi Bondye,
mbsi. Andre ale Nouy6k.
ale. adv. : Egzat, ki pa anreta. J6j pa moun
ki janm anreta, li toujou alb.
alegad, annegad: prep. an relasyon ak.
alkji: n. Reyaksyon k6 yon moun bay pou li
reponn kontyon manje, yon plant osinon
yon pwodui ki nan 1 a. Gen moun ki fe
aleji ak lenn, 1 yo met rad lenn sou k6
yo, yo grate san rete. Aleji nan sistem
respirasyonfe moun estenye, osinon bay
opresyon, aleji sou po bay gratel.
aleke: adv. ki tonbe byen kare.
alekout: a. ki pote atansyon. 2. adv. ak
atansyon.
alekri: a. ki ekri sou papye. Mete kondisyon
yo alekri, konsa pap gen bliye.
alen, lalen: n. sel alimisy6m osinon sel
potasyom ki sdvi nan pirifikasyon dlo ak
nan manifati tanri po befpoufe kui.
alen: n. souf; ode soufmoun.
alenfinitif: 1. touye; fini; pa vo anyen. 2.
f6m veb.
alenpwovis: adv. sanzatann
alentere: adv. diplis pou peye 1 moun prete
lajan.
alenterye: adv. andedan.
alepbk: adv. 1. alamod 2. Nan tan pase
ale-retou: adv. Ale tounen, ale vini, nan tou
de sans. Si pou m pati, se pou mwen
achte yon tike ale-retou.
alven: n. Ti pwason ki f&k f&t, ki poko
devlope, ki sbvi pou estoke basen elvaj
atifisybl.
ale-vini: adv. Deplasman nan de sans kipa
gen fen. Kalo nan yon s6l ale-vini ak
madanm li, yo pa ka separe menyo pa ka
viv ansanm nonplis. Mwen okipe tout
jounenjodi a mwen ap fe anpil ale-vini.
aleji: n. Reyaksyon k6 ou fe 1e li pa kapab
sip6te yon bagay. Mwen fe albji ak
pelisilin.















Diksyone Kreyol Vilsen


aleka: adv. Sou kote, apa. Kouman ou rete
aleka konsa a, vinnjwenn nou non.
alkile. adv. : kounye a. Alekile, ou pa
respekte paw6l granmoun, depi kitan?
Aleksann Antwin, (Alexandre Antoine) :
np. Ekriven, jounalis ayisyen, li te fet
nan vil Leyogan 21 mas 1971. Li etidye
P6toprens. Li te pwofesd nan Lise
Petyon P6toprens apresa li te direkte nan
minister Edikasyon Nasyonal. Zev li >
Pwezi. Rythmes Indigenes, P6toprens,
1943 ak Chansons NMgres, 1949.
Aleksann Makdonal, ALEXANDRE
MacDonald: np. Ekriven, Pwofese,
Majistra Kominal nan Vil Okay, Depite,
li te fit Okay 25 Out 1862. Li mouri
P6toprens 30 Jen 1931. Zev li, Pwezi.
Chants Intimes.
Aleksann Petyon. np. : Prezidan nan z6n
sidpeyi Dayiti 1806-1818.
Aleksi Jak-Edwa (Jacques-Edouard
Alexis): np. agwon6m, edikate,
espesyalis nan teknoloji manje. Manm
fondate Inivesite kiskeya, Li te dwayen
Fakilte Agwonomi, nan inivesite
Kiskeya, li te minis edikasyon nasyonal,
epi li se Premye Minis.
Aleksi, Jak-Estefen (Jaques-Stephen
Alexis): np. DoktW, ekriven, politisyen ki
fet Gonayiv 22 Avril 1922. Li te fonde
yon pati politik (Pati Antant Popil). Li
ekri 'Compere Gendral Soleil" (1955);
Les Arbres Musiciens (1957); L Espace
d'un Cillement (1959); Romancero aux
Etoiles (1960). Yo asasinen li P6toprens
avril 1961 pou aktivite politik militarize
kont gouvenman Divalye.
Aleksi Jera (Gerard Alexis): np. ekriven,
istoryen nan domen boza.
alEl: a. Pale anpil, pale mete la. Mwen pa
janm konn yon moun ki gen dyl6 alebl
pase Kaw6l.


alelouya. ent. : Amen, sa se vre. Mwen resi
dak6 ave w, sa ou di a se vre, alelouya. 2.
Retire k6 ou. Alelouya satan.
alemye: n. Miy6, amelyorasyon. Kounye a
travay la gen yon ti alemye ladan 1, men
lontan, sa te di net ale.
alentere. adv. : Pati ou mete anplis sou
lajan ou prete. Prete mwen senkant goud
tanpri, menm si se alentere; m a rem&t ou
ni manman lajan an ni enter a nan dat
trant desanm 1I mwen touche.
ale-retou: vwayaj an de sans. Mwen gen
yon tike ale-retou pou mwen al Ansavo.
aletranje: adv. Laba, nan 16t peyi. Tout
pitit madan Chal yo pati ale aletranje.
alevini: n. monte desann, sot yon kote ale
yon lot, epi retounen. Se nan alevini sa a
li tou pbdi lavi 1. 2. Flannen
alevouzan. ent. : Wete k6 ou devan m nan.
Alevouzan mache, pa anmbde mwen
konsa.
alewe. : Sa k konnen. Alewe si li ap di
verite la a.
alez. adv. : Konf6tab. Jera mete madanm li
ak pitit li yo albz.
alfabet: n. Abese. Tout lt nou sevi ave yo
pou ekri. Lb mwen te timoun, anvan
senkan, mwen te gentan konn alfabet la.
alfabetik: a. ki 6ganize dapre 16d alfabd.
alfabetizasyon: n. etap ak program pou
moun aprann li ak ekri.
alfabetize: v. aprann alfabet, aprann li ak
ekri. Moun ki alfabetize ka sbvi ak ekriti
pou kominike ak 16t moun.
Alfredo: np. Non yo restav&k ki ale nan
inivesite epi ki ekri yon liv sou lavi
malere ak malerbz ki rete ak moun. Non
legal msye se Janwobb Kad&.
alg (ag): n. Plant senp ki viv nan dlo. Gen
alg dlo lanme, gen alg dlo dous. Ag pa
gen rasin, tijni fy. Yo gen i, /..i ii,// Gen
ladan yo ki iniselild (yon sHl selil),
genyen ki miltiselilk (plizyd selil)















Diksyone Krey6l Vilsen


aligati (fil):fil an metal ki sdvi pou mare.
alilin: n. lank, koloran. Ayiti mounyo sbvi
ak alilin ble pou fe lank.
aliman: n. manje, nouriti, f6tifyan. Ki kalite
aliman ki genyen nan kola? 2. Anliy
(aliyman). Machin nan pbdi aliman li, f6k
mwen mennen 1 nan garaj.
alimantasyon: n. tip manje moun manje. 2.
Rejim.
alimante: a. ki gade koze manje.
alimet: n. Ti tij anbwa osinon an katon ki
gen yon pwodui soufki bay limyv, chale
ak flanm MI ou fwote melanj souf la
osinon 1e ou chofe li. Apre premye limen
an bwa a ka boule pou kontinye flanm
nan. Pase m alimbt la pou mwen limen
bwapen an.
aliminy6m: n. Metal ki pa lou, ki gri, ki pa
wouye. Nan chimi, senb6l li se Al. Asybt
aliminybm pi bon pou timoun pase asybt
fayans, 1 li tonbe, asybt la pa kraze.
alisinasyon: n. Sitiyasyon espesyal 1 yon
moun nan tande vwa ki ap pale avek li
al6ske pa gen moun b6 kote li, li we, li
pran sant osnon li santi bagay ki pa b6
kote li.
alite: v. ki oblije rete nan kabann.
alivyal: a. ki gade rezilta Ie dlo lavalas
desann.
alivyon: n. sab, w6ch ak lot bagay ki vini M
dlo desann.
aliyman: n. pozisyon an liy.
aliyen: v. Mete anliy dwat. Li mete tout
machandiz li byen aliyen nan bak la.
alize: rejim van ki ,, 'il,." sou lanme.
alizyon: n. Fe relasyon ak yon bagay.
Mwen pa renmen 1 ou ap fe alizyon a
lajan mwen genyen an, se lajan mwen li
ye, li pa pou ou.
aljeb: n. Branch nan matematik ki sdvi ak
senb6l pou reprezante chief Kou ou rive
nan second& ou ap k6manse aprann aljeb.


Aljeri: n. Peyi nan kontinan Afrik, capital li
se Alje. Moun nan peyi Aljeri yo rele
Aljeryen.
Aljeryen (en): n. Moun ki soti nan peyi
Aljeri. Jozbt marye ak yon Aljeryen.
alkalen: a. Ki pa asid, ki gen gou vinbg; ki
gen yon pH ki depase 7.
alkali: n. 1. solisyon amonyak, solisyon
vineg. 2. Baz idwoksid ki delye fasil nan
dlo pou bay iyon idwoksil. 3. Nenp6t ki
pwodui ki kapab fe asid vin net, ki gen
pH depase 7.
alkasez&: n. anti-asid.
alk6l: n. Likid ki gen yon pwodui chimik f6
ladan li ki kapab sdvi pou fe bwason
osnon pou ft medikaman. Moun ki bwe
anpil bwason ki gen alk6l ap sou. Gen
alk6l ki sbvi pou limen dife, ki sbvi pou
dezenfekte. Kleren se yon likid ki gen
alk6l etilik ak dlo.
alkole. adv. : san rete, seryezman. Jan
mwen we mesye dam yo ap planifye
maryaj yo a, genle yo damou n&t alkole.
alkolik: 1. n. Bwasony. Mounki toujou ap
bwe bwason ki gen alk6l ladan 1 san
kontw6l. Kalo se yon alkolik, chak 1
mwen kontre 1 li toujou sou. 2. a. Ki gen
alk6l. Moun pa dwe bwb bwason alkolik
nan travay yo.
Alman: n. 1. Lang moun ki soti nan peyi
Almaypale. Mwen ap aprann Alman. 2.
Moun ki soti nan peyi Almay. Msye se
yon Alman li ye.
almanak: n. Kalandriye, tablo ki reprezante
mwayo akjouyo nan yon ane. Gade nan
almanak la pou we kijou f&t ou ap tonbe.
Seri aktivite yon moun ap fe nan yon
pery6d.
Almay: np. Peyi nan kontinan Ew6p, toupre
Lafrans ak Beljik, se la Alman yo rete.
Lontan te gen de Almay, Almay lwes ak
Almay ls, kounye a, yo fe yon sdl.Moun
ki sot nan peyi Almay pale Alman.















Diksyone Kreyol Vilsen


alo. ent. : Salitasyon. Alo kouman nou ye.
Alo, ban mwen nouvOl ou?
alone: pr. ki ap resevwa ond; kijwenn tout
atansyon.
alonje, lonje: v. 1. fe yon bagay dire.
Chantal se moun ki renmen alonje yon
kont, li pa janm fini ak yon koze, li
toujou gen pou li plenyen. 2. ft yon
bagay vin pi long. Pomad sa a lonje
cheve anpil, ou mbt sevi ave 1. S6s pwa a
tw6 epa, lonje li ak yon tidlo.
alontem: adv. konsideran tan ki long. Ki
dire.
al6s: pr/konj. pandan
al6ske. adv/konj. : tandiske. Albske mwen
chita kUpbpbz ap tann Kalin, li twouve li
al ranse nan vwazinaj.
aloufa. n: Saf voras, tilolit, ki manje anpil.
Si ou we kote Edwa manje, wa sezi, se
yon aloufa li ye.
alowin. : Fet ki selebre nan peyi Etazinijou
ki 31 OktWb. Timoun yo degize jou
alowin epi yo al mache vizite \w azinaj,
vwazen yo bay bonbon, sirlt, ak dous.
Alsibyad. np. : Atis ayisyen ki te konn fe
teyat popild nan radyo chak dimanch
apremidi. Depi li deze ledimanch, tout
moun nan katye yo te mete radyo yo sou
program Alsibyad la.
alsiyis: n. son moun fe I li gen kontantman
seksydl. Se yon mo vilgd.
alter: n. Zoutipou f egzesis pou devlope mis
bra (bibit). Si ou fe egzesis ak alter, bibit
ou ap monte.
altenate: n. Ekipman ki pwodui kouran.
Machin mwen an gen yon pwoblkm
altenate.
altenatif: n. 1. (C hI ranplasman. Mwen
ba ou de altenatif, ale osnon rete. 2. a.
Kouran ki change direksyon ale-vini.
Kouran altenatif
alter: n. zouti kifet ak de boul ki konekte ak
yon ba pou fe espo.


Altido Rawoul (Raoul Altidor): np. ekriven
novelist, li ekri woman an Kreyol. Li fit
11 Janvye 1965.
altitid: n. Wote vetikal yon bagay (osinon
yon kote) pa rapo ak te a, osinon pa rapo
ak nivo lanme.
Alveybl: n. Espas ki nan poumon ki pdmet
echanj gaz. Li pdmet gaz oksijen ki sot
nan poumon an antre nan san epitou ki
pdmet gas kabonik ki sot nan k6 moun
nan, antre an poumon an pou ale dey6.
alyaj: n. melanj metal akyon lot eleman.
alyans: n.l. Inyon, tbt-ansanmpouyonkbz.
Depi de ti komes fe alyans, yo ka vin
tounen yon gwo magazen. 2. Bag
maryaj. Wobe bay madan li yon be
alyans.
alye: n. Moun pa. Si ou pa si Andre nan se
alye ou, pa rakonte 1 sekrb ou. 2. Fanmi.
Se yon alye b6 papa.
alyennkat: n. kat idantifikasyon pou imigran
nan peyi Etazini. Eske Krist6f Kolon te
gen alyennkat?
A.M.: senbl pou endike maten, peryod depi
minui alejiska midi.
amak: n. kabann ki fit ak kod ki tache nan
de poto.
amalgam: n. melanj mbki ak yon 16t metal.
2. Melanj pou fe dantye.
amann: n. penalite ki mandepou mounpeye
lajan.
amannke: n. Anmore, de moun ki pafanmi
epi ki renmen youn lot. Chal se amannke
Jezila men Jezila pito Woje.
amannman.: n. Chanjman nan lalwa. Se
ak yon amannman nan konstitisyon ki te
vin bay fanm dwa pou yo vote.
amate: n. 1. Kipaf6. Ki pa aprann sa lap fe
a dapre prensip. Mwenkapab ranje radyo
a pou ou men mwen pa garanti ou si li ap
dire paske se amate mwen ye. 2. Ki
fanatik yon bagay. Mwen se amate
foutb6l anpil. 3. Ki kondui bato.















Diksyone Kreyol Vilsen


amati: n. chapant pou kenbe kichoy, pou
koule beton, echafo, kakas, treyi. 2. a. ki
la pou soutni.
ame: v. Ki gen zam. Albkile, vakabon ki ap
v61b yo mache tou ame.
amB, anm&: a. Ki pa dous ni sale. Ban m
yon ti te amb tanpri, mwen fe sezisman
Amedisali: np. oganizasyon legliz ki ede
moun ki pov M1 yo vin manm legliz.
amelyorasyon: n. Chanjman pou miy6.
Mwen we yon gwo amelyorasyon nan
n6t ou yo.
amelyore: v. Chanjepouyon sitiyasyon kipi
bon. Si n6t ou yo amelyore, sa ka vie di
ou konprann sa ou ap etidye a pi byen.
amen! ent. : Alelouya! sa ou di a se vre
(Espresyon ou di apre lapriye). Bondye,
mwen konnen ou konn fe mirak, fe m we
jistis mwen, amen. Ensiswatil. Lb mwen
al lames, chak tan pe a di yon bagay,
mwen di amen.
amerendyen: n. moun ki te nan kontinan
Amerik anvan KristofKolon te rive. 2. a.
Ki gen relasyon ak endyen Amerik.
Amerik. : 1. Kontinan kote Etazini,
Kanada, Meksik, Brezil, Ayiti elatriyeye.
Nan kontinan Amerik la gen moun ki
pale Angle, Panybl, Pbtige, Franse,
Kreybl ak 16t lang endijen. Amerik la
separe an Amerik disid, Amerik santral,
Amerik dinb. Nan zbn santral la gen yon
gwoup zile yo rele zile Karayib. Ayiti se
youn nan zile yo ki nan Karayib la. 2. Ti
non yo bay peyi Etazini.
ameriken, meriken. n : 1. Moun ki fet
Ozetazini, osinon moun ki natiralize
ameriken. 2. Moun ki viv nan tout
kontinan Amerik la. Kontinan ameriken
an gen Amerik Din6, Amerik Disid ak
Amerik Santral ladan 1. 3. a. Pwodui,
machandiz ki soti nan kontinan Amerik.
Machin F6d yo se machine ameriken yo
ye.


amezi. adv. : pandan, amezike. Amezi
mwen ap prete Filip lajan, li menm, li ap
depanse mal, ou kwe se yon move
timoun Filip sa a ye!
amib: n. mikwob ki viv nan dlo osinon ki viv
k6m parazit andedan bet. Li gen yon sol
selil (iniselil). Li gen fm yon ti sak dlo,
li change pozisyon likid anndan li, pou li
ka deplase. Li repwodui dapre met6d
fisyon (yon pati nan selil la dekole epi
devlope pou fe yon lot amib)
amidal, amigdal: n. Pati nan g6j ki tou pre
akfarenks. Moun ki gen amidal anfle fe
maladi yo rele amidalitis.
amidonnen: v. mete lanmidon.
amigdal: n. lalwt.Pati nan g6j ki toupre ak
farenks. Moun ki gen amidal anfle fe
maladi yo rele amidalitis.
amigdalit: n. anflamasyon nan lalwet.
amikal: a. Ak amitye, janti. Mwen resevwa
yon lt byen amikal, se yon bon zanmi m
ki voye 1. 2. Gwoup. Amikal elbv Lise
Petyon.
amikalman: adv. Ant zanmi; sanfache; san
joure.
amine (asid-amine): n. Asid amine se
konpoze ki genyen azot oksijen, kab6n ak
idwojen ladanyo epi kipatisipepou fme
pwoteyin. Asid-amine se initefonksyondl
nan pwoteyin. Alanin, serin, lisin eltr se
asid-amine. Mo amine a raple li gen az6t
ladan 1.
amitye: n. santiman senpati moun gen youn
pou lot san yo pafanmi osinon san yon
pa nan renmen.
amizan: a. Kife moun amize. Pyes teyat sa a
amizan anpil, li fe mwen ri joustan dlo
sot nanje mwen.
amize: v. Pase bon moman ak ke kontan.
Vin amize ou non, mache, sispann ap
trennen yon lapenn toutan.
amizman: n. Kontantman, detant. Mwen
renmen al sinema, se amizman mwen pi
pito.















Diksyone Kreyol Vilsen


amnisti: n. Padon. Si se pa amnisti sa a,
anpil nan milite yo ta al nan tribinal.
amb: adv.jiska lekstrem; jiskalamo.
amoni: n. 1. relasyon kodyal (osinon
n6mal) ant diferan pati. 2. Le son mizikal
mache tre byen youn ak lot.
amonika: n. Enstriman ak van pou fe mizik
nan bouch. Mwen te konn jwe amonika
1n mwen te piti.
amonize: v. 1. Kenbe nan amoni, ale
ansanm. Koulk jip la amonize ak koulk
k6saj la, ou kapab mete yo. 2. Mete tout
enstriman mizik sou menm ton.
amonyak: n. Pwodui chimik ki ka sdvi pou
netwayaj. Se pa tout moun ki renmen
sevi ak amonyak, gen moun ki panse li
senti tw6 f6.
amony6m: n. Enstriman mizik ki sanble ak
6g yo sdvi avek li nan legliz. Klavye
amony6m sanble anpil ak klavye 6g.
ambs: n. J6f apesi. Ban myo ti am6s sou
fim nan, monche, eske li bMl?
ambse: v. k6manse yon bagay. Se ou ki
am6se kont la, mwen pat sou sa mwen
menm, men kounye a, mwen sou sa.
ambti: v. Abs6be, pare ch6k. Si se pat sou
sab la pitit la te tonbe, ch6k li pran an pa
tap am6ti, li te ka kase zo do 1. Se gras ak
kawotchou machine sa a ki fe ch6k msye
pran an am6ti, si se pat sa msye te kapab
kase ren 1. JwM a am6ti balon an sou pye
goch li, li choute ak pye dwat li --- g6l.
ambtisman: n. 1. enstalasyon pou diminye
chok. 2. Rezilta plizye aktivite.
amou, lanmou: n. 1. santiman yon moun
gen pou yon l6t. Bondye di nou dwe gen
amou youn pou 16t. 2. santiman
espesyal yonfi gen pou yon gason osnon
yon gason gen pou yon fi. Jan mwen
santi mwen renmen ou la a, ticheri, se
yon amou ki serye, genl n ap marye.
Amou manman gen pou pitit li.
amoupwbp: n. santiman vald moun gen pou
tet li. Moun ki respekte t&t epi ki fe 16t


moun respekte 1 paske li kondui t&t li ak
disiplin.
amoure, anmoure: n. gason ki renmen yon
ft.
amour&z, anmour&z: n. fi ki renmen yon
gason.
amwa: n. MAb nan chanm kote moun mete
rad ak akseswa. Amwa a menm koule ak
kwafez la.
amwenke, amwenske: adv. Sinon, eksepte,
akondisyon ke, sofsi. Amwenke ou vini
tousuit, mwen fini avek ou. F6k ou vin
travay demen amwenske ou fin fe tout
bagay depijodi a.
an: atik defini ki vin apre yon mo si mo afini
akyon vwayl nazal (vwaydl nen). Balon
an, prezidan an, sendenden an.
anafaz: n. Etap nan miltiplikasyon selil 1I
kwomozom yo divize epi deplase al nan
de pol (ekstrem) selil la.
anbandisyon : adv. Move, pare pou atake.
Timoun madan Dyo yo an bandisyon,
anvan anyen, yo made batay.
anachi: n. Sitiyasyon kote moun pa respekte
Iwa yon peyi osinon yon 6ganizasyon.
Gen kote sou late a, se yon anachi toutan.
anachis: n. Moun ki ap rejte tout otorite ak
tout reg. Ou pa dwe pran p6z anachis ou,
se pou ou respekte lalwa.
Anakawona (Anacaona). np. : Madanm
Kawonabo, yon chef endyen ki te
gouvene wayom ki te rele Zaragwa a.
Anakawona te yon bl fanm, kite chante
epi di pwezi. Espany6l yo te rive vin
kondane li am6 epi yo te touye 1.
analfabkt: n. Moun kipa konn li, kipa konn
alfabetyo. Nou bezwen travay pou bese
kantite analfabet.
analiz: n. kalkil, evalyasyon sou yon bagay
pou jwenn tout sa ki ladan 1. DoktW a
pran pipi mwen pou li fe analiz, se pou
mwen tounen demen al pran rezilta analiz
la.















Diksyone Kreyol Vilsen


analize: v. Fe kalkil tout detay yon bagay.
Mwen analize 6f direkte-a f&-m nan,
mwen we se yon bon afL.
anana, zannana: n. Fwi ki yon jan asid ki
soti nan peyi cho. Anana se yon fwi ki
gen bon gou men se pa tout moun ki
renmen 1.
anatomi: n. Domen nan syans biyoloji ki
etidye 6ganizasyon, f6m ak estrikti bet ak
plant. Li etidye pati nan k6 yo epitou
relasyon ki gen ant diferan pati yo.
DoktW yo konnen anpil anatomi.
Anb: Yon rezin ki soti nan plat sapen
(osinon pen) ki vin di, (fosilize) li
transparan, gen koulk j6n kli osinon
mawon kli. Yo sdvi ak anb (solid) poufe
bijou ak lot bebel dekoratif
anba. adv. : 1. Ki pa sou anwo, ki pa sou
anle. Gade anba tapi a wa we kle p6t la.
Ki vin apre. Maryo mete devwa li a anba
pa mwen an, konsa pa mwen an vin
anwo. 2. Ankachet. Msye se konsa li ye,
si ou ba li yon ti k6b pa anba, li ap pran 1.
anbabra: n. ang ant pati anwo bra ak k6f
lestomak moun. Timoun nan swe
anbabra.
anbachal. adv. : sounwa. Mwen pa janm
renmen annafe ak moun ki anbachal. 2.
Ankachet
anbago: n. 1. blokispou anpeche bato antre
soti nan yon p6. 2 Blokis pou anpeche
enpotasyon ak eksp6tasyon machandiz
ant de peyi. Etazini dekrete yon anbago
sou Ayiti pou pwoteste kont koudeta
milith yo bay gouvenman Lavalas la.
anbake: v. 1. Moute. Anbake machine nanvit
anvan mwen al kite w. 2. Mete chay.
Anbake machandiz yo non, ou paka kite
yo ate a. Pran transp6tasyon pou ou ale
yon kote. Mwen anbake Jozefa mwen
voye li Tigwav.
anbakman: n. Chajman. Gade yon kokenn
chenn anbakman bannann, se pa de
bannann non. Chajman pou transp6te yon
kote.


anbalaj: n. Kondisyonman, anpaketaj,
pwoteje yon bagay pou li pa kase. FR
yon bon anbalaj pou vb yo pa kraze.
anbalakal: n. espas nan bato antpon an ak
fon an. Met tout machandiz anbalakal.
anbalan: adv. Ak ezitasyon, endesizyon, ki
pa konn si li dwe ale adwat osnon agoch.
Edwajwennyon travay Okap epitou yon
16t Jeremi, msye anbalan, li pa si kilbs li
te dwe pran.
anbale: v. 1. Vlope yon bagay pou li byen
pwoteje. Si ou ap voye bwat ajantri a pa
laps, f6k ou anbale li byen pou li sa pa
kraze. 2. Vlope nan papye kado.
Madanm, anbale kado sa a pou mwen
tanpri.
anbarasan: n. Jenan. Li anbarasan jan
Kaw6l pale f6 a, ou pa ta di sejoure li ap
joure?
anbarase. v. :1. Chaje. Mwen anbarase la
a, ou pa we mwen gen de sache sou bra
mwen. 2. Jennen. Jou li fe mwen
malonnet la mwen te anbarase anpil.
Okipe.
anbarasman: n. 1. Wont, eskandal. Gade
yon 16bby neg la vin fe devan p6t mwen
an la a, sa se yon anbarasman mezanmi.
2. Timidite. Se konsa Jera ye, li pa
renmen fe diskou, pou li pale devan
moun se tout yon anbarasman.
anbasad: n. Biwo yon anbasade. Si ou
bezwen enf6masyon sou yon peyi, ou
kapab telefone nan anbasad li.
anbasad&: n. Moun ki reprezantepeyi li nan
yon 16t peyi. Malou ta renmen vin
anbasade Ayiti Ozetazini.
anbasadris: n. fi ki reprezante peyi li nan
yon 16t peyi. Malou ta renmen vin
anbasadris Ayiti Ozetazini.
anbate. adv. : 1. Antere. Jodi a fe Nik61 si
mwa depi li anbate. 2. Ki pa sou te a, ki
pa anba. Gen anpil dlo anbate Laplenn















Diksyone Kreyol Vilsen


anbativant: n. Zon anba lonbrityon moun,
anwo sdks li. Kalo gen yon s61 doulk
anbativant li, mwen pa konn kot sa soti.
anbavant: n. pati sou vant moun ki anba
lonbrit li.
anbazaj: a. Piti, jen. Jan gen twa timoun
anbazaj.
anbazsel: n. 1. Zon anba bra yon moun.
Kouman ou kenbe bous ou di konsa
anbazes61 ou a, genlk li chaje ak lajan
papa. 2. Sou pwoteksyon sere, anba
siveyans. Madan Jan kenbe ti medam li
yo byen di anbazes61 li poujennjanyo pa
vin file yo.
anbege: n. manje ki fet ak vyann moulen
griye osinonfri ki plase ant de moso pen.
anbeli: v. 1. Ki vin pi bel. Oupa w jan Tika
anbeli, se pa menm moun nan menm! 2.
Klate nan syel la. Mwen tann yon ti
anbeli anvan mwen deplase.
anbelisman: n. Netwayaj, belte, pwopte,
amelyorasyon, aparans. Moun nan katye
yo fe yon bon travay, yo netwaye lari a
epi yo entire kay yo tou, anbelisman sa
a leve katye a anpil.
anbbs. adv. : Ki ap degrengole. K6mes la pa
mache menm alkkile, li anbes.
anbetan: a. Anmedan. Mwenpajanmkontre
ak yon moun ki pi anbetan pase Kalo.
anbete: v. Takinen, chache kont. Timoun
lek6l yo anbete li anpil, mwen di li pou li
pa okipe yo.
anbilans: n. Machine espesyalpou transpote
moun ki malad ou byen ki blese ale
lopital. Moun ki ap kondui anbilans yo
konn prese 1I yon gen yon ka grave yo ap
mennen lopital, 1konsa yo mete sirn yo.
Mwen santi mwen ap endispoze, rele
anbilans la pou mwen tanpri.
anbiskad: n. pyej. Se nan yon anbiskad
Desalin te pran nan Pon Wouj jou 17
Okt6b li mouri a.
anbiske: v. Kache. Pa vin anbiske k6 ou la a
tande, isit la mwen pa tolere sa.


anbisye: n. Ki vie rive tout jan. Moun ki pa
anbisye konn pajanm kapab reyisi.
anbisyez: a. Fi ki vie rive Iwen. Se yon bon
bagay 1I yon fi anbisyez paske sa fe li
travay di pou li rive kote li vie a men
tw6p anbisyon pabon, li kapab fe moun
nan vin akr&k tou.
anbisyon: n. Anvi rive osnon anvi genyen.
Mwen gen anpil anbisyon men se kouraj
mwen pa genyen.
anblem: n. Senbol, siy. Mwen renmen
anblem ki nan drapo nou an.
anbobinen: v. 1. Mete nan bobin. Vin
anbobinen fil sa a pou mwen. 2. Bay
yon moun manti. Jan anbobinen Beti. 3.
Melanje, four k6 nan yon bagay
konplike. Poukisa ou anbobinen t&t ou
nan pwoje sa a?
anbochay: n. Ie yon konpayi ap aksepte
moun pou travay.
anboche: v. aksepte moun pou vin travay.
anbouchi: n. 1. Kote yon rivye antre nan
lanme. 2. Pati kote moun met bouch pou
jwe yon enstriman mizik.
anboulin. adv. :Ak tout vits. Jozefaderape
la a anboulin, tankou yon moun yo lage
chyen d&ye 1.
anbouteyay: n. 1. Ankonbreman nan lari ki
anpeche machine sikile. 2. Aktivite pou
mete likid nan boutey epi mete bouchon
ak etiket.
anbouye: v. mete konplikasyon ak
konfizyon.
anbrasad: n. akeyi yon moun ak de bra.
anbrase: v. Bo, kwoke. Manman Jera
anbrase Toto anvan li monte avyon an.
anbreyaj: n. Antre kl6ch machine nan yon
vites.
anbreye: v. pase vites nan machine ak kl6ch.
Si mwen pat anbreye machine nan mwen
fe yon aksidan lamenm.
anbrigade: v. rekrite nan lame osinon nan
lapolis.















Diksyone Kreyol Vilsen


anbriyoloji: n. Dombn nan syans biyoloji ki
etidye devlopman bMt ak plant nan
perybd depi fetilizasyon (de ze kontre)
jiska 1 pitit la kale.
anbriyon: n. etap nan devlopman yon bet,
yon plant osinon yon moun anvan li vin
konplete. Si seyonpoul, se peryd Id ze a
fek kouve. Si se yon moun se anvan twa
mwa ansent.
anbwa: a. Ki fet ak bwa. Kay anbwa yo
boule pi fasil pase kay anmi yo, men yo
pi fre.
Anbwaz Emany&l (Emmanuel Ambroise):
np. Kombsan, militan politik, diplomat.
Li temanm KEP an 1987 epi li gen anpil
menas kont li. Finalman yo te boule
magazen 1. A 79 an li te vin anbasad&
Ayiti nan Kanada.
Anbwaz Fenan, AMBROISE Femand: np
(non prete li se FMlix de Saint Laurent)
Ekriven, pwofese, li te fit nan vil Jakmdl
9 Desanm 1881. Li etidye nan Ti Semine
Kolej Sen Masyal. Li te pwofesd Syans
Natirdl nan lise Jakmdl, administrate nan
Finans. Li mouri 7Avril 1938. Pwezi li
pibliye nan plizye journal ak revi. Li ekri
'Recherche Sur Les Causes Naturelles
De Notre Malaise Social (ese)
P6toprens, 1910. 'Le GendralMagloire
Ambroise a-t-il Etd Tud Ou s' Est-il
Suicide? "P6toprens, 1937.
Anbwaz Lidovik, AMBROISE Ludovic:
np. Ekriven, kontab, avoka li te fit nan
vil Jakmdl, 12 Out 1879. Li etiidye nan
Ti Semine Kolej Sen Masyal.
Administrator Jeneral Lap6s (1931-1932).
Li mouri 7 sektanm 1940. Li ekri yon
liv pwezi, Epanchements, Potoprens,
1939.
anbwouye: v. antotiye, konplike, twouble.
Anbwaz Lis, AMBROISE Lys: np. (non
prete li se JeanLibose) Ekriven, li tefet
Bayeux, tou pre lavil Okap, 15 Out
1909. Li te etidye nan Kolj N6tredam.
Li te antre nan Akademi Milite nan


P6toprens, te fe karye nan Lame Dayiti
jiska janvye 1934. Depi 1957 ale
sektanm 1979, li te Konsil JeneralAyiti
nan Havre. Li ekri pwezi, Bouquet a La
Natade, 1914; Une Palme etDesRoses,
1941, La Corbeille (nan kolaborasyon
avek Luc Grimard, Dominique
Hippolyte, Edgar NMree Numa et
Anthony Lespes) 1943; Grappes de
Souvenirs, 1947; L'lle Songeuse, 1947;
Les Cendres du Passe, 1948;
Valparaiso, 1951; Confidences, 1951;
C'Est la Voix de l'Afrique, 1951, L'lle
Paradisiaque (La Tortue), Cinq Sonnets
a ma Mlre, 1955; Poesies Du Temps
Jadis, P6toprens, 1982.
anbyans: n. 1. Kondisyon, atmosfe,
sitiyasyon. Se nan yon move anbyans
timoun nan leve ki fe li gen mbs konsa a.
2. Pwogram, fit, anviwonman kote moun
ap pran plezi. Mwen pral nan yon
anbyans pita, si ou vle, ou mbt vini tou.
3. Sitiyasyon alantou yon moun.. Mwen
pa renmen anbyans sa a pou ou ditou. 4.
a. Ki make ton. Anbyans kanaval.
anbye: adv. Antrav&, dyagonal. Si ou
koupe yon twal anbye, li ap pranyon f6m
kl6ch.
anbyen. adv. : San pwoblkm. Mwenrele ou
pou mwen fe ou konnen nou tout rive
anbyen grasadye mbsi.
anchaj. adj: Ki gen responsabilite. Mwen pa
anchaj revoke moun isi a, tann direkte a.
anchaje: v. Responsab. Se Kalo ki anchaje
pran tout desizyon nan depatman kote li
ap travay la.
anchante: v. Vin gen ke kontan.
2. a. ki gen ke kontan. 3. ent. Mo pou di ou
kontan fe konesans ak yon lot moun.
anchatpent: an kachUt. Mwen pa we kile ou
vini la a, ou antre san fe bri an chatpent.
anchrf. adj : Alatet, responsab. Direkte a
nonmen mwen responsab anchbf nan
depatman an.















Diksyone Kreyol Vilsen


anchennen: v. mare yon bMt osinon yon
bagay ak chenn. Gen moun ki pral vin
vizite la a anchennen chen an.
ancheri: v. Kajole, miyonnen, karese. Sa ou
genyen wap ancheri m konsa a, ou pral
made mwen kbk bagay?
anchwa: n. Ti pwason piti piti yo konseve
ak somi dlo sUl.
andaki: teknik pou de moun pale pou lot
moun pa konprann. Mwen pa gen sekre,
mwen pa bezwen pale andaki.
andanje: v. Ki pa ansekirite. Mwen te
oblije pran egzil paske tout fanmi mwen
te andanje.
ande. adv. : Ki ft de moso. Lakou a sitan
gran mwen separe li ande ak frb m nan.
andedan. adv. : Ki pa sou dey6. Lek6l nou
an gen yon pisin andedan depatman
jimnastik la. Pa ret andedan toutan, al
pran 1I dey6 detanzantan.
andefinitif: finalman; alafendefen.
Andefinitif kisa ou chazi?
andefo: ki gen t. Yo mete 1 deyo nanprizon
paske li pat andefo.
andegraba: ki ap depafini, ki nan miz.
andekonfiti: ki an movez eta; ki ap fin
kraze. Yo pa repere mache a li
andekonfiti.
andenye: ki paret nan denye pozizyon. Se li
ki soti andenye.
andenmon. adv. : Fin dechennen. Jozbf
part sou mwen 16trejou, li sitan
andenmon, se lapolis mwen rele pou li.
andetay. adv. : Ki pa angwo, ki separe an
plizye moso. Mwen pa renmen achte
andetay paske lkonsa, li vin koute mwen
pi chL.
andey: a. Ki gen moun mouri, abiye
toudenwa. Sil6t gen de mwa depi li
andby, ki moun li te genyen ki te mouri?
andey6: n. Ki pa anndan. 2. ki pa nan lavil.
Ki nan z6n riral. Gen yon kote andey6 ki
rele LatAnye, se la oujwenn anpil phnye
ak chapo pay. 3. adv. Ki pa andedan, ki


pa konn sa ki ap pase. Mwen te rete
andey6 tout kont sa a, mwen pa mele
papa.
andezay: moun ki depase karant ane men ki
poko gen swasantan. Se yon moun
andezay, nou dwe respekte 1, si li
respekte tet li.
andezbd. adv : Ki pa ann6d, ki gaye.
Kouman kay la fe andez6d konsa a, pa
gen moun pou fe menaj isi a?.
andikap: n. Enfimite. Mwen pap kite
andikap sa a anpeche m fe sa mwen gen
pou mwen fe.
2. anpechman.
andikape: v. Enfim. Joslin kouche sou do
depi aksidan an, genle li ap rete
andikape.
andirans: n. rezistans, kapasite pou moun
reziste fatig osinon soufrans.
andire. : sanble. Andire ou pa rekon&t
mwen.
andirek: san entemedye. Yon enfomasyon
yo bay nan radyo osinon nan televizyon
nan menm moman nouvel la ap fet yon
lot kote. Radyo a repote match foutbol la
andirek.
andokrin: Ki pwodui 6mon ki devise
dirbkteman nan san. San an transpote
6m6n yo toupatou nan k6 a pou sbvi
kote li neses.
and6mi: a. Ki pa reveye. Sou anestezi. LU
yon moun al fe operasyon, doktW toujou
and6mi 1 pou li pa santi doulk a.
andose: v. 1. Siyen non ou deyedo yon chek.
Mwen poko andose chIk la, pako al
depoze li labank. 2. Pran responsabilite
yon bagay. Se pa mwen ki kraze chIz la
ou paka vle pou mwen andose
responsabilite rem&t li a.
andosk6p: n. aparey pou gade anndan k6
moun. Teknik andosk6p (pou gade
anndan k6 moun) sevi ak ti tib optik an
vit ki kondui reyon limye osinon imaj















Diksyone Kreyol Vilsen


vizib ale vini nan de sans anndan yon
tiyo fleksib.
ANDP: Asosiyasyon Nasyonal pou
Demokrasi ak Pwogr.
andui: n. Vyann kochon sale ki bay manje
gou. Mwen ta manje yon ti ble ak pwa
nwa ki gen yon bon ti andui fri ladan 1.
andwa. : Otorize, gen dwa. Ou pa andwa vin
la a pou ou pran zouti mwenyo san ou pa
made mwen.
andyable: a. Anraje, posede, sou move san,
eksite. Pa pale ak Franswa kounye a, li
andyable?
andodomeya: adv. An ke popoz, san
difikilte. Li pase ekzamen an
andodomeya.
andyoze: flate, karese d6lote, chouchoute; di
yon moun ti paw6l dous pou fe kU 1
kontan.
ane: n. Inite pou mezire tan ki vo 12 mwa
osinon 365jou. Tan late pran poufe tou
solky la. Nan yon peyi, ane a komanse
premyejanvye a minui, epi ane afini 31
Desanm a onze-senkantnef diswa. 2.
Nenpot peryod ki gen douz mwa
konsekitif 3. Pery6d aktivite ki rive chak
ane, menmsi li pa dire tout ane a.
Kanaval ane pase a te gen anpil moun
moun.
ane lek6l. : Tan yon program lek6l dire
avan elkv yo pase nan yon lot klas. Ti
moun sa yo pase ane lek6l sa a, yo pral
change klas.
ANEH (ANAA): Asosiyasyon nasyonal
anseyan Ayisyen, li f6me an 1979.
anemi: n. Kifeb, ki pa gen ase f nan san 1.
Depi m timoun mwen fe anemi, mwen
bezwen plis fe nan manje mwen. 2. a.
Timoun sa a anemi paske li pa manje
byen.
anemomet: n. Zouti pou mezire vites van.
anestezi: n. Pwodui chimik osinon
medikaman kife moun pa santi doulk. Yo
sdvi ak anestezi MI yo ap fe operasyon


pou moun nan pa santi dould. Gen
anestezi lokal ki kontwole kote yo mete
medikaman an selman, epi gen anestezi
general ki kontwole toupatou nan k6
moun nan epi kife moun nan domi. Nan
tan lontan yo te konn sdvi ak ete. Depi
dokte ba ou anestezi a, ou p ap santi
anyen ank6.
anestezis: n. dokte ki espesyalize nan koze
bay moun anestezi.
anestezi epidiral : nfr. piki anestezi nan
z6n basen pou ede akouchman.
anetwale: n. Epis pou manje dous tankou
labouyi. Depi mwen ap fe labouyi mwen
toujou renmen mete kan6l ak anetwale
ladan 1.
aneyanti: v. detwi, anile, abat.
anfale: a. Lage k6 ou sou yon chez akpares.
Ala tifi paresbz papa, li anfale li sou sofa
a depi gran maten, li pa menm leve fe
menaj menm.
anfanmi: adv. Ak moun ki nan menmfanmi
an, ak moun ou santi ou pre avek yo
tankoufanmi. Nou tout te reyini anfanmi
apre anteman an.
anfannke: n. Jennjan ki ede pe f lames. Lb
mwen te timoun mwen te fe anfannkb.
anfante: v. fe timoun, akouche. Bondye di
ou va fe timoun san doule.
anfanten. 1: n. Anfantin. Jadendanfan. Ti
lek6l anvan klas primb yo se anfanten yo
rele yo. 2. Klas timoun piti. TisM mwen
an gen senk an, se nan anfanten de li ye
kounye a. 3. a. konp6tman timoun. Ou
gen yon atitid anfanten, men ou pa yon
timoun piti, ou te dwe pran lavi a pi
oserye.
anfantin: n. jadendanfan. Ti lek6l anvan
klas primb yo se anfantin yo rele yo.
anfantiyay: n. Jwet timoun, atitid timoun.
Gwo granmoun tankou ou mache,
sispann fe anfantiyay sa a yo.
anfas. adv. : Pa 16t b6, bab-pou-bab. Kalin
ak Elsi rete anfas lakay la.















Diksyone Kreyol Vilsen


anfave: prefer, adopted, chwazi; ki nan
avantaj yon moun.
anfayit: adv. Ki pedi tout bagay, san senk,
ki pa rete anyen. Jan se yon nonm ki
anfayit, kote li pran lajan pou li ba ou?
anf*. adv. : Ki fet ak fe. Mwen pa kwe
mwen kapab leve bwat sa a, se anf lii ye,
li lou kou pwasenkant.
anfemay: n. Lwe kay osinon teren ak kontra
pou peye chak sis mwa osinon chak ane.
Mwen anfeme teren an pou sis mwa.
anfeme: v. Iwe yon kay ak kondisyon ou
peye pa sis-mwa osnon pa ane. Lb yon
moun anfemen yon kay, lwaye a vin
koute ou pi bonmache.
anfemen: v. Iwe yon kay ak kondisyon ou
peye pa sis-mwa osnon pa ane. Lb yon
moun anfemen yon kay, lwaye a vin
koute ou pi bonmache.
anfen. ent. : Alafen. Moun sa yo resi sispann
goumen, anfen Bondye.
anfibi: n. bet osinon bato ki fonksyone nan
dlo epi sou tL. Krapo se yon ekzanp
anfibi.
2. a. Ki kapab fonksyone sou late ak nan dlo.
Bato anfibi
anfizem: maladi nan poumon ki fe alveyol
yo vin gwo.
anflamasyon, enflamasyon: n. Reyaksyon
ki fe yon moun osnon pati k6 yon moun
anfle. Depi mwen kanpe tout lajounen,
mwen gen yon sOl anflamasyon nan
toulede pye mwen yo.
anfle: a./ v. Gonfle. Ki vin gwo, gonfle, ki
kenbe dlo. Apa timoun nan ap anfle la a,
li genle fe kwachy6k6.
anfle: ki dekore ak anpil fle.
anfltch. adv. : Ki ap pran fil, ki ap pran
espansyon, anfam. Mwen we biznis la
anflch, kontinwe konsa tande.
anf6m: a. Byen. Ansante. Agreyab. Depi
apre esp6 a mwen santi m anf6m.
anfondre: v. tonbe plat ate, pedi fondasyon.
anfonse: v. defense, kreve. FR atansyon pou


ou pa anfonse kabann nan tande, se yon
senp some li ye.
anfoudwaye: mete yon moun nan ere; fe
yon moun pbdi tbt li.
anfounen: v. Ki ap kwit nan fou. Pen yo
poko bon, mwen f&k anfounen yo la a.
anfouraye: v. Ki pa sou lamen. Mwen pa
fouti jwenn batiste m, li anfouraye ak
tout papye sa yo.
Anfrans. : Nan peyi Lafrans. Yo di mwen
konsa operasyon sa a se Anfrans yo
kapab fe 1.
ang: n. Kwen. Kote de liy kontre. Yonf6m
kifit ak de liy dwat ki rankontre nan yon
pwen komen. Mezi pwen rankont la an
degre osinon an radyan
ang egi (< 91" ) : ang ki gen yon valk ki pi
piti pase 90 degre.
anga: n. Espas kouvri men ki pa bare kote
moun ka pare soley osnon anpile
machandiz. Mwen ret tann ou anba anga
a men, ou pajanm vini. 2. Depo
angaje: v. 1. Ki derape, ki ap swiv yon
direksyon. Ou ta kite mwen pase anvan
w, ou we mwen nan mitan lari a, mwen
gentan angaje pou mwen fe koub la. 2.
Kipran yon angajman. Mwenpap savin
travay pou ou, mwen gentan angaje kay
Bobi a. 3. Ki aksepte pou yon travay.
Mwen angaje ou pou dybb la, apati jodi
a, ou se anplwaye isit la tande. 4. Ki
bare, afe li pa bon. Monche prete mwen
yon ti kraze la a non, mwen angaje, sa
pabon menm. 5. Ki pran pwen. Pa okipe
Masiyon tande, se moun ki pwofonde
anpil, msye angaje nan sosyete kansonfe
tande. 6. n. Nan tan lakoloni, moun ki
vwayaje sot nan peyi Frans san peye epi
ki pwometpou yo travay tanporeman san
yopa touchepou vale vwayaj la te koute.
angajman: n. Antant ki sanble ak yon
kontra. Antant ant yon moun ak yon 16t.
Antant yon moun ak Iwa yo pou li jwen
yon fave akondisyon pou moun nan fe
sbvis pou li.















Diksyone Kreyol Vilsen


angi: n. Pwason ki gen f6m koulkv. Mwen
pa renmen manje angi, li gen yon gou
dw6l.
angiz. : Olye. Angiz pou msye al kache, li
part t&t li, epi yo tou kenbe 1.
Anglad, Jbj.: Pwofesdjeyografi, politisyen.
LifetAken an 1940. Li te etidyejwografi
Anfrans. Li seyon panse, ekriven. Li ekri
plizye liv. Li rete Monreal, Kanada, li se
pwofesd nan Inivesite Kebek nan
Monreyal. Li ekri liv ki sevi nan lekbl
Ayiti. An 1983, li te minis Travo-piblik
sou gouvenman Aristid. Li te Minis
Ayisyen nan dyaspora.
Angle (Anglkz): Moun ki soti nan peyi
Angletr. Te gen yon gwoAngld ki te vin
P6toprens, msye te toujou ap pale
Angle.2. Langyo pale Ozetazini ak anpil
lot kote.
angle. 1: n. Lang moun ki rete nan peyi
Anglete osnon Etazini pale. Mwen pa
konn pale angle men si yon moun ap di
de mo, mwen ap konprann. 2. a. Ki gen
avwa ak peyi kote yo pale angle. Te gen
yon gwo kokenn chenn restoran angle
nan pwent kafou a.
Anglete. : Peyi ki nan kontinan Ewop kote
yo pale angle. Peyi Anglete se yon bMl
kote men sa mwen pa renmen li se paske
li fe lapli souvan.
anglez: a. Fi ki soti nan peyi Anglete. Jan
marye ak yon anglez, mwen pa janm
kapab sonje non 1.
anglikan. 1: n. Relijyon katolik ki pa kwe
nan Pap. Mwen pa anglikan paske mwen
pat leve nan relijyon sa a. 2. a. Ki gen
avwa ak relijyon anglikan. Rit anglikan.
Mwen te ale nan yon maryaj anglikan
lotrejou.
anglof6n: n. Moun ki pale Angle k6m
premye lang. anglof6n pou angle,
frankof6n pou franse, ispanof6n pou...
anglouti: v. ki pedi nan dlo pwofon san
espwa retounen. Bato Titanik anglouti
nan fon lanme.


ang6je: v. Plen. Poukisa la a ang6je konsa
a, kijan pou moun fe pase?
Angola: Peyi nan kontinan Afrik. Mwen
poko janm kontre ak yon moun ki sot
Angola.
angoudi: a. Kannannan, kagou, ki gen
lakranp. Kijan ou angoudi konsa a, eske
dbmi nanje w? 2. Kranp
angoudisman: n. manm ki lou, ki pa ka
travay.
angran: a. Awogan, anlk. Mwen pat konnen
Tipbl te angran konsa non.
angre: n. Fotifyan pou plant. Gen yon
perybd nan ane a ki pibon pou moun
mete angre, 1I sa a plant yo pwofite pi
byen. Tout plant bezwen f6tifyan, 1I te a
meg nou mete angre. Se pa tout angre ki
bon pou tout plant. Gen angre natirOl
tankou poupou poul, gen angre chimik
moun achte nan magazen.
angren: Ki degrennen. Gen moun ki pito
mayi angren pase mayi moulen.
angrenaj: n. 1. Mekanik ki fe yon pyes
makonnen ak yon lot pou yo kapab
fonksyone ansanm. Bisiklkt la pa-p
woule si chenn nan soti nan angrenaj la.
2. Makonnaj. Apa mwen rete konsa ou
vle antrave m, mache, wete mwen nan
angrenaj sa a tande.
angrese: v. Vin gra, manje ak entansyonpou
pran pwa. LU mwen fin angrese kochon
sa a, mwen kapab vann li pou nenpbt san
dola.
angrkv: adv. Sitiyasyon kote travaye ap
pwoteste pou change kondisyon travay
yo. Chofe yo angrev.
angwo: adv. An grann kantite, ki pa an
detay. Si ou kapab ou te dwe achte
manje angwo, chak grenn ap vini koute
mwens k6b.
angwosi: a. Ki vin gwo, angrese, anfle.
Angwosi kochon an anvan lek6l louvri.
2. ki ansent. Se Jozff ki angwosi pitit
madan Chal la.















Diksyone Krey6l Vilsen


angwoup: adv. Ansanm, ak yon gwoup
moun. Mwen pa renmen soti pou kont
mwen, mwen pito soti angwoup.
anhan. ent. : 1. Siy ki vie di ou dak6. Eske
ou pare pou ou soti kounye a? Anhan. 2.
Espresyon ki vie di ou kenbe yon moun,
ou bare 1. Anhan! se ou ki tap plede vbl6
poul mwen yo nan lakou a, mwen kenbe
w.
anile: v. Efase, pase gonm sou yon bagay ki
te pase, bani, kaba. Simbn fe anile dat
maryaj li ak Kristbf.
animasyon: n.Aktivite, mouvman, mete lavi
nan yon anbyans. Gen anpil animasyon
anba lavil lajodi a.
animate: n. Moun ki ap fe animasyon.
JanChal se animate li ye nan gwoup
jennjan yo.
animatris: n. monte fi ki ap oganize
aktivite pou lot moun ka fe.
anime: v. enspire, dirije, bay lagete, bay
lavi.
anivese: n. Datfet. Dat yon bagay te pase.
Dat senk (5) Me se anivese maryaj papa
m ak manman mwen.
anivo. adv. : Sou liy dwat, ki pa kwochi,
aliyen. Mi sa a pa anivo se sa ki fe li
kwochi konsa a.
anizbt: n. bwason ki fet ak fey lanni tranpe
nan alkol ak sik.
anj, zanj: n. mesaje Bondye. Genbon zanj,
gen move zanj. 2. a. Moun ki pa gen
defo, ki fe dibyen pou tout moun.
anjandre: a./ v. Aksyonne. Nonm sa a
anjandre tande, fe atansyon ave 1.
anjelik: a. ki sanble ak zanj; ki anrapo ak
zanj.
anjelis lanjelis: n. period nan lajounen
K6mansman aswd, ve size diswa. Kou li
lanjelis, timoun antre lakay yo. Sonnen
lanjelis. 2. Priye devosyon pou lavyej. 3.
Son kloch ki anonse le pou lapriye
lanjelis.


anjeneral. adv. : Souvan, preske tout tan.
Anjeneral nou toujou tann jous labrin
diswa pou n al dbmi.
anjin: n. doulk nan ke ki rive Ie miskilati ke
a pa gen ase oksijen.
anjwa. adv. : Kontan. Sara se moun ki
toujou anjwa, kb 1 toujou kontan.
anjwkt. adv. : Ki pa serye, ki pa pou tout
bon. Ou pa bezwen fache, se anjwet
mwen di sa.
Anjyospem: n. Plant kifefld men grenn nan
(semans yo) rete femen nan yon fui
tankou p6m. Plant ki fe grenn epi grenn
yo viope, plant ki ft fli. Anjyospbm
divize an de gwoup, monokotiledon ak
dikotiledon.
anka: konj.. Si. Anka ou pap vini, voye
papye yo pou mwen.
ankachkt. adv. : anba, san moun pa konnen.
Pitit la sove li gentan ale jous anba lavil
ankachet.
ankadre: v. Mete nan ankadreman. Mwen
gen menm dis foto pou m ankadre. 2. Bay
sip6. Lb Chal te gen moun mouri a, fanmi
mwen yo te ankadre 1 anpil.
ankadreman: n. kare kifetpoufe plas pou
mete yon bagay. Gen de ankadreman foto
la a ki f&t anbwa.
ankake: Sizoka. Pwofese a di pou mwen
prepare mizik pou timoun yo chate nan
klas la ankake li ta an reta.
ankan: nan yon pozisyon ki pa dwat, sou
lekote.
anke. adv. : San make moso, antye. Mwen
pa renmen achte moso joumou, mwen
pito achte joumou ank.
ankese: v. 1. Aksepte san di yon mo. Mwen
pa di anyen, mwen ankese jouman an san
mwen pa di yon mo. 2. Touche. Ou pa
kapab made m monnen se pa mwen ki
te ankese lajan an.
ankkt: n. E, ,I,,..-.,i Mwen gen pou
mwen mennen ankbt pa m anvan menm
mwen pran yon desizyon.















Diksyond Kreyol Vilsen


ankete. v. : F,I. "i., L mwen al ankete
mwen jwenn sa yo di mwen an se te sa
menm.
anket: n. EI,. ,t il. Moun kife anket.
Mwen peye yon ankete pou 1 al verifye
sa ki ap pase, epi se konsa tout kakachat
la vin dey6.
ankiloz: n. koubati, paralizi, pet aktivite nan
atikilasyon manm.
ankiloze: v. pedi aktivite nan yon manm. 2.
wouye. Lespri ki pa sevi vin ankiloze.
anklim: n. mas fr, zouti ferayb sbvi pou pou
bat fe cho. 2. Youn nan ti zo ki anndan
zbrby moun.
ank6. adv. : Rekomansman, bis, mete sou li.
Si ou di ou pap fe sa ank6, sa vie di ou
pap kite sa rek6manse. Mwen pa genyen
lajan ank6, tout lajan mwen fini.
ank6l1: a. Anraje, move. Kouman ou fe
ank61b konsa a, ou gen kont ak kbk
moun?
ankonbre. v. : Sere. Pa gen plas lib. Kijan
kay isi a ankonbre konsa a, gen tw6p
mbb nan kay la.
ankonbreman: n. Anbarasman. Sitiyasyon
kote ki pa gen espas. Tout liv sa yo ate a
se yon ankonbreman sou wout mwen.
ankouraje: v. Bay kouraj. Se papa mwen ki
te ankouraje m al aprann k6donye.
ankourajman: n. Sip6. Si se pat
ankourajman detwa zanmi, mwen ta
gentan mouri la a.
ankriye: n. Veso ki fit pou mete lank.
Lontan timoun te konn sbvi ak plim sa yo
tranpe nan ankriye yo, kounye a sa
change.
anksyete: sitiyasyon mental ki fe moun
enkyete anpil, ki sou tansyon epi ki
nbve, moun ki pa ka d6mi oubyen ki gen
efr segondt medikaman antisikotik.
anl. adv. : 1. Ki pa ate, anwo. Mwen pako
janm al gade anlk a non. 2. Chanmot. Ki
anwo yon bagay. Chanm mwen an anlk
tbt garaj la, garaj la pa anba.


anliy. adv. : Anran, aliyen. Tout timounvin
mete yo anliy pou yo kapab al monte
drapo.
anmaldanfan: difikilte nan akouchman.
anmalmakak: adv. Pa anfom, pa an sante,
chimerik. Pa vin kote m si ou
anmalmakak.
anmbg:g& n. Sandwich. Pen ak vyann bkfki
konn gen f .. ,,*.,i. leti ak tomat tou ladan
1. Yo vann anmbege nan pwent kafou a.
anme. a. :1. Ki pa dous. Goute ji chadbk la
pou ou wb, li pa dous menm, li anmn kou
fyUl. Apa se kafe anmn ou ban mwen,
mete yon ti sik ladan 1. 2. ki genyen yon
bagay ki pa fj 1 plezi sou kk I. Poukisa
twa pli nan fwon ou konsa a, ou sanble
yon moun ki anmn, pa kite lapenn anvayi
w, machi.
anmedan: a. moun ki renmen anmkde. Pa
gen tigason pi anmbdan pase Janjan.
anmede: v. takinen. Sispann anmbde mwen
tande, m'a ba ou yon gwo kou mwen vide
ou at&.
anmegdan: a. Moun ki renmen takinen
moun, anmkdan. Tigason sa a si tan
anmngdan, si ou ret kote 1, li ap fe ou fou.
anmi. adv. : An beton, an motye. Jan
separasyon yon kay osnon yon building
fit. Mwen pito kay anmi pase kay anbwa.
Kay anmi pwotje sikl6n, anba tranbleman
te.
anmiydt. adv. : Antikal, tikal, an timosopiti.
Vb a tonbe li kraze anmiyet moso.
anmko (HAMCO): Konpayi Vyann
Ayisyen ak Ameriken. Konpayi ki tiye
bWf pou eksp6te vyan.
anymore: n. 1. moun ki damou. Antwhn se
anymore Silvi. 2. Moun ki renmen yon 16t.
Mwen gen yon anymore la a, sanble
mwen av 1 nou kapab rive marye. 3.
Moun ou renmen, moun ki renmen w.
Jozbf se anymore mwen depi ane pase, ane
sa a nou pral marye.
















Diksyone Kreyol Vilsen


anmorez: n. Fi yon gason renmen osnon fi
ki renmen yon gason. Adlin se anmorbz
Franswa depi ane pase.
anmwe: entj. Rdl pou made ed, Osekou.
Anmwe, vin sove mwen, men yon v61b
antre lakay mwen la a.
anmwens. adv. : Pipiti. Konpare ak. Ou gen
yon dola an mwens mwen. Si ou depanse
di goud ou a, ou ap rete senk goud
anmwens mwen.
anmwesekou! ent. : Rdl moun pati pou
made sekou. Anmwesekou! anmwe!
men nonm nan ap bat mwen tankou se
timoun li mwen ye!
annafe: v. Gen rap6 ak, gen relasyon ak.
Mwen pa annafe ak vakabon. 2: a. Nan
rale mennen vini. Mwen pa annafe ak
pyes moun isit la.
annanfans: a. Entatad. Granpapa mwen te
vin annanfans anvan 1 te mouri. Gaga.
Depi Madan Kalo te malad la li vin
annanfans n&t at6.
annantran: n. Okomansman, nan pap6t,
anpatan. Mwen kite komisyon an pou ou
b6 p6t la, annantran, sou lamen dwat.
annarye. adv. : arye, padeye. Al annaryb, ou
pa we tout moun anran la a?
annatandan. adv. : Antretan, pandanstan
an. Annatandan mwen touche, prete
mwen senk pyas.
annavan. adv. : Mache. Annavan, vin al
montre mwen kote ou te kit dyakout la
papa.
annavans: adv. Anvan. Mwen tou di ou
annavans, si ou pa peye m, m ap sezi tout
bagay.
anndan. adv. : Ki pa dey6, ki andedan.
Antre anndan touswit.
annik. adv. : Senpleman, kou mwenfekfin...,
imedyatman apre. Mwen annik di 1 pa
manyen liv la epi li pran pale f6 sou
mwen. Annik antre epi femen p6t la.
annile: v. Elimine, ranvwaye. M&t la annile
egzamen an paske tout repons yo te


gentan dey6. 2. Deklare pa bon anka,
deft, change. Mwen fe annile dat maryaj
la paske mwen change lide.
annui: n. Anbetman. Mwen pa moun ki
renmen gen okenn annui.
annuiyan. adj : Ki anbetan. Mwen pa fouti
tande vwa yon moun ki ap joure tout
lajounen tout nannuit, li annuiyan nan
z6rey mwen.
animal: a. Ki pa namal. Se pa konsa ou
konn ye, Eva, ou sanble ou animal jodi
a.
anonim: a. Ki pa siyen, ki san met, kipa gen
moun responsab li. Mwen resevwa yon
kout fil anonim 16trejou.
anons. n.: Piblisite. Pase anons maryaj la.
anonse: v. Fe konnen davans. Mwen vle
pou anonse vizit ou anvan ou vini.
anouka: n. Fet Juif. Yo fete 1 lan mwa
desanm pandan 8 jou. Moun limen
chand6l chakj oujouk tan pery6d Anouka
a pase.
anpan. adj : Ki pa mache. Machin nan
anpan, mwen pral mennen 1 nan garaj.
anpant. adv. : 1. Ki pa dwat. Liy sa a
anpant, ou pa we desen an kwochi. 2. Ki
sou yon m6n. Anbreye machine nan paske
jan ri sa a anpant la a, ou kapab
degringole desann san ou pa konnen.
anpare. v. : Pran, moute. Mwen gen yon
sl douln ki anpare m, mwen rele anmwe.
2.Anvayi. Grangou fin anpare mwen la a.
anpasan: adv.Pa ret sou sa, rapidman, san
rete, byen vit, pandan nou sou koze a.
Anpasan, lajan ou dwe m nan, kil& ou ap
ban mwen li?
anpatan. adv. : 1. Pou k6manse. Anpatan
ou ban mwen manti. 2. Le ou prale. Se
anpatan li kite lt sa a sou tab la, li pa di
anyen ank6.
anpaye: v. Pwoteje akpay. Mwen anpaye
veso yo byen anpaye pou yo pa kraze.
anpe: a. Trankil, kepap6z, klW. Mwen santi
konsyans mwen anpb, moun mbt di sa yo















Diksyone Kreyol Vilsen


vie. 2. n. inite pou mezire entansite
kouran elektrik. Anpe endike ki kantiti
elektwon ki pase nan yon sikui. senbol li
se (amp), kantite kouran elektrik ki pase
nan yon fil chak segonn.
anpeche: v. Kipa kite yon bagayfet. Mwen
anpeche 1 antre nan chanm nan.
anpechman: n. 1. Difikilte ki anpeche yon
evenman. Mwen te gen yon gwo
anpechman se sa ki fe mwen pat vini nan
maryaj la. 2. Razd. Mwen gen yon
anpechman la a, ou kapab debare m?
anpemanans: adv.Toutan, san rete. Sine
Lido ap pase twa bon fim anpbmanans.
anpenitans. adv. :Anpinisyon. Mwen mete
Kalo anpenitans paske li tw6 dez6d.
anpenpan. adv. : An plimdepan, bw6ad,
anfom, byen abiye pou atire atansyon,
pare. Mwen we ti dam nan l6trejou, li te
anpenpan! Kote ou prale jodi a, kouman
ou fe anpenpan konsa a?
anpere: n. Tit politik, gran chef yon anpi
nan tradisyon lontan lontan anvan te gen
demokrasi.
anpeste: v. kote ki santi move pake kenyon
bagay osinon yon bet ki ap pouri.
anpetre: v. Mare, makonnen. Kijan ou
anpetre konsa a, ou pa sa kite yon timoun
mare pye ou konsa machL.
anpi: n. tout teritwa ki anba yon anpere.
2. Gwoup ki puisan anpil ki kontwole lot
gwoup. Anpi endistriyel ameriken.
anpil fwa: adv. Plis pase yon fwa, an plizye
fwa. Anpil fwa mwen panse pati, men,
mwen pito rete nan peyi mwen.
anpil. adv. : 1. Plizyd. Mwen gen anpil frb
ak se, men yo pa isit. Gen anpil moun ki
ap antre nan kay sa a, siman gen yon f&t.
2. Gwo, grap. Mwen kontan anpil pou
tout sa ou fe pou mwen yo.
anpile: v. poze youn sou 1ot. Kijan ou anpile
tout rad yo konsa a, ou pral fe lesiv?
anpire: v. Vin pi mal. Sante li pa bon
menm, li santi li ap anpire.


anpitasyon: n. Koupe jete, wete. DoktW di
janjanm mwen an ye la a, se anpitasyon
pou yo fe mwen.
anpite: v. Koupe, wete yon manm. Apre
aksidan an, yo te oblije anpite Pye,
kounye a, li sou beki.
anplak, anplat: n. pansman solid pou
pwotej e yon pati nan k6 moun osinon bMt
pou repare yon kote ti kase, foule.
anplas. adv. : Ki pa bouje, ki ret la. Mwen
pa regle anyen, mwen ap balanse anplas.
anplasman: n. 1. Kote yon bagay kon ye,
espas. Se nan anplasman sa a, mwen te
kite pake a pou ou, si ou pa we 1, sa vle
di yo pran 1. 2. Te, teren. Mwen te gen
yon anplasman Laplenn men kounye a
mwen vann li.
anplitid: n. 1. Nan syans fizik, se diferans
ant pwen ki pi wo ak pwen ki pi ba nan
yon vag osinon yon vibrasyon. 2. nivo
wote yon vag dlo. 2. Pozisyon ekstrem MI
yon bagay ap deplase ale-vini (tankou
kouran altenatif osinon yon pandil
osinon yon balanswa).
anplis. adv. : Ajoute, met sou li. Anplis tout
sa ou di 1 la oujwenn mwayen ou kale 1
met sou li, ou deb6de Antw"n. Anplis
tout sa 1 fin fe a, li jwenn mwayen 1 ap
made padon.
anplwaye: n. Moun ki ap travay. Se b6s
chapant la ki te anplwaye mwen isi a men
kounye a li pa la ank6. 2. Moun ki ap
travay ak yon l6t. Mwen se anplwaye
kay Madsen.
anp6tman: n. Eksitasyon, enevman. Se nan
anp6tman li an ki fe li di sa li pat dwe di.
anpoud. adv. : Ki pile fenfen. Mwen pa
renmen chanmchanm, manje anpoud
toujou fe mwen touse.
anpoul: n. Limye elektrik. Si anpoul la pa
limen, sa kapab vie di li fini, ou mbt mete
yon 16t. 2. Lanp. Limen anpoul la pou
mwen kapab we pi klW.















Diksyone Krey6l Vilsen


anpre: n. Grad chefki kouwone epi ki gen
toutpouvwa nan yon peyi. Desalin te yon
anpre.
anprent: n. Mak liy dwet yon moun ki rete
sou nenpot ki bagay li manyen. L6trejou
mwen te ale lapolis, yo pran anprent
mwen. 2. Mak kote yon bagay te poze.
anpresman: n. Rapidite. Jak kouri louvri
p6t la ak anpresman, genle li ap tann yon
moun.
anpriz: n. dominasyon, otorite, enfliyans.
anprizonnen: v. Arete, mete nanprizon. Yo
te anprizonnen K6lbb pandan twa mwa.
anprizonnman: n. S,t, l. I yon moun ki
nan prizon. K6lbb te gen chwa ant
lanm6 ak anprizonman, li chwazi prizon
pito.
anpwazonman: n. Kontaminasyon ak
pwazon. Depi sou jan kadav la change
koulk a mwen we se nan anpwazonman
yo touye Kaw6l.
anpwazonnen: v. Bay pwazon. Yo di se
anpwazonnenyo anpwazonnen Lisi, men
pbsonn moun pa konnen si se vre.
anraje: v. 1.Ki .:.\..,,,., debode. Mwen
annik di Kaw6l mwen pap peye 1, li
made anraje la menm. 2. Ki gen maladi
laraj. Chen an anraje.
anranyon: adv. Ki gen ranyon sou li, ki pa
gen radprezantab sou li. Kijan ou fe ap
mache anranyon konsa a, kote bon rad ou
yo? 2. An move kondisyon.
anrasinen: v. Ki makonnen depi nan rasin.
Ki pouse rasin. Jan plant sa a ye la a, li
gentan fin anrasinen, ou pat dwe
derasinen 1 non. 2. Ki antre byen fon.
Koze sa a pa senp, se nan envestigasyon
an yo vin we ki jan li te anrasinen byen
fon. Ki gen rasin li byen fon anbate.

Pye zaboka a gentan anrasinen anpil,
mwen pa kwe nou kapab deplase 1.


anreg: adv. Kody6m, anf6m, ki pa dwe.
Tout papye ou yo anrgg, ou ka vin touche
kounye a.
anrejistre: v. Ki kopye sou yon tep, bann
mayetik. Anrejistre mizik sa a pou mwen
tanpri, mwen renmen 1 anpil.
anrejistreman: n. 1. Aksyon kote ou mete
enfomasyon sou rejis osnon sou tep.
Mwen te pwom&t ou yon anrejistreman,
se tan mwen poko genyen pou mwen fI 1
pou ou. 2. Dokiman. Anrejistreman
machine.
anreta. adv. : Ki pa alk, ki vin ta. Mwen
prese anpil, mwen anreta nan reyinyon
an, li 1 pou mwen ale.
anretou. adv. : 1. Sou wout tounen.
Annalan mwen pat we Woje, se anretou
mwen we 1. 2. Nan sans opoze a. Ou te
peye pou mwen lotrejou kounye a mwen
ap peye pou ou anretou.
Anri Kristof (Henry Christophe). np.
1761-1820. Wa nan N6. Yo te rele msye
sivilizate, paske li te gen repitasyon fe
lage plizyb kote pou 1 libere esklav,
menm Ozetazini. Li te kontwole pati N6
peyi Dayiti depi 1807 kote li te gouvene
k6m Wa Krist6fjiska 1I li mouri 8 okt6b
1820. Ansanm ak Tousen ak Desalin,
Krist6f konsidere pami 3 chbf Ayisyen
mete wo sou tbt yo. Msye te touye tbt li 8
okt6b 1820.
Anri (kasik Anri): np. Endyen ki te chape M1
blan kolon yo te masakre patizan
Anakawonayo an 1504. Msye te sove ak
detwa lot endyen parey li ansanm ak
detwa nwa tou. Asye te ret an rebelyon
pandan 14 an. Chal 5 ki te wapeyi Espay
Ie sa a, te voye yon moun pou negosye ak
Anri epi se konsa yon kontra te vin siyen
pou yo kite msye ak tout patizan 1 yo
anrepo. Yo te enstale yo nan yon kote ki
te rele Boya. Yo te vin rele msye kasik
Anri.
anrichi: a. Ki gen lajan, ki rich. Fito fin
anrichi n&t nan biznis sa a.















Diksyone Kreyol Vilsen


anrimen: v. Gripe. Gen rim ki bloke nen ou.
Si timoun nan anrimen, se pou ou bali
remtd. LU ou anrimen ou pa touse.
Ansafolk: np. Komin nan awondisman
Senlui-Din6, nan depatman N6dw&s.
Ansagalkt (Anse a Galets). np.: komin nan
awondisman Lagonav nan depatman
Lwes. Wozita se moun Ansagalet.
ansanm-ansanm: adv. Inyon, tit kole, ft
ekip solid. Depi se ansanm-ansanm nou
ap fonksyone, nou gen pou nou rive
Iwen. Ansanm-ansanm nou fe lavalas.
ansanm. adv. : Youn ak 6lt. Tout sa nou fe,
nou toujou f 1 ansanm paske nou se de
bon zanmi.
ansanse: v. 1. Brile lansan nan seremoni. PN
a ansanse s&key la. Kay isit la santi
lansan, siman gen moun ki sot ap brile
lansan. 2. FH lwanj. Mich6l pase tout
sware a ap ansanse Fito.
ansante. : Ki pa malad. Ki snati 1 byen.
Gade jan monkonpe mwen w6z monche,
ou tou we 1 ansante. LU yon moun santi 1
byen, li pa malad, yo di li ansante.
ansasen: n. Krimindl. Ki touye yon moun.
Depi yon moun touye moun se ansasen li
ye.
ansasinen: v. 1. Touye moun. Yo di mwen
se Jera ki ansasinen Woje.
Ansavo: np. awondisman, vil ak komin nan
depatman Grandans. Vil la te koumanse
depi ane 1670. Moun Ansavo adopted
Sentan kom patwon yofete 1 26 Jiye.
Ansdeno (Anse d'Hainault) np.
awondisman ak komin nan depatman
Grandans. Ti vil b6 lanme. Kaw61 se
moun Ansdeno.
ansekirite. adv. : Le yon moun pa pe. LU ou
ansekirite, anyen pa kapab rive w. LU ou
travese lari sou limye wouj, ou pa
ansekirite.
anskle, skle: v. Mete anndan yon sdk,
Bare nan tout sans. LU yo te vin pran
Setil6m, se senk nonm ki te ansekle 1.


ansekre: adv.An kachet, san koze a pa
vante. Joslin ak Chal marye ansekre, se
apre tout moun vin konnen.
ansent: a. gwovant, fi ki pote yon tibebe
andedan vant li. Gwo vant. Pery6d anvan
yon fi akouche. Abyenfe. Mwen pat
konnen ou te ansent mache, ki sa ou pral
fe, tifi osnon tigason?
anseyman. n. : Enfomasyon. Mwen te vle
made ou yon anstyman, ki kote Madan
Mich6l rete.
ansiklopedi: n. Liv ki gen esplikasyon pou
tout kalite mo epi ak evenman. Mwen
pral achte yon ansiklopedi krey61 pou m
kapab konprannplis mo toujou, sou dives
sije.
ansoudin: a. Sounwa. Ki pa akld. Mwen te
toujou konnen ou te ansoudin men mwen
pat konnen ou te mant&z mach.
ansuit: adv. Apresa. Msye fin fa aft 1 ansuit
li pran rele anmwe tankou se 16t moun ki
f 1.
Answouj (Anse Rouge): np. komin nan
awondisman Gwomon nan depatman
Latibonit.
ansyen. 1: a. ki pa nef, ki te la deja. Rad
sou mwen an ansyen anpil, sa fe lontan
depi mwen te achte 1. 2. n. Ki gen lontan
nan yon bagay. Mwen se yon ansyen
nanjwe pok.
ant: prep. Pami. Ant mwen avek ou, kilks
ki pi wo? 2. espas ki separe bagay
osinon moun. Ant w6ch yo.
antann: a. planifye, dako. Mwen antann
avek ou sou yon bagay, ou pa kapab
change lide san ou pa di mwen anyen.
antant: n. Ak6, alyans, inyon, kowalisyon.
Mwen gen yon antant ak Pye pou li pase
chache mwen a senkU jodi a.
antatik: a. 1. Ki gen avwa ak p6l sid.
Kontinan antatik. 2. n. Kote nan pal
sid. Antatik la se yon kontinan.















Diksyone Krey6l Vilsen


antay: n. Fant, mak kipafann net. Lb ou ap
fe grdf nan pyebwa, ou andwa fe yon
antay nan tij la.
antdezay. adv. : Ki pajenn men ki pako vye
non plis tou. Pyb se yon neg antdezay, li
gen karantsenkan.
ante: a.Kote aktivite sinatirdl ap pase. Kay
madan Sipriyen an ante, se toutan yo we
zonbi ap mache nan lakou a leswa.
ante: pati nan fli a ki bay polbn.
antete: a. ki bayprev li teti, ki gen tedi, kipa
change lidefasil.
anteman: n. seremoni koteyo bay yon moun
denye respe anvan yo antere 1. Mwen pa
renmen al nan anteman paske gen moun
ki konn rele t6lman, yo konn fe mwen
anvi kriye.
anten: n. Yon fil osinon yon tib an metal ki
sdvi pou pemet yon radyo kapte estasyon
yo pi klW. Televizyon bezwen anten tou
pou kapte program yo. Lb televizyon
gen sbvis kab, li pa bezwen yon anten
ank6, kab la sbvi anten. Anten moden yo
f&t tout kalite f6m. Gen anten parabolik
ki gen f6m yon asybt.
antere: v. Mete anbate. Mwen poko janm
retounen kote papa mwen antere a. Gen
moun ki konn antere fatra nan lakou
lakay yo.
antkt. adv. : Devan net. Tout moun t ap pale
men se Kalo ki te ant&t bagay la. 2. Ki
gen non ak adres yon biwo osinon yon
biznis. Li sbvi ak papye ak ant&t magazen
an pou 1 k6mande liv yo.
antibyotik: n. Pwodui chimik osinon
medikaman ki genpouvwa detwi mikw6b
nan ko moun osinon nan ko bet. PNs6n
moun pa dwe pran antibyotik amwenske
doktW preskri 1 li. DoktW sbvi ak
antibyotik pou trete enfeksyon.
antichok: n. Pwoteksyon kont ch6k. Chok
abs6be se antich6k.
antid6t: n. Pwodui ki genyenpouvwa kontre
ak yon 16t. Lb yon moun pran nan


pwazon, ou bezwen yon antid6t pou ou
chape.
antigen: pyes teyat grik otW Feliks Moriso-
Lewa te adapte an Kreybl. Se pa t yon
tradiksyon. Se te yon adaptasyon pou
kilti ak reyalite ayisyen. Orijinalite pyes
Moriso-Lewa a t6lman frapan, gen moun
ki tradui adaptasyon ayisyen an nan 16t
lang.
antijel: n. Pou anpeche konjelasyon.
Kanada, tout moun mete antijel nan
radyate yo, pou dlo a pa konjle nan fredi
a.
antijen: Yon pwodui etranje (ki pat dwe la)
ki pwovoke pwodisyon antik6 andedan
yon moun osinon yon bMt. Antik6 a detwi
antijen nan.
antik: 1. n Bagay ki te konstwi osnon fit
depi lontan lontan. Tab sa a se yon
antik, li raple estil Lwi Kat6z. 2. Adj.
Demode, pase, ki la depi lontan. Kay sa
a antik, mwen pa konnen konbyen lajan
sa ka koute pou yo fe renovasyon ladan 1.
antikite: n. Bagay ansyen. Tan lontan. Depi
nan antikite neg ap ede neg.
antik6: n. Pwoteyin yon moun osinon yon
bet pwodui kom repons kont yon antijen.
Se yon sistem defans pou pwoteje 6ghnis
lan kont maladi osinon kont enfeksyon.
antikolonyalis: 1. n. Moun ki kont sistem
koloni yo. Yon antikolonyalis ekri yon
atik. 2. Adj. Sitiyasyon osnon bagay ki
pat anfave sistem koloni yo. Sistem
antikolonyalis.
antiseptik: n. Yon pwodui ki kontwole
devlopman mikw6b epi anpeche koloni
yo gwosi.
antitoksin: n. Yon pwodui k6 a fe pou
elimine pwazon (toksin) ki vin nan k6 a.
antiy: n. Z6n j, \ ,.., lr,I kote genyen yon
paket zile toupre ak kontinan Amerik la.
Ayiti nan Gwo Antiy yo.















Diksyond Kreyol Vilsen


ant6: a. Ki pa gen rezon. Monche ou ant6,
ou pa t dwe janm ft yon bagay konsa,
kounye a, ou antrave la a.
ant6ch: n. Aksidan 1 yon mounfrape pye li
epi li t6de yon ligaman. Mwen fe yon
ant6ch, li ff mwen mal.
Antonen An6l (Arnold Antonin): np.
Sinematograf ki f&t P6toprens 3 desanm
1943. Li f' "LE Chemin de la Libert6
(1975), Un Tonton Macoute peut-il etre
un Poete? (1980).
antonim: n. Se de mo youn se lekontrd l6t
la. Cho ak fret se de antonim.
antonwa: n. Tib ki gen yon fom kon. LU ou
sevi ak antonwa pou vide yon likid ou pa
jete anyen.
ant6tye: v. Tode, pl6tonnen. Poul la ant6tye
k6d la.
antou: adv. Ansanm, tout ansanm, total.
Konbyen lajan mwen dwe ou antou?
antouka: adv. Si se konsa, piske se konsa.
Antouka, ou mdt di sa ou vie, mwen pap
kite ou ale.
Antouraj: n. Sa ki alantou. Si se pat moun
nan antouraj Edwa, msye ta gen tan
mouri.
antoure: v. Rete tout alantou. Anvan 1
mouri, tout pitit li yo te antoure 1.
antranp. adv. : Mouye ak dlo. Te gen yon
gwo lapli dey6 a, mwen mouye antranp.
antrav. 1. n. : ttt chaje, traka, sitiyasyon
dezagreyab. Mwen pa vie mele nan
ankenn antrav, wete mwen nan koze a.
2. a. Moun ki kapab mete moun nan zen.
Ou konnen ou se yon antrav, mwen pat
dwe mele av&k ou non.
antrave: v. Kipran nan antrav, nan twa wa.
Mwen antrave ak tifi sa a, men li blese
sou kont mwen la a, kisa mwen pral di
manman 1!
antrave. adv. : Ki bare wout, ki pa dwat.
Machin nan kanpe antravt wout la.
Retire bwa ki antrave sou wout la pou li
pa fe moun tonbe.


antre: v. Kife wout andedan. Mwen pa vie
ou s6ti dey6 a, antre anndan. Kot antre
lopital la ye la a? 2. P6t, p6tay.
antre-mele: v. Melanje, braseyoun nan 16t.
Istwa sa a antre-mele, pa gen moun ki
konnen sa ki vre ak sa ki manti.
antre-soti: adv. Ale-vini, va-e-vyen. Depi
gen plizye moun ki ap fe antre-soti yon
kote, ou pa ka konnen kiles ki ap fr kisa.
antrede: adv. 1. Ant youn ak 16t, ki pa ka
deside, andelide. Kijan ou fe pa ka
deside a, ou pa ka antrede konsa. 2. N.
Dantdl, 6gandi. Si ou ta mete yon
antrede anbajip la, li tap b6l anpil.
antrene: v. Egztse. Ekip la byen antrene, li
ap genyen kanmenm.
antrene: n. Moun ki ap antrene yon ekip.
Se Filip ki antrene ekip foutb61 la.
antrenman: n. Aktivite, egzdsis moun ki ap
antrene yo ft. LU mwen gen tan, mwen
al nan antrenman twa fwa pa semen.
antrenou: adv. Antyon gwoup moun limited,
an prive, moun dey6 pa ladan I. Di m
laverite, antrenou, kiles ki pi gwo?
antreprann: v. Pran responsabilite ft
kich6y. Se ou ki antreprann kokenn
chenn pwoje sa a?
antreprene: n. Biznismann, moun ki ap
antreprann aktivite, ki pran
responsabilite f yon bagay; moun ki gen
talan pou yo f bagay mache. Woje se
gwo antreprene li ye, li pa fouti pa konn
sa pou li ff ak lajan.
antrepriz: n. Biznis. Antrepriz sa a rap6te
k6b papa.
antretan: adv. Pandanstan. Antretan,
mwen gen tan rive byen Iwen.
AntwAn Simon(Antoine Simon). np.
Prezidan peyi Ayiti 1908-1911.
AntwAn Maks (Max A. Antoine): np.
Ansyen minis AfM Sosyal sou
gouvenman Divalye.















Diksyone Krey6l Vilsen


antyoutyout: adv. Ki pa ka ret trankil,
eksite. Kijan ou fe antyoutyout konsa a,
kalme ou non.
anvan. adv. : Okomansman. Ki rive an
premyepa rap6 akyon lt bagay. Anvan
mwen te konn ale nan lek6l sa a, mwen te
anvakans. Nou tande loraj la anvan lapli
a kbmanse tonbe.
anvayi: v. 1. Kouvri, depase limit. Lb sikl6n
16trejou a, dlo te anvayi nou net. Nou
anvayi kay frb mwen an sanzatann. 2.
Okipe ak lafas. Milite anvayi Tigwav.
anvayisman: n. Vini an kantite, anpil, gwo
kantite. Kou madanm nan mete chay li a
ate, yon sOl anvayisman moun vide sou
li.
anv: adv. Kifetak v, akglas. Mwen vleji
ki nan po anvb a.
anven. adv. : San rezon, san rezilta. Mwen
tann tout tan sa a anven.
anverite: adv. Alaverite, kwe m si ou vie, an
tout senserite. Anverite, mwen pa fouti
refer travay la ank6.
anvi: a. Swete, dezire. Mwen anvi ale
P6toprens men mwen pa gen k6b pou
mwen peye kamyon an.
anvige: adv. I/'., .aktyvl. F6koukonnenki
Iwa ki anvige nan peyi a.
anvites: adv. Ki ale vit, ak tout vites. Kalo
pase anvites, li pa rete.
anviwon: adv. Apeprd. Te gen anviwon san
moun nan f&t la.
anvlimen: a. ki vin pi mal. Li te gen yon ti
blesi, li anvlimen, kounye a se yonjava.
anve: adv. Ki abiye ak rad pou fe penitans.
Le moun anve, li met men koule rad
toutan pandan period li anve a.
anvl6p: n. Poch an papye kote ou kapab
mete yon bagay. Mwen mete lt la nan
anvl6p la epi mwen voye 1 ale.
anvbg. adv. :Alam6d. Depi mwen piti mwen
toujou renmen mete rad ki anv6g.
anwe: a. le vwa yon moun change
tanporeman paske li malad nan goj


osinon le larenks li anfle. Li gripe se sa
ki fe li anwe konsa a.
anwetan: Eksepte. Tout moun pale anwetan
Filip.
anwo. adv. : Anlk, pi wo pase kote ou ye a.
Mwen pa gen lajan avbk mwen la a, k6b
mwen anwo nan chanm6t la. Ki pa rete
anba, anlk. Mete liv la jous anwo sou
etaj a pou mwen pou timoun yo pa chire
paj ladan 1.
anwole: v. Anrejistre. Twaka moun ki
anwole yo pap pase egzamen an.
anyen. pwo. : Aryen, vid. Mwen pa gen
anyen mwen ap di w. Vb a pa ret anyen
ladan 1.
anzim: n. Proteyin ki gen aktivite chimik
nan yon 6ganis vivan.
apa: adv. Separe, kipa ansanm. Mete pwa
a apa, pa melanje 1 ak diri a, tanpri.
aparan: a. ki vizib, ki pa kache, ki reyel. 2.
Ki pa gen pwofonde, ki sipefisyel.
aparisyon: n. paret, manifestasyon, vizib. 2.
Nan relijyon, le Jezi te manifeste byen
vivan apre li te fin mouri; le lavyej Mari
te paret devan sent Katrin. 3. Revenan,
dyab, m6 ki manifeste devan vivan.
apendisit : n. anflamasyon pati nan trip ki
rele apendis la.
apantay. n. : Aktivite kote yon apante pran
mezi yon teren. F6k nou fe apantay pou n
leve b6n teren an.
apante: v. 1. Aksyon yon apante ki ap
mezire yon pwopriyete. Mwen gentan
apante menm senk teren deja. 2. Mache
toupatou. Mwen apante tout ri anba lavil
la, mwen pajanm we w.
apante: n. teknisyen ki mezire dimansyon
yon teren, se li tou ki idantifye bon teren
an. Monkonpe mwen an se apante li ye.
Moun ki ap fe apantaj. Papa mwen te
apante nan Latibonit.
aparans. n. : Sa ki part sou dey6 men kipa
an pwofonde. Ou pa dwe gade moun sou
aparans paske aparans kapab twonpe w.















Diksyone Kreyol Vilsen


aparyy. n. : 1. Machine. Se ak yon aparby
tou piti dokte a fe operasyon an. 2.
Ekipman pou fe mizik. Mwen bezwen
yon aparey ki gen bonjan bas.
apareye: adv.Alksa a, asetsezd. Sa ou ap fe
nan lari aparbyb?
apated: n. Separasyon ant moun baze sou
ras. Nan peyi Afrik Disid te gen apated.
apati jodi a. adv. : A k6manse kounye a.
Apatijodi a, mwen pa vie ou ale nan lari
a poukont ou.
apatman: n. Espas kote yon moun rete nan
yon building. Mwen rete nan apatman
nimewo 1.
apdl: n. Aktivite kote ou site non moun youn
apre 16t. Lb yo ap fe apel, ou dwe di
prezan.
apendis: n. Pati nan entesten moun, tankou
yon p6ch. Gen moun ki konn gen
apenndisit yo anfle, sa konn vi lakbz
apenndisit.
apenndisit: Anflamasyon nan apenndis.
apenn. adv. : Kou, annik. Apenn li di sa epi
lapli kbmanse tonbe.
apenndisit: n. Enflamasyon apendis. Moun
ki gen apenndisit dwe opere tousuit.
apepre. adv. : Preske, pafin sa net. Mwen
ap vini apepre vb senk kb konsa.
aperitif: n. Bwason ou pran anvan manje.
Ban m yon ti aperitif, tanpri.
apesi: n. J6f avans. Bay msye yon ti apesi
sou program demen an.
apeti. n. : Anvi manje. Jan pa gen apeti
ditou, se medikaman yo ki ap kenbe 1.
apetisan: a. Kife apeti ou vini. Manje sa a
apetisan anpil.
apeze: v. Kalme. Se pa de ef6 non mwen fe
anvan mwen rive apeze Edwa.
apezman: n. Kalman. Dokte a di sa ki fe li
pa kapab dbmi, se paske li eksite twbp, li
bezwen apezman.
api: n. Sip6. Pa vi pran api sou mwen,
tanpri, mwen pa gen kouray pou sa.


apik: adv. Daplon. Ou jwenn solisyon an
apik, ou f6, monch.
apil: a. Ki mache akpil, ak batri. Radyo sa a
apil epi li a kouran tou.
apiye: v. Ki pran sip6 sou yon bagay, ki pa
kanpe poukont li. Mwen te oblije apiye
tab la nan mi an paske li gen yon pye
kase.
apla: a. ki pa fon, ki ale an liy orizontal, ki
pa gen monte desann.
aplani: v. egalize, nivle.
aplikab: a. ki kapab mete an pratik.
aplikasyon: n. kalite yon moun ki fe travay
li avek swen, dilijans. 2. Enskripsyon. 3.
ki anvige. Aplikasyon yon lwa.
aplike: v. 1. Poze, kole. Si ou pa aplike
penti a byen, li ka dekole. 2. Pran
prekosyon, fe ak swen. Timoun ki pa
aplike lekbl pa fouti fe bon n6t.
aplim: akrbk, ap6y, ki vie pout pou li.
aplodi: v. Bat bravo, esprime ak6. Tout
moun ki te nan konse a aplodi.
aplodisman: n. Bravo. Apre f&t la se pa de
aplodisman moun yo fe.
ap6: n. konkou, kontribisyon, patisipasyon.
apokalips: n. 1. Lafendimond. Lb apokalips
va rive, tout moun ap mouri. 2. Yon
chapit nan Labib, nan pati ansyen
testaman.
apostola: n. travay apot, travay pe, travay ki
made anpil eneji san entered pesonel.
apostolik: a. ki gade doktin ak tradisyon
evek legliz katolik. Ki konsene lepap ak
apot yo.
apostw6f: n. Patikil devan yon lt pou make
kontraksyon. M' rive.
apot: n. Moun ki ap preche lapaw6l osnon
ap defann yon k6z osnon yon lide.
Jezikri te genyen omwen douz apot.
apoteyoz: n. konsekrasyon, glorifikasyon,
triyonf.
ap6y: adv. Akrek, aplim, ki pa bay lot moun
chains yo; ki vle tout pou li.















Diksyone Krey6l Vilsen


aprann: v. Chache konnen, konnen kijan
pou o ft yon bagay. Mwen ta renmen
aprann koud konsa mwen pa ta bezwen
peye koutirye pakbt lajan ank6. Pran
konesans sou yon bagay. Lb ou ap
aprann, ou cheche eseye konprann. Nou
aprann li nan klas lajodi a. Nou aprann
yon bMl ti chante lek6l la.
apranti: n. Ki ap aprann, ki poko f6. Chak
maten msye al aprann ebenis, se apranti li
ye kounye a.
aprantisay: n. Etap nan aprann.
apre. adv. : Pita. Pye vini lakay la apre lek6l
lage. Madi vini apre lendi. Se apre nou
vin konnen tout res istwa a.
apremidi: n. Tan ki vini li midifin sonnen.
Lek6l la lage a twazb apre midi.
apresa. adv. : Sa ki vini apre. Mwente wI 1
kay Jan an apresa mwen pa janm wI 1
ank6.
apresiyasyon: n. Aksyon osnon jes ki
montre vald yon moun bay yon evenman
osnon yon bagay. MWsi anpil pou
apresyasyon nou, sa fe m plezi.
apresyab: a.Valab. Ou pa ka di travay sa a
pa apresyab.
apresye: v. Konn vald. F6k Chantal te mouri
pou mwen te apresye sa 1 te konn fe pou
mwen.
aptitid: n. Talan, ezans pou fe kich6y. Si
yon timoun gen aptitid pou yon
enstriman, li ta bon si li ta ka gen
enstriman sa a pou li ka pratike chakjou.
apwentman: n. Randevou. Si ou gen
apwentman ak doktW oujodi a, se pou ou
ale kanmenm.
apwoche: v. Vin pi pre. Mwen apwoche
foul la pou mwen we sa ki ap pase.
apwofondi: v. Rive Iwen, pwofonde. Dat
mwen ap panse sou sa, mwen apwofondi
bagay la byen.
apwopriye: a. Fetpou sa, bon pou sa. Rad
sa a pa apwopriye pou ou al nan maryaj
la.


apwouve: v. Dak6, bay konsantman. Depi
ou fin apwouve desizyon an, peson moun
paka change 1.
apye. adv. : ki pa nan machine, ki ap mache.
Mwen pral Lali apye paske mwen pa gen
k6b pou mwen peye machine.
Arab: 1. Moun ki soti nan yon peyi ki nan
zon arabi. Arab yo gen yonjan espesyal
yo konn abiye epi yo mare tbt yo tou. 2.
Lang moun ki sot nan nasyon osinon
sivilizasyon Arab. Lang arab yo part
difisil, mwen pa konn si se vre. 3.
arabik: a. ki gen relasyon ak Arab. Gom
arabik.
aran: n. Espes pwason lanme ki viv
angwoup. Gen moun ki renmen aran sale
men mwen pito 1 fimen osinon aranso.
aranbarik: n. Aransel, aran ki konseve nan
barik sel.
aranjman: n. 1. Demach apwopriye pou
realize kich6y. Eske ou fe aranjmanpou
otobis la vin ch&che m? 2. Bwodri,
bbbbl. Mwen pa konn ki kalite aranjman
mwen ta mete nanjip sa a.
aransdl: n. Pwason aran yo konseve nan sel,
kife li gen anpil sel.. Mwen renmen
arans6l men mwen pa renmen sant li.
arans6: n. Pwason aran ki trete ak lafimen
ak sel epi ki seche pou konseve li.
Arans6 bon ak ze.
Arawak. np. : Non endyen ki te rete sou
teritwaAyitiyo nanpery6dKristofKolon
te rive a. Yo te 6ganize lavi politikyo an
Kasika, yo te fe uI, ,,,h. lapech ak
lachas. Yo te konn tise twalpou f pay
pou mete sou yo. Arawak yo te mouri an
kantite sou rejim pany6l yo.
arawout: n. Farin manje ki fet ak rasin plant
ki sanble ak malanga.
areb6: sou kote, ki pa nan mitan. Labouyi a
cho, manje 1 arebo asyet la.
arenyen: n. Bt ki gen uitpat epi kifefil. Pybs
kay sa a plen arenyen paske pa gen moun ki
netwaye 1 depi omwen yon mwa.















Diksyond Krey6l Vilsen


arestasyon: n. Sitiyasyon kote reprezantan
lafos met lamen sou yon moun pou yo
arete 1. Mwen pat la 1 jandam yo te vin
fe arestasyon an.
ardtk6l: n. pens ki sevi pou tache kravat.
arete: v. Aksyon kote reprezantan laf6s met
lamen sou yon moun ki ft yon
enfraksyon. Pa kite jandam nan wb ou ap
lage fatra nan lari a, li ap arete ou.
areyl : n. S&k ki alantou pwent tete moun.
arid: a. Skch, ki pa ka pouse plant. Tb arid,
bezwen dlo.
aridite: n. Kondisyon arid.
Aristid, Jan Btran, (Titid), (Aristide,
Jean Bertrand). np. : \,. i., .
teyolojyen, ekriven, politisyen, prezidan
Ayiti 1991 1996. Li f&t nan P6sali (Sid)
15 Jiye 1953. Li al lek6l prime P6toprens
epi lek6l segondt Okap (N6), nan Kolbj
N6tredam. Li etidye Dominikani, Itali,
Izraydl, Kanada. Li vin prbt Salezyen 3
Jiye 1982. Li vin pran lak6z moun p6v
yo oserye, li fe prtch ak diskou pou 1
defann dwa moun sa yo. Aristid te gen
yon filozofi ki vie pou tout moun se
moun, pou gouvenan sevi tout moun
sitou moun ki pi p6v yo. Li vin kandida e
li pase nan eleksyon prezidansyOl nan
dat 16 Desanm 1990. Dapre listwa, se
premye prezidan ki monte dapre eleksyon
dirbk, ak patisipasyon tout pbp la. Li
prete seman 7 Fevriye 1991. Apre sbt
mwa opouvwa, jou ki te 16 desanm 1991
lame Ayiti akjeneral Sedras alat&t, te bay
gouvenman Aristid la yon koudeta.
Prezidan Aristid pati nan egzil. Pandan
tout tan li dey6 a Gouvenman li an
kontinye ap fonksyone ak biwo li nan
Wachinntonn Disi, Ozetazini. Nan yon
ak6 ant Aristid, Sedras, Ameriken epi
OEA, yo chwazi dat 30 Okt6b 1993 pou
prezidan Aristid tounen nan peyi a k6m
prezidan an fonksyon. Kom sa pat rive
fbt, Nasyonzini ak Ameriken kolabore
pou voye milite Ayiti pou fe plas pou


Aristid tounen. 15 Okt6b 1994 Prezidan
Aristid retounen Ayiti k6m prezidan pou
kontinye manda li. Nan dat 16 Desanm
1995, vin genyon eleksyon prezidansyl,
Rene Preval pase k6m prezidan, li
ranplase Aristid. Aristid vin kite pb, li
marye ak yon avoka, Mildred Twouyo,
yo fe yon timoun nan dat uit Novanm
1996, ki rele Kristin (Christine). Yo fe
yon 16t pitit fi an 1998.
aristokrat: n. Moun ki santi li nan yon klas
siperyt, li pa kanmarad pep. Madan
Locha se yon aristokrat sansenk. 2. Moun
ki patizan yon polotik pou moun ki elit
gen plis dwa pase lot moun ki pa gen
lajan.
aristokrasi: n. system politik ki favorite
moun ki deja genyen pouvwa lajan plis
pase lot moun. Sytem ki favorite pou
pouvwa rete nan menm fanmi an.
aritmetik: n. Syans ki sdvi ak chif epi ak
nimewo. kalkil, operasyon; adisyon,
soustraksyon, miltiplikasyon, divizyon.
Se pa tout moun ki f6 nan aritmetik.
arivis: n. Aoun ki pat espere rive yon nivo
wo epi ki ap fe sa ft yon paktt aft. Si
mwen te arivis ou ta we mwen ap ba ou
cho tout lajounen.
arye. adv. : annaryd, padtyv. Mwen fr de pa
arye 1I mwen we nonm nan ap vin atake
mwen.
aryen: pwo. anyen
aryenaf&: ki pa gen anyen pou I fe; ki ap
flannen san pwojt.
aryere: ki pa adapte ak tan li ap viv la; ki
anrete pa rapo ak moun ki bo kote li.
asagwe. n. : Dans vodou pou sale lwayo.
Aswe a mwen pral danse yon bon
asagwe.
asanblaj: n. Aksyon kote diferant kalite
moso kolepoufe yon pwototip. Mounki
ap travay nan asanblaj yo konn pajanm
konn fe pwototip la annantye paske se
toujou menm moso a yo toujou ap f&.















Diksyone Kreyol Vilsen


asanble: 1. n. Moun ki reyini ansanm pou
yon rezon. Asanble lejislatif. 2. v. Mete
diferant kalite moso ansanm pou ou
konstwi yon pwototip.
Asanble Kolonyal Senmak (Assembl6e
National de Saint Marc). np.: Gwoup
yon seri "tiblan" nan vil Senmak te f. Yo
t ap defann plis otonomi pou koloni an.
"Granblan" ki te nan n6 yo pat dak6.
Asanble Nasyonal (Assemblee Nationale).
np. : Lachanm Annayiti. Li gen
reprezantan ki nonmen pou sizan. Tout
moun ki gen 18 an, ki gen tout dwa sivil
ak politik yo epi ki gen plis pase senkan
depi yo rete nan distri yo vie reprezante a
andwa kandida pou vin reprezantan nan
lachanm.
asanse: n. Ekipman elektrik ki monte desann
depi yon etaj jouska lot epi ki ka estope
pou pedmt moun antre soti. Lb mwen te
piti, s6l kote ki te gen asanse se te nan
biwo Kontribisyon.
asansyon: n. pran pwomosyon rapid nan
travay. 2. Monte vetikal kont f6s gravite.
Mirak nan lavi Jezi ki fe li monte nan
sy6l dirbk ak tout k6 li, san li pa mouri.
asasen: n. Moun ki touye moun. Mwen pa
mele ak asasen.
asasine: v. Tiye yon moun nan tan lape.
Mechan yon asasine peyizan yo.
asasinay: n. Sitiyasyon kote yon moun pedi
lavi 1 nan men yon lot ki touye I ak yon
zouti m6tel. Mwen pap janm ka bliye
asasinay madan Polo.
ase. ent. : otan, sispann. Ase anmbde moun
la a.
aseksye: a. ki fet ak yon sel paran san
kontak seksydl. Plant aseksye, ki
repwodui ak yon paran.
aseptab: a. valab, ki ta kabap aksepte.
asepte: resevwa. Aksepte yon envitasyon. 2.
konsanti, bay ako. Aksepte yon kontra. 3.
Kwe, adere, anbrase. Kwe nan relijyon


katolik. 4. Reziye, soufri, sip6te. Resiye
ou ak maladi a.
aset6n: solvan, pwodui chimik likid ki sevi
nan endistri, gen moun ki sevi ak li pou
retire penti osinon pou retire kiteks sou
zong.
asets&z&: kounye a, alkkonsa.
asezon: ki pa la tout tan, ki la selman pandan
yon sezon espesifik.
asezonay: n. epis nan manje. Melanj epis ki
sevi pou kuit manje.
asezonnen: v. Mete epis nan manje.
asezonman: n. reset epis pou mete nan
manje.
Asfalt: n.1. Ate a, makadanm nan, lari a.
Pa mache pye ate nan asfalt la, tande.
2. Pwodui nwa ki sbvi nan
konstriksyon wout osnon pou bouche
twou nan twati kay. Pa rete pre moun ki
ap travay ak asfalt, ou ka boule.
asfalte: v. Kouvri ate a ak asfalt. Se devan
m yo asfalte granri a.
asid: a. Si, gou vineg. Ji sitwon sa a gen
twbp asid. 2. n. yon bagay ki gen gou si.
Yon pwodui ki gen pH pi base pase 7.
Yon poudui ki reyaji akyon base pou bay
yo sdl.
asid-amine: n. Konpoze ki genyen azot
oksijen, kab6n ak idwojen ladanyo epi ki
patisipe pou f6me pwoteyin. Asid-amine
se initefonksyondl nanpwoteyin. Alanin,
serin, lisin eltr se asid-amine. Mo amine
a raple li gen az6t ladan 1.
asidite: n. Sitiyasyon kote gen anpil asid.
Gen moun ki soufri asidite lestomak.
asipoze. : Fe k6msi. Asipoze ou ta gen
lajan, kisa ou ta fe ave 1?
asirans: n. Kontra pou asire touche yon
lajan resevwa yon dedomajman osnon
benefisye yon sdvis nan ka yon malk ta
rive. Moun ki pa gen asirans sante gen
anpil pwoblkm pou yo jwenn lajan pou
peye doktW yo.















Diksyone Kreyol Vilsen


asire: v. mete yon moun ansekirite, an
konfyans. 2. garanti, sdtifye, bay yon
nouvl tankou li vre, li seten. 3. Pwoteje,
prezbve, defann, mete yon bagay an
sekirite. 4. Mete yon bagay nan yon
pozisyon estab, pou li pa tonbe, pou li pa
bouje. 5. pranasirans pou garadiyonoto,
kay eltr. 6. Kontwole, verifye.
asire-pa-skten: a. ki pa merite konfyans.
asistan: n. Moun ki ap asiste moun ki alatet
la. Mwen pa renmen dy6b asistan an,
mwen pito se mwen ki chef.
asistans: n. 1. Gwoup moun ki sanble yon
kote pou tande ou byen gade yon bagay.
Fanmi mwen te nan asistans nan jou
mwen tapjwe nan pyes teyat lek6l la. 2.
Ed.
asiste: v. 1. Konstate. Mwen asiste aksidan
an ak deje m. 2. Bay ed, kontribye, ede.
Li asiste yo jan 1 kapab, tanzantan li
voye yon ti k6b.
asiyen: v. Voye papye tribinal bay yon
moun pou li ka konparet devan lajistis.
Ou genje chechpou ou asiyen mwen pou
lajan m ank6!
asiyasyon: n. papye pou ale nan tribinal.
Aslen Pol (paul Arcelin): np. ekriven. Li
ekri "Cercueil sous le Bras" Nouyok,
Atlas 1999.
asmatik: a. Moun ki f opresyon. Timoun
nan toujou ap respire anlk paske li
asmatik.
Aso: n. Atak san viktim nan pa wd. Se nan
yon aso yo pran Milo.
ason: n. Tyatya; enstriman mizik sakre nan
seremoni vodou ougan ak manbo sdvi
pou rele Iwa. Pote ason an vini pou
mwen k6manse seremoni an..
asosi (asowosi): plant ki sdvi pou fe te kont
lafyev.
asosiyasyon: n. Gwoup moun ki 6ganize sou
banyd yon enstitisyon pou yo fe aktivite
espesifik ansanm. Mwen te nan yon
asosiyasyon kiltir6l men mwen oblije kite


sa pase mwen pa gen tan ank6.
asosye: n. moun ki fe yon antant pou yo
travay osnonfe yon pwoje ansanm. Jil se
asosye Antw"n depi dizan.
as6ti:a. Ki mache, amonize osnon kifeje ak
16t. Depi mwen al nan magazen, mwen
toujou renmen achte rad as6ti ak soulye.
as6bt: n. Tanbou vodou ki wo anpil. Se ak
yon sel moso bwa li ft epi andedan bwa
a vid. Li bat as6t6 byen, se manman li ki
te montre li.
asoupi: v. 1. Eta kagou, fatig, k6 kraze ki
mennen d6mi. Mwen te chita la a ap
gade televizyon epi mwen tou asoupi.
2.n Fatig ki mennen d6mi. Te m al fe
yon ti asoupi la a.
asowosi (asosi): n. Fey te, plant ki sdvi pou
fe te kont lafyev. Gen moun ki renmen
pran te asowosi, yo di li bon pou lafyev.
ASPEH (ASPEA): akw. Asosiyasyon
Solidarite Paran Elkv Ayisyen.
aspeje: v. wouze, mouye, mete likid sou yon
bagay.
aspesyon: n. aktivite pou mouye yon bagay.
2. Mete dlo benit nan batem osinon nan
lanteman.
aspiran: n. Moun ki ap aspire, moun ki ap
file yonfi ak espwa. Janjak se yon move
aspiran, pandan li ap file Joslin li ap file
Albt.
aspirasyon: n. Sitiyasyon koteyon moun ap
tann kichoy, atant, espwa, objektif Ki
aspirasyon ou gen nan lavi a?
aspirate: n. Ekipman ki sdvi pou aspire
pousye ak ti fatra ate sitou kote ki gen
tapi. Poko pase aspirate a, ou pa we
mwen plen liv ate a?
aspire: v. 1. Espere, nan atant. Janklod
aspire jwenn yon p6s nan biwo minis la
yonjou. 2. Rale van. Machin sa a aspire
tw6p pousyb, li ka bouche.
aspirin: n. Medikaman, analjezik. Aspirin
bon pou maltet.















Diksyone Kreyol Vilsen


astwol6g: n. Moun ki obseve sa ki ap pase
nan sydl la (zetwal, plant eltr) epi ki
enteprete enfliyans yo ta ka genyen sou
late. Dapre astwol6g mwen, siy mwen se
Kansb.
astwoloji: n. Yon ladres espesyal ki baze sou
lide pozisyon lalin ak soly ak zetwal yo
gen enfliyans sou koze ki ap pase sou
late. Astwoloji sdvi ak obsevasyon sydl
la pou predi kisa ki pral vin pase moun
sou late. Se pa tout moun ki kwe nan
astwoloji men gen moun ki pa fe anyen
san yo pa konsilte astwol6g yo.
astwonomi: n. Syans ki etidye linive, lespas,
planet, zetwal eltr. Li etidye kote yo soti
(orijin) kisa ki gen anndan yo (ak kisa yo
fit, konpozisyon yo) kijan yo deplase
(mouvman yo) gwosd yo eltr... Moun ki
nan astwononmi f6 nan matematik.
astwonom: n. espesyalis nan domtn
astwonomi.
astwon6t: n. moun ki vwayaje nan fize ale
nan lespas. Gen kbk astwon6t ki mache
sou lalin nan deja.
aswe. 1: n. Pati nan lajounen 1 solby
koumanse kouche; ta, nanfenjounen an,
labrindiswa. Yon aswe konsa nouvavin
rann ou yon ti vizit.
asye: n. Yon metal ki gen yon melanj fe
(99%) ak kab6n (1%) yo travay li pou 1
vin pi di, pi solid. Mwen renmen chodyb
sa a paske li f&t an asye, li solid.
Asyeri Dayiti (Acierie d'Haiti) np.
Konpayi ki travayfe ak lot metal.
asyet: n. 1. plat moun manje. Mwen pral
mete kouve, pote asybt yo vini. 2.
Anbyans. Kote mwen ye la a, mwen nan
asybt mwen.
atab. : chita devan tab ap manje. Joslin
paka soti kounye a, li atab.
atachan: a. Ki gen atachman, ki gen
afeksyon. Ti pitit sa a atachan anpil.
atache: 1. v. Tache yon bagay. Pa atache
rad la ak zepeng sa a. 2. Ki gen


afeksyon, atachman pou yon moun.
Mwen atache anpil ak fanmi mwen. 3.
Polis sekrd.
atachman: n. Atirans, afeksyon. Ti pitit sa a
mwen gen anpil atachman pou li paske li
se yon bon timoun.
atak: n. Agresyon, pwovokasyon. K6m se
ou ki fe atak la anvan, se ou ki ant6.
atake: v. 1. Pwovoke. Se ou menm ki
k6manse batay la an premye. Moun ki
atake konn sbvi ak f6s ou byen ak zam
pou goumen ak yon lCnmi. 2. K6manse.
Ann atake travay la tande, paske nou
kapab pa gentan fini Ijodi a.
atansyon: n. 1. Prekosyon. Ti moun nan tap
p6te atansyon ak sa pwofese a ap di. 2.
ent. Atansyon, bout fe sa a kapab tonbe
sou ou si ou ret kanpe la a.
atanta: n. Ef6 pou ft yon moun mal ki pa
reyisi men ki te kafatal. Yo fe de atanta
sou Dipon deja.
atantif: a. Moun ki mete atansyon yo nan sa
yo apfe. Jan ou se moun ki atantif, kijan
mwen fe pase sou ou la a ou pa we sa.
ataton: san ale direk.
ate: n. Moun ki pa kwe nan Bondye, ki pa
gen lafwa. Si ou kretyen ou pa ka ate.
ate. adv. : Ki pa anld. Pa kite rad la ap
trennen ate a, li kapab sal. 2. n. tib san ki
pote san wouj nan k6 moun osinon nan
k6 bet. 2. Tib san ki pote san wouj nan k6
moun osinon nan k6 bet. Venn, ate,
kapilkkolabore ansanm, venn pote san
fonse (san ki pa gen anpil oksijen), ate
pote san wouj (san ki gen plis oksijen).
Kapile se ti venn ak ate piti-piti. Venn ate
ak kapild nan sistem sikilasyon an. Si yo
mete tout venn, ate ak kapile an ran youn
deye lot, yo tap fe yon fil ki long anpil,
plis pase san mil kilomet.
atelye: n. 1. Kote ki gen ekipman pou moun
ft travay. Mwen pral nan atelye a pou
mwen al chache kbk zouti. 2. Reyinyon,
sesyon travay kote espesyalis mete tet
ansanm pou yo debate yon sijd. Mwen















Diksyone Krey6l Vilsen


pap gentan ale nan atelye sa a, ale ou
menm wa di mwen ki sa yo di.
atemiyo: n. Nat mens moun mete ate pou yo
d6mi. kabann san pwoteksyon ki fit ak
fey kokoye trese yo mete ate pou moun
dami. Prete mwen yon atemiy6 pou
mwen lage k6 mwen ate a pou mwen
d6mi, mwen bouke kou sa m pa konnen.
ateri: v. Ki soti anl epi ki desann ate.
Avyon an ateri egzakteman a dez&
aterisay, aterisaj : n. Sitiyasyon kote yon
bagay ki anlk depoze sou te k6mfo.
Avyon an oblije fe yon aterisay f6se.
ateste: v. sdtifye, garanti, asire, demontre,
pwouve.
Atewo-esklewoz: Le ate (venn san wouj)
nan sistem sikilasyon san gen plak
kolestewol ki poze nan anndan. Safe ate
yo vin pedi sou volim yo, gendeld yo ka
vin bloke.
aticho. n. : 1. Yon kalite pen rale ki gen yon
fom tou won. Mwen ta manje de pen
aticho ak manba. 2. Legim. Mwen
renmen aticho men se yon legim ki ra
anpil Ayiti, ou pajwenn li fasil. 3. Plant
ki sdvi k6m remedpou bese tansyon.
atifis: trik, ladrbs pou kache laverite. 2. Ti
bonm dekoratif.
atifisydl: a. Kipa natirel. Gou fabrike yo fe
nan laboratwa ki sanble anpil ak save
natirel la.
atik: n. Pati nan yon dokiman tankou kontra,
konstitisyon ki di yon bagay espesifik.
Dapre atik 95 ki nan kontra sa a, ou pa
gen dwa vann san siyati mwen. 2.
deteminan, Pati nanyonfraz ki asosye ak
yon non pou endike youn osinon anpil.
Atik defini vin plase apre yon non
(soulye a). Atik endefini plase anvanyon
non (yon soulye). [zon pol]: a. ki tou
pre pol N6. Kote ki ffrit anpil, tout ane
a. Espas ki ono latitid 70 degre.
atiran: a. Ki atire moun, ki rale moun sou li.
Janjan gen yon karaktW atiran.


atirans: n. Ki atiran. Ki atire atansyon.
Leman. Mwen santi yon atirans pou
Tip6l men sanble li pa enterese nan
mwen.
atire: v. Rale, lemante, kapte atansyon.
Koulk sa a atire m anpil.
atis: n. Moun ki fe travay da. Youn nan pi
gwo atis nou gen Annayiti mouri san pbp
la pa janm ba 1 ochan. Atis ki fe penti
rele pent, atis ki fe mizik rele mizisyen.
atistik: a. Ki gen yon estil ki gen vald ak
belte. Kay sa a ranje ak yon gou ki
atistik anpil.
atitid: n. P6z. Mwen pa renmen atitid ou a
ditou, ou sanble ou konprann mwen pa
konprann, ebyen, mwen konprann byen
pw6p. Li gen yon atitid awogan.
atiyayo: n. Fey remed. Fby atiyayo bon pou
anpil maladi men gen moun ki di se pou
grip li pi bon.
atizan. n. Moun ki f travay atizana; Moun
ki pa gen zouti endistriyel nan
pwodiksyon li. Mwen konnen de atizan ki
pajanm ekspoze travay yo f.
atizana: n. Pyes ki itil yon atis fe. Aktivite
moun fe nan yon kominote, pou rezoud
pwoblkm nan kay, osinon pou kenbe
flanmyou kilti vivan. Aktivite ti endistri,
ki pa bezwen anpil lajan pou achte zouti.
atizanal: a. ki gade atizan.
atizay: ale nan atizana.
atlantik: n. Gwo mas lanmb ki separe Lafik
ak Lamerik.
atlas: n. liv ki gen tout kalit kat j.. ,-,
pou yon rejyon. koleksyon kat
jewografik. 2. Premye veteb nan z6n
kou.
atlet: n. Moun kife espo. Gen atlet ki sitan
f6, yo al patisipe nan konkou nasyonal
epi entenasyonal.
atmosf*: n. pati nan lespas toutotou late.
Kouch MI ki antoure late, espas ki
antoure te a, kote ki gen MI pou n respire.
Anvlop MI toutotou late, li gen 21%















Diksyond Kreyol Vilsen


oksijdn, 78% azot epi 1% agon ak lt gaz
melanje. 2. Gaz ki toutotouyonplanet. 3.
Anbyans Depi soujan ou te we atmosfe a
ye a ou pat dwe rete, ou te dwe jete ou
monchL.
atb. : Kife. At6 ou kwe tout sa vakabon di
w?
at6m: n. Materyo tou piti men ki
fondamantal nan eleman chimik / fizik
yo; se pati ki pi piti nan yon k6 ki
kontinye kenbe menm pwopriyete k6 sa a
te genyen. Gen 92 kalite atom natirdl, yo
chak reprezante yon k6 senp tankou fe,
kuiv, oksijdn, kabon eltr. At6myo asosye
youn ak lot pou bay molekil. At6m
telman piti, ou pa ka w 1 ak deje ou, ou
bezwenyon mikwosk6p espesyal pou ou
we li. Yon at6m ka ekziste pou kont li
osinon ki asosye ak lot at6m. Atom gen
plizye pati, gen pwoton, gen elektwon,
gen pwoton. Elektwon se pati ki gen chaj
negatif, pwoton se pati ki gen chaj pozitif
nan mitan atom nan. Netwon se pati net
(ki pa gen ni chaj pozitif, ni chaj negatif)
nan atom.
atomik: n. ji ki f&t ak dives kalite fey ak
legim moun pan lematen pou remote yo.
2. a. ki gen relasyon ak ak at6m. 3. Zam
ki itilize eneji nikley.
atou: n. nanjw&t kat koul ki enp6tan an. 2.
Chans, avantaj, koneksyon, mwayen pou
reyisi.
atoufe: a. Ki pa pe anyen, aksyonne. Gaston
se yon neg atoufe, se pa vini ou ki pou
sove w.
atoupri: Kelkeswa kondisyon. Mwen ap ale
atoupri.
atousa: konj. poutan.
atoutf6s: ak tout kouraj.
atraksyon: n. fos ki atire. Fos emosyon ki
atide de moun youn-a-lot. 2. Fos leman.
3. Espektak, sinema, sware, gala ki atire
anpil moun.
atraksyon: n. 1. Atirans, leman; fos ki atire
de chaj mayetik osinon de chaj elektik


pou yo vin kontre. 2. Anbyans kote
moun amize yo. Youn nan pi gwo
atraksyon ki genyen nan pwovens se f&t
chanpUt.
atrap, atrape: v. Pare men pou pran yon
bagay ki ap pase. mwen ap voye boul la
pou ou, si ou pa atrap li, ou pbdi.
atrape: v. al gade atrap.
atrapan: a. Maladi ki soti sou yon moun ale
sou yon lot. Kontajye. Maladi sa a se
yon maladi ki atrapan, pa rete pre
mouche, atansyon pa kapon.
Atrit: n. Anflamasyon nanjwenti.
atwofye: a. Kokobe, deperi, vin pi piti, ki
pddi nan gwosd epi aknan fm original li.
Li mache bwate paske janm lan vin
atrofye.
atwosite: n. Eksd nan mechanste. Mwen pa
janm we otan atwosite nan vi m konsa.
atyaba: ono. Mo pou voye salitasyon
alawonn; one, bonjou.
ava: n. 1. Akrek, ki pa renmen depanse.
Mwen pa ava monche, se raze mwen raze
konsa a. 2. a. Eta yon moun ki akrik.
Tout moun konnen Sentil6m se yon
nonm ki ava. 3. Patikil pou make fiti.
Mwen ava peye ou.
avadra: n. Vagabon, drivaydz, epav. Mwen
pa ta janm pedi tan-m ap joure ak yon
avadra tankou ou.
aval: direksyon kote rivye desann. 2.
Kosyon, garanti, angajman yon moun
pran pou peye d&t yon 16t oka moun ki
pran d&t la pa ta peye d&t li.
avalize: v. bay garanti pou yon moun prete
yon lajan osinon pou yon mounkajwenn
dokiman pou vwayaje.
avalwa: n. Avans. mwen ap fe travay la pou
ou men se pou ban mwen yon avalwa
depijodi a.
avan, anvan. adv. : Pi bond. Ti chat yo f&t
de jou avan dat veterine a te di a. Lendi
vin anvan madi.















Diksyone Kreyol Vilsen


avanbra: n. Pati nan bra ki ant men ak
koud. Se nan avanbra a bibit yo ye.
avandenye: 1. n. Ki vini anvan denye a.
Ou pa ta ka avandenye nan klas ou a
chak mwa, many fe yon ef6. 2. Sa
ki vini jous anvan denye a. Gade nan
avandenye ranje a, ou ap we bous mwen
an.
avangad: Yon pati nan lame ki al devan
gwo twoup pou we si gen danje.
avangou: n. Apesi.Yon ti goute anvan. Sa
se yon avangou sou program dimanch
la.
avanjou: n. Gran maten, anvan soly leve.
Depi avanjou mwen gentan fe kafe, se ou
ki potko leve.
avanp6s: n. Ti estasyon lapolis ki pa gen
anpil pouvwa. Anvanp6s Kafou.
avans: n. Avalwa. Si pou mwen fe travay la
se pou ta ban-m yon avans pou mwen
kapab achte materyo.
avansant: n. Nan foutbl, pozisyon jwe ki
toupre sant teren an.
avanse: v. Fe mach avan. Avanse mezanmi,
mwen prese la a, many mache pi vit.
avansman: n. 1. Mach avan. Mwen gentan
fe menm twaka travay la, sa se yon bon
avansman. 2. Pwomosyon. Travay sa a pa
gen avansman.
avantaj: n. Anfav&, op6tinite, benefits,
kondisyon kipi bonpaseyon lot. Si on ap
ban mwen avantaj sa a, mwen dak6 ak
kondisyon ou yo.
avantaje: v. Kife avantaj. Li pa avantaje m
ditou pou mwen ap travay san touche.
avanti: n. Pran chans. Ou pran gwo chans
pitit, avanti sa a kapab danjere wi.
avantire: v. Pran chans, pran ris. Ou pa ka
avantire ou konsa a ak yon moun ou poko
menm konnen.
avantirye: n. Moun ki pran chans, ki pran
ris. Youn nan pi gwo avantirye mwen
konnen se te yon nonm P6depe yo te rele
Biwon.


avantye: n. Jou ki te anvan jounen ye a.
Avantye mwen te kontre ak madan Kalo
nan mache anba. Jodi a se MWkredi,
avantye te lendi.
avaris: n. pasyon pou lajan ak pou riches.
ave (avemariya): n. Lapriyd pou lavyej
Mari an laten. Pb a voye mwen al di
senk ave ak de pat. 2. ki sbvi k6m
medikaman kont lafyev. (petiveria
alliacea)
aveg: n. Ki paka wd. Gen yon alfabet
espesyal aveg kapab li ak dwbt yo; yo
rele 1 alfabet bray.
aveglan: a. Two klerepouje. Ki anpeche ou
we byen. Limye sa a aveglan anpil.
avegle: a. kife oupa wd. Pa kite tinonm sa a
avegle ou pou fe ou fe tenten tande. Prete
mwen yon linbt solby limye solby la ap
avegle m.
avek pr. : Ki vini ansanm ak. Timoun sa a
se avek mwen li ye.
Aven Adryen Danielle (Danielle Avin
Adrien): np. Agwon6m, edikat&,
espesyalis nan teknoloji pou transf6me
pwodui agrik6l. Li etidye Ayiti,
Gwatemala, Kolonbi, Ozenn, Ozetazini.
Li dirije Biwo Nasyonal Ssekirite
Alimante. Li patisipe nan devlopman
inivesite Kiskeya.
aves. adv. : dri, san rete. Lapli a tonbe aves
I mwen di ou sa a, lavalas desann,
machandiz yo ton bwote nan dlo a yo ale.
avkti: v. Enf6me davans. Mwen aveti w, si
ou paka peye, mwen ap mete ou dey6
nan kay la.
avktisman: n. Enf6masyon ki esplike davans
kisa ki kapab pase. Mwen te resevwa
yon premye avetisman men mwen pat
pran 1 oserye men kounye a mwen
resevwa yon dezyem.
avi. adv : Ki lajistan li mouri. Annayiti pa
gen p6s prezidan avi ank6.
avid: a. Swaf anvi anpil. Mwen avid pou
mwen konnen kijan istwa Lora a fini.















Diksyone Kreyol Vilsen


avidly. adv. : 1. san kache, akld. 2.
Rapidman.
avili: a. Pale yon moun mal piblikman, sal
non 1, sal repitasyon 1. Mwen pral avili
ou si ou pa peye mwen lajan ou dwe
mwen an.
avilisan: a. Jenan, ki koz lawonte, lWd,
dezonoran. Konp6tman Edwa a avilisan
anpil.
avilisman: n. Aksyon yon moun ki vie sal
non ak repitasyon yon lot. Pi gwo
avilisman ki genyen se 1 pwbp zanmi ou
pale ou mal.
aviyasyon: n. Kote moun al pran avyon.
Ayewop6. Kote ki te rele aviyasyon
P6toprens la kounye a rele ayewop6
mayigate.
aviyate, avyate: n. Pil6t, moun ki kondi
avyon. Papa zanmi mwen an se yon
aviyate li ye pou Amerikan Elayn.
aviyasyon: n. enstalasyon pou avyon poze
osinon pou avyon ka vole. Aviyasyon
Mayigate.
avize: v. Enf6me, pale davans. Mwen te
avize ou mwen tap vin anretajodi a.
avni: n. 1. Ri. Mwen pral we yon moun nan
avni Poupla a. 2. Fiti, demen. Timoun
sa yo san avni.
avoka: n. moun ki etidye lwa epi ki gen
konpetans pou al defann moun nan
tribinal. Mwen gen yonn nan pitit gason
mwen yo ki avoka.
av6te: v. Echwe, pa reyisi, pa pase,
enkonpld, soti anvan Ie. Madan Pye
av6te apre twa mwa gwos&s.
av6tman. n. : Aksyon kote yon moun pedi
yonfetis, swapaskefetis la tonbe osnon
paske yo wete I nan vantfi a. Madanm
mwen pa bon menm semen sa a, li f&k sot
fe yon av6tman la a.
avril. : Mwa ki vini apre Mas epi anvan Me.
Avril Pwospe (General Prosper Avril): np.
Militb, li rive general lame. Li f&t an 12
Desanm 1937nan vil Tomazo. Etnolbg,


diplome nan akademi milite (1961 sou-
lyetnan). Li te chbf gad-de-k6 Jan Klod
Divalye. Li te konseye nan KNG ki
ranplase J.K. Divalye. Li patisipe nan
koudeta youn kont Lesli Maniga epi yon
16t kont Anri Nanfi. Li te prezidan
enkonstitisyonOl an 1988-1990. Gen
anpil moun ki mouri paske yo te kont
Avril. Li kite Ayiti nan yon avyon milite
Ameriken pou ale Florida. Apresa li viv
nan Dominikani ak Etazini.
avwa: a. Anrelasyon avek, ki gen rap6 avek.
Mwen pa gen anyen avwa ave w.
avwin: n. Sereyal yo fe labouyi. Mwen ta
bwe yon ti avwan ki gen yon bon lt
evapore ladan 1.
avwe: v. Aksepte di laverite, konfese. Se
timoun yo menm ki avwe se yo ki pran
konfiti a.
avyon: n. Met6d transpotasyon ki vole anlk.
Mwen pa renmen monte avyon, kb mwen
toujou ap sote.
Awayi: Eta nan peyi Etazini. Moun ki ale
Awayi di se yon b6l kote, yo pa tajanm
retounen lakay yo 1 yo al vizite 1.
awo: a. Ki byen fet. Se yon bagay awo. 2.
Mak chemiz. Chemiz awo.
awogan: a. Enpetinan, ki pale osnon poze
zak san krentif moun, tankou li ap defye
lIz6t. Ensolan. Kijan ou fe awogan
konsa a, talk mwen pa mete ou deyb isi a.
awogans: n. Ensolans. Mwen pa ka tolere
timoun pale ak granmoun ak awogans.
awona: n. Non yo bayfi kifasil, jouman pou
fi. Gade 1 ou non, awona, ou pa ta di
yon legedep.
awondi: v. 1. Fe li vin anke, san tikal, san
fraksyon. Olye ou peye m twa goud
edmi, awondi 1 pou kat goud. 2.
Bay f6m won. Twal la te kare men
kounye a, mwen awondi li.
awondisman: n. Gouvenman lokal, inite
administratif Annayiti, peyi a separe an
depatman, depatman yo separe an















Diksyone Kreyol Vilsen


awondisman, awondisman yo separe an
komin.
Awbt: n. gwo ate (tib ki pote san wouj) ki pi
laj nan k6 moun osinon bet; li pran san
nan ke a (nan vantrikil) epi pote nan lot
pati nan k6 a.
awouwa-pipip:ent. ak onom onomatope ki
gen de pati, "awouwa" imite bri 1 oto ap
estate epi "pipip" se son klaksonn.
Okbmansman oto te konn bay anpil
pwoblem phn. Lb yon bagay che, moden
men ki bay pwoblem yo rele li
"Awouwa-pipip" kbm jouman. "Gade
Awouwa-pipip la non".
awouya: n. fi ki pa difisil, ki penyen lage.
awoyo: a. Debode, anraje, eskandald.
awozab: a. ki nan pozisyon ak kondisyon
pou li ta ka jwenn irigasyon. Teren an
awozab, ou te met achte 1.
awozay: n. kanalize dlo sou teren pou fe
agrikilti.
awoze: v. mete dlo fe plant grand osinon
pou mouyeyon bagay. Awoze rad yo sou
blayi a. Lapli a pral awoze plant yo. Ban
m yon ti s6s pou mwen awoze diri a.
awozwa: n. zouti an metal, osinon an plastik
ki sdvi pou wouze. Mwenpral achte yon
awozwa pou mwen wouze lakou a.
ay: ono. Son pou make yon santiman
tanpore. Ay pa anmegde m. Ay krem nan
bon.
ayayay!: ent. Ki bagay sa a! Espresyon ki
montre yon aspe sanzatann, sezisman
osnon kontraryetman. Lb mwen aprann
Sentaniz mouri, ayayay, mwen pran rele
anmwe.
aye: n. Ye. Jou ki te anvanjounenjodi a.
Aye mwen te ale nan yon match foutb6l,
se te sa net.
ayewobik : a. 6ghnis ki bezwen oksijen pou
li viv. 2. reyaksyon chimik osinon
biyochimik ki bezwen oksijen.
ayeryen: a. ki pase anle, ki rete anlr, ki gen
relasyon ak l1.


ayewop6: n. Aviyasyon. Kote avyon vole.
Mwen renmen al flannen nan ayewop6 a
konsa mwen tou we kilks ki ap pati.
ayibobo!: ent. Amen, alelouya. Mwen resi
touche lajan sa a, ayibobo!
ayida: a. fi ki gen cheve kout, ki woule
tankou ti boul. Janbt se fo cheve ki nan
tbt li, si ou retire perik la ou gen pou we
jan li ayida.
Ayida Wedo: np. Espri nan relijyon Vodou
ki se deyes lakansyel li asosye ak
Danbala Wedo.
ayik: a. vant plen, ra bouch, manje twop.
Mwen ayik telman mwen manje fritay.
Ayisyen (Ayisyen): n. l.Moun ki fet nan
peyi Dayiti osnon ki pran nasyonalite a.
Mwen se yon Ayisyen ki pap janm bliye
peyi m. 2. a. Moun osnon bagay ki soti
Annayiti. Wonm Babankou se youn nan
pwodui ayisyen ki koni toupatou.
ayisyen: n. Fi ki soti Ayiti. Mwen se
Ayisyen natif natal, e ou, kote ou moun?.
Ayiti: np. Peyi nan Karayib la, li kole ak
Repiblik Dominikenn, li fe pati Gwo
Antiy yo. Ayiti vie di peyi kote gen anpil
man, anpil montay wo. Ayiti gen yon
popilasyon 7,6 milyon an 1999. Nan lan
2025 yon prevwa popilasyon an ap rive
11,4 milyon moun. 64 pousan moun yo
viv nan kominote riral. An mwayMn gason
mouri bo laj 51 ane al6skefi mouri bo laj
56 ane. 55 pousan moun yo pa konn li ak
ekri. An mwayen, lajan moun ft nan yon
ane pa depase 410 dola pa tet. Nan lavil
65% moun bonjan p6v, aloske andeyo se
81 pousan an moun yo ki p6v. Pou
kesyon dlo pou bwe, 60pousan moun yo
bwe dlo kipa bonpou moun bwe. Ak tout
difikilte materydl sa yo, Ayiti se yon f6s
kiltirdl non selman andedan men tou nan
peyi karayib yo kote vwazen yo renmen
mizik, atizana akpwezi ayisyen. Ayisyen
nan dyaspora kontribye nan pwodiksyon
kiltirdl kote li ap viv la.















Diksyone Kreyol Vilsen


Ayiti Litere: Gwoup liter ki diskite koze
literati ayiti
ayizan: n. senb6lpou yon te sakre kipwodui
anpil manje.
aza: n. Ki pat atann. Si ou gade ou we
mwen achte yon machine menm koulk ak
pa ou la, se pa imite mwen ap imite w, se
yon aza. 2. Jwet lotri.
azade: v. Pran chans, oze, pdmet. Tinonm
nan twouve li azade 1, li vin pran kle
machine mwen an pou li soti ave li byen
pemet li.
azaka: Espri ki senbol peyizan, travay late
ak ,s Il, il,
Azi (Lazi): n. Youn nan gran espas kontinan
yo. Youn nan kontinan, se pi gwo
kontinan, li antoure ak oseyan aktik,
oseyan endyen ak oseyan pasifik. Peyi
chinwa yo, Lachin se nan kontinan azi li
ye.
Azibe: 1927-1999. Non teyat Lwi Antwdn
Ren1l Delswen, aktW teyat nan televizyon
ak Langichat.
azil. n. : Pwoteksyon, rak, kach. Kalo pran
azil nan anbasad Itali a paske yo tap
chache 1 pou arete 1. 2. Koteyo met moun
pou izole yo. Gen azil pou moun fou, gen
azil pou vye granmoun.
azikrekre: anmbdman, nuizans.
azizwdl:
azbt : n. Eleman chimik ki nan M1 epitou nan
tout pati k6 moun, bet akplant.
azoumounou: n. 1. Mo karesan, entimite.
Tout lajounen ou nan yon s6l
azoumounou ak Tijo, sa ou pran se pa w.
2. Maladi je ki te pwopaje nan peyi
Dayiti nan ane 1981, yo te rele I konsa
paske je moun ki te enfekte yo te toujou
ap fe dlo epi moun yo te toujou ap
miyonnenje apou yo netwaye lasi ki tap
sot ladan 1. Mezanmi, mwen sot
P6toprens la a, tout moun mwen we anba
lavil la gen yon azoumounou.


azt&k: np/ a.. Ansyen pbp ki te viv nan
Meksik.
Azweyi: n. Lak, etan Somat.
Azyatik: a. Ki soti nan kontinan Azi. Ki
konsne Azi.















Diksyone Krey6l Vilsen


B
b. : Youn nan lIt nan alfabe kreyal. Let b se
premye lt nan mo bebe.
bachos&t (bakoton): n. IC i... t long ki ft ak
koton osinon nayilon. Si mwente genyen
yon ba chosbt ble, mwen ta mete 1 pito.
bakoton: n. choset long ki fit ak koton.
Mwen te konprann se granmoun s6lman
ki mete ba koton men albkile jenn moun
mete yo tou.
ba leman: n. Yon moso metal tou long ki
kabab atire fe ak asye. Si ou gen pou
ranmase anpil klou ate a, pito ou al
cheche ba leman an.
ba. n. : bo. FR yon ti ba pou manman ou. 2.
(Ba, ban, bay) Remet, mete nan men yon
moun.. Ban mwen de bisuit. 3. Pyvs an
bwa yo mete sou do bourik, milt osinon
cheval 1e yo sele yo pou pote chay. Mete
ba, mete sang, mete sakpay. 4. Espas
kote yo sdvi bwason ak manje. Tout
moun mbt pase nan ba anvan manje sevi.
4. Meb kote moun mete epi sdvi bwason
lakay. 5. Pyes an bwa, an metal osinon
lot materye. Ba fe, ba fiks, ba savon. 6.
(C .... t fen pou mete nan pye pou chofe
osinon pou abiye. Ba kil6t, ba choset.
Mete ba nan pye pitit la li fe fret. 7. Liy
vetikal, orizontal oasinon dyagonal. Rad
ak ba wouj. 8. a. Ki pa wo. Chbz ba. 9.
Ki pa anfom, ki deprime, ki pral mouri.
Malad la ba anpil.
Baamas: np. Peyi nan Karayib la ki gen
anpil zile kot-a-kot. Mwen pral Baamas
demen. Moun Baamas rele baameyen.
bab ak moustach. : yon kondisyon ki tre
bon. Avantaj bab ak moustach.
bab kabrit:n. Plim ki nan babich kabrit.
Jera kite bab li pouse tankou bab kabrit.
bab mayi: n. Plim swa ki nan tot zepi mayi.
Gen moun ki di bab mayi bon pou fe rafrechi.


bab panybl: n. Plant parazit -. *,I. j6n ki
pouse sou 16t plant. Gen moun ki fe
rafrechi av&k bab pany6l.
bab pou bab: adv. anfas, rankontre
sanzatann. Lotre jou mwen kontre bab
pou bak ak Woje.
bab. n. : Cheve ki pouse anba manton yon
gason, nan z6n g6j li. Kou yon tigason ap
pouse bab sa vie di li pral f6me.
Babad:np. Peyi, zile nan Karayib la. Lipran
endepandans li kontAnglete an 1966 Li
gen 255 mil moun (255. 000) ki ap vil sou
430 kilomet kare. Kapital Babad se
Brijtawn.
babako. n. : Gwo fet kote yo sdvi anpil
manje. Vwazen yo te fe yon s6l babako
pou premyn kominyon pitit yo a. 2. Gwo
fet pou bay Iwa rekonesans poutet yon
fave moun ki bay fet la te resevwa. 3.
Anpil. Babako manje.
Babankou: n. mak wonm ki konni anpil
Ayiti, li te k6manse depi ane 1862.
babay. n. : son pou di orevwa. Mwen byen
kontan we ou pitit mwen, mwen ale,
babay.
Babel: np. Non yon vil nan labil, kote Noye
ak desandan liyo eseye konstwiyon gwo
building pou rive wo nan syel.
Konstriksyon an sispann paske te vin gen
yon konfizyon nan kominikasyon ant yo.
babich: n. Manton moun osinon manton bet.
Kabrit sa a gen babich rbk papa.
Babilon: np. Ansyyen vil ki te rich anpil. Se
nan espas Babilon Irakye kounye a.
babin. n. : Pati anba kouyon moun, nan z6n
g6j li, anba manton 1. Gade kijan babin
tibebe a w6z, li ansante papa.
Babo, Kleman (Clement Barbot). np.
Sekrete prive Franswa Divalye ki te vin
rev6lte kont politik Divalye. Dapre
listwa, Babo te vie pran pouvwa a nan
men Divalye. Divalye te rive fe arete I.
Anpil gad te lage deye I pou te cheche li,















Diksyone Kreyol Vilsen


mennen I bay Divalye. Babo te yon nonm
madre, li te rive f moun ki te ap cheche I
yo f anpil lago. Finalmanyo resi scene li
nan yon chan kann kote li te kache, yo
mete dife nan chan kann nan. Se konsa
yo tejwenn li epi yo te tire 1.
babote: v. 1. danse nan labou, vire-tounen
nan labou; tranpe nan dlo sal. 2. Tranpe.
babot&z: n. rad pou ti bebe, toudinpyds, ki
pa kouvri bra akjanm.
babouktt. n. : brid ki flt ak k6d, ki mare
bouch cheval, bourik osinon mildt pou
kontwole mouvman yo. Babouket bourik
la gen 1 mare tw6 sere. 2. Presyon yofe
sou yon moun pou anpeche 1 pale. Yo
mete babouket nan bouch tout jounalis.
bab-pou-bab: an konpetisyon, sou menm
nivo.
babyad6: n. Moun ki renmen babye. Kalin
kite ak Antwhn paske msye babyad6
tw6p.
baby. v. : Plenyen, pale anpil. Sispann
babye la a, si ou pa vie mwen fache sou
ou.
Babybl: Katye nan P6toprens.
bacha pachaa): n. Moun ki rich, ki ap viv
tankou rich. Yo di m ou se bacha, ou ta
fe yon bagay pou mwen, monche, nou se
zanmi. 2. Non pou abitan ki gen lajan.
bachelye: n. moun ki pase ekzamen
bakaloreya.
bade. v. : badijonnen. Gade kijan timoun
nan bade tout k6 1 nan labou a.
badijonnen. v.: Sal, entire san prekosyon,
mete an dez6d. Gade kijan timoun yo
badijonnen mi an ak penti.
badin: n. Ti baton pwomnad, baton.
badnen (badinan, badinen): v. Jwe, amize,
ranse. Pa badnen av&k mwen, mwen
granmoun devan ou.
badyo: n. inik, iranplasab. Yon sb badyo,
yon s6l manman yon s6l pitit.
baf. n.: gagann, kou nan lestomak, kal6t. Se


nan goumen ak IlaryonKalo pranyon s6l
bafki desannbisket li. 2. Traka nan lavi.
bafre: v. manje akgoumandiz. 2. Twonpe.
bagay. n. : Kich6y, mo general ki sdvi pou
reprezante tout obje konkre, obje abstre
osinon imajine. Gen yon bagay ki ap
boulvese ou depi lontan, kisa li ye
monchb?
bafle (bafre): v. Manje vit san rete, manje
anpil; manje ak goumandiz.Ketli sitan
bafle, li vin gra.
bafon: n. Pati kipiba nan yon espas. Sejous
nan bafon an yo te al sere ja lajan an.
bafwe: v. Twonpe, blofe, pa kenbe paw6l.
Pa koute Loran tande, se neg ki pou
bafwe ou la a epi apresa li di ou li pa
konnen kisa ou ap di la a.
bag. n. : Bijou moun mete nan dwetyo. Bag
maryaj mwen an se 16 li ye.
bagare: n. Ki renmen goumen; ki renmenfe
kont.
bagas. n. : Pay ki rete apre yo fin retire ji
nan kann. Gen anpil bagas nan lakou
gildiv la.
bagay: n. mo general, mo vag pou endike
yon obje konkre. 2. Aktivite f sdks.
bag&t. n. : 1. Baton pou bat tanbou. Pote bag
pou mwen k6manse seremoni an. 2.Bwa
mens. Pye fi a chech tankou yon bag&t.
Bagi: n. Pyes nan ounf6 kote ki gen ot1l pou
Iwa yo.
Baje Janklod (Bajeux, Jean-Claude): np.
Politisyen, pow&t, womansye, jounalis,
pwofese, ansyen Pb katolik, ansyen
dirijan KONAKOM. Li f&t 17 septanm
1931. Li te el&v Sen Masyal nan lek6l
prime ak second&. Li etidye teyoloji,
filozofi ak literati. Lisansye nan lt ak
filozofi, li resevwa yon diploma doktora
(Ph. D) nan Princeton University epi li
anseye nan Semine Senmasyal. Nan
pwoblkm politik ant F. Divalye ak Pe
Jezwit (fevriye 1964), li pran ekzil 1964.















Diksyone Kreyol Vilsen


Li travay nan plizye peyi. Li anseye
filozofi nan peyi Kamewoun. Nan peyi
Meksik, msye te travay an kolaborasyon
ak Ivan Illich, k6m responsab koleksyon
"Sondeos". Anfrans, li kolabore nan
"Presence Africaine" pou piblikasyon
"Des Pretres noirs s'interrogent" nan kad
Premye Kongrl Entelektybl Nwa (1956).
Pandan 23 lane ekzil, nan inivesite
P6toriko, li te pwofese literati (ewopeyen
e antiyb). Li patisipe nan redaksyon revi
kreybl "S1l" Pb Ayisyen Bwouklin te
mete deyb. Li pibliye nan Editions
Carib6ennes, "Antilia retrouv6e", yon
etid sou pwezi nwa atrave z&v Claude
Mekay, Luis Pales Matos ak Aim6
CUsaire (1977). Li pibliye yon liv powbm
ki rele "Textures" (1997). Lb li retounen
Ayiti, li te patisipe nan aktivite politik, li
te dirije KONAKOM apre li te direktW
Sant Ekimenik Dwa Moun. Li te vin
Minis Lakilti sou gouvenman Esmak
MichMl ak sou gouvenman Werleigh.
bajoukase: n. Maten bone. Nou va we
anvan bajoukase.
bak. adv. : 1. Direksyon ki ale pa deye.
Madanm, pa fe bak sou mwen non, ak
vye oto ou la. 2. n. plato anbwa kote
machann ekspoze machandiz. Pa vin
kraze bak machandiz mwen an.
baka. n. : Move zespri, bet led ki nan
literati. Ti moun yo t ap li yon istwa sou
yon baka wouj ki te gen de t&t. 2. Maleng
ki enfekte. 3. Moun ki pa benyen epi ki
lId.
bakaloreya. n. : Denye ane segondd.
Egzamen final. Diplbm bakaloreya sa a,
se apre satan lek6l segonde mwen resi
genyen 1. Kounyeya mwen pare pou al
nan inivesite. Gen bakaloreya premye
pati, sa se reto; gen bakaloreya dezyem
pati, sa se filo.


bakanal: n. banboch ki gen anpil manje,
alkol, ak litplezi.
bakara: n. kristal atifisydl.
bakilbt: n. bafi mete pou kouvri bout anba
k6 yo soti depi nan tay rive nan pye. Se
tankou yon jipon ki gen ni kil6t ni ba
choset kife youn.
bakonye: n. metdam, moun ki pa onet.
bakoulou. a. : Metdam, malonet, ki kapab
mennen yon moun ak bel
pawol.Debouya, jwise. 2. n. Move espri,
demon ki manje vyann moun.
bakteri: n. Oganis tou piti, mikob moun
kapab we nan mikwoskop ki gen yon sel
selil (iniselil) ki san /' .I. jI Gen bateri
itil gen bakteri danjere. Gen anpil ki ka
bay maladi, gen anpil ki kapab transfome
matyed ganikpou pwodui yon lot bagay.
Ou dwe aprann pran prekosyon nanjan
ou ap chofe manje dbmi pou ou ka touye
tout bakteri ki ta ka ladan 1 yo.
bakteryoloji: Syans ki etidye mikwob ak
bakteri, ki etidye janyo devlope, canyon
viv, jan yo repwodui epi sitou kijan pou
miltipliye yo osinon detwi yo.
bal. n. : Dans, fet ki gen danse. Se Ie yon
gwoup moun reyini nan yon fet epi yo
danse epi yo deplase k6 yo ak elegans
pandan yo ap suiv kadans yon misik.
Mwen pa renmen bal sa a, pa gen bon
mizik. 2. Moso metal ki soti nan yon zam.
Plon pou chaje fizi osnon revolve. 3.
Woulo twal osinon fib konprese. Bal fil,
bal twal, bal pbpe
balade: v.flannen.
balans. n. :1. Machin (zouti) pou mezire
konbyen yon bagay osnon yon moun
peze. Chak tan mwen moute sou balans
la mwen peze plis, ou kwe balans sa a
bon? 2. Siy zodyak. Si ou bezwen
konnen ki siy ou, gade nanjounaljodi a.
3. Ekilib. Mwen pbdi balans mwen epi
mwen tonbe nan dlo a.















Diksyone Kreyol Vilsen


balanse. v. : 1.Fe mouvman adwat agoch.
A, Sispann balanse k6 w, konsantre ou
sou sa wap fe a. 2. Mete yon kontabilite
ann6d. Balase liv yo. 3. Fe alevini ant
de pozisyon.
balansin. n. : Balanswa, jwet timoun chita
sou li pou yo balance alevini.
balanswa. n. : Balansin. JwMt ou chita sou li
epi li balanse ou ale vini. Manman,
mennen mwen sou laplas la pou mwen al
monte balanswa.
bale. n. : Zouti ki sdvi pou retire pousye ak
salte ate. Li gen yon manch long pou ou
kenbe 1 epi anba 1 f&t ak pay latanye ki
mare ansanm osnon ak plastik, tankou
yon paket cheve red. Pa pase bale a
kounye a, ou ap leve pousy. Mwen
toujou pase bale anvan mwen pase twal
mouye ate a.
balk. n. : Estil dans. Moun ki ap danse bale
ale lek6l pou yo aprann kenbe k6 yo epi
aprann fe pa yo tou. Gen balb klasik, bale
moden ak dyaz. Balk dyaz.
bale-wouze: v. Netwaye toupatou. Samdi
maten mwen ap bale-wouze byen bon.
2. Fe chanjman ak otorite.
Baln, balenn : n. 1.Gwo bet ki viv nan
lanme, mamifi akwatik. "Lasiren, labalkn
chapo m tonbe nan lanmb"? 2. Bouji
lokal moun limen pou klere kay leswa.
Pot balkn nan vin mete sou tab la pou
mwen ka we pi byen.
balerina. n. : 1. Non yo bay yon estil soulye
ki gen talon pla. Lontan mwen te
renmen mete balerina paske yo te dous
nan pye mwen. 2. Moun ki ap danse
dans bald sou s&n. Balerina yo konn
danse dans moden men yo konn danse
dans ansyen yo tou.
balis: n. Pati nan yon galeri osinon yon
balkon kote moun apiye. Pa apiye sou
balis la, li pa solid.


balistik: a. syans ki etidye mouvman
pwojektil. Sinematik, dinamik.
balistrad: n. Balis, pati rebo yon galeri ki
fet an bwa osnon an fi fje. Rebo ki nan
yon balkon. Kay madan Loran an genyen
yonbMl balistrad tout alantou galeri a. Pa

apiye sou balistrad la, li kapab ba ou tbt
vire.
baliz: n. poto osinon lot makpou gide moun,
pou gide bato osinon pou gide machine.
balizay: n. Aktivite pou mete baliz.
balize: v. Mete baliz.
balkon. n. : Pati nan yon kay, nan chanm6t
la, ki bay sou lari tankou yon ti lakou ki
kole ak kay la. Chak apremidi mwen
renmen al chita sou balkon an pou mwen
ap gade moun ki ap pase.
balo: n. Woulo koton, pit, bagas, twal,
osinon lot fib. Pot balo a vini pou mwen
depl6tonnen 1.
balon. n. : Blad. Sache ki f&t ak yon
matery6l ki elastik. Pou f&t la nou gonfle
balon tout koul. 2. Boulpou mounjwe
foutbol osnon volebol. 3. Veso ki mache
ak gaz pou moun monte nan lespas.
balonnman. n. : Sayon moun santi MI li gen
anpil gaz ki ap deplase andedan vant li.
Kou mwen fin manje pwa mwen toujou
gen balonman.
balonnen: v. Lou, chaje ak gaz ki ap ft
moute desann. Vant mwen balonnen m
anpil depi mwen fin manje tyaka a.
balote: v. Trennen toupatou. Sispannbalote
timoun yo konsa, li 1I pou ou chita yon
kote mache.
bamann: n. Moun ki sdvi bwason nan yon
ba osinon nan yon restoran; moun ki sdvi
bwason alkol nan fit. Moun ki renmen
alk6l pat dwe al fe bamann.
ban maryaj: n.Anons leglizpou anonseyon
maryaj ki pral fet nan detwa mwa. Jan
Woje ak Kalin ap prese pou yo marye sa















Diksyone Kreyol Vilsen


a, yo pap gentan bay pe a tan pou li
pibliye ban maryaj yo a.
ban. n. : l.chez plat. Granmn ave mwen te
chita sou yon ban nan pak la. 2. Nouvml
pe bay nan legliz pou anonse maryaj
moun. Lontan yo te konn pibliye ban
pou maryaj menm kat fwa anvan maryaj
la f&t.
banal (bannal): a. san enp6tans, san
konsantrasyon, san retni.
banana: n Bwason osnon labouyi ki f&t ak
fig, ak bannan osnon ak save atifisy6l fig.
Mwen pito kola bannana pase kola
Kouw6n.
banben (ti banben): n. Jdn timoun, mind.
Kalo se banben devan ou, li pa ta ka vin
file ou.
banbilay (banbilo): n. Fet, program ki gen
anpilplezi. Mwen pral nan yon banbilay
demen swa.
banbile: v. Fete. Nou vin banbile, jodi a se
fet.
banbbch. n. : plezi, fet, moun reyini pou
manje, bwe ak ke kontan. Ala yon bagay
ou renmen se banb6ch! Aleksi se neg ki
te renmen banb6ch anpil.
banbbch demokratik: Fraz kite popil& apre
gouvenman Janklod Divalye te tonbe. Yo
sbvi ak li ak yon pwent iwoni pou pou
montre pa gen transf6masyon dirab si pa
gen planifikasyon. Se te yon fraz general
Namphy te popilarize.
banboche: n. Moun ki ap pwofite pran plezi
yo, ki ap fete, ki ap banboche. Ou pat
dwe janm al renmen ak Toto, msye se
yon banboch.
banboche. v. : Jwi banboch, pran plezi.
Patisipe nan amizman ki gen anpil manje
ak plezi. Mwen pral banboche net aswe
a.
banbou. n. : 1. Pye bwa ki gen yon fom
silenn epi ki vid andedan 1, moso bwa ki
soti nan pye banbou. Gen pye banbou b6


lakay mwen an. 2. Enstriman mizik kifet
ak bwa banbou. Prbske tout mizik f61kl6
ayisyen yo gen son banbou ladan yo.
banboula: n. 1. Estil dans. 2. Estil tanbou.
3. Estil mizik.
banda: a. 1. Bw6db, byen abiye, elegan. 2.
n. Dans ki gen vire ren ladan 1. Gen
moun ki renmen danse banda nan
kanaval, ak nan fet f6lklorik. Taye banda,
mache banda, kraze banda.
bandaj. n. : Pansman. Mete yonbandaj sou
blesi sa a pou li pa enfekte.
bande. v. : Di. Lb pijon yon gason vin
kanpe. 2. Vlope akyon bann twal;
bandi. n. : Atoufe, mechan. Pitit madan
Mich6l la se yon ti bandi.
bandisyon (an bandisyon): adv. Kipare, ki
move, ki kanpe pou atake. Timoun madan
Dyo yo an bandisyon, anvan anyen yo
made yo batay.
bandjo: n. Enstriman mizik ak kod, son li
sanble ak son gita men fom li diferan. Lb
mwen te piti mwen te anvi aprann jwe
bandjo men mwen pat jwenn pwofese
pou montre m.
bando. n. : Riban ki fe wonn tft. Mwen
renmen mete bando ki menm koulk ak
rad sou mwen konsa mwen tonsouton.
bandoulye: n. kod osinon sentiwon ki pase
sou yon zepol epi ale an dyagonal sou
hanch opoze a pou pote yon manje, yon
zouti, osinon yon zam.
bandw6l. n. : Banyd ki gen yon mesa osnon
yon senb6l sou li. Mwen pa we bandw6l
ki reprezante Ayiti a, eske ou we li ou
menm?.
bani: v. chase, reprime, siprime, entedi.
banj. n. : Moun kif6, ki entelijan. Neg sa se
yon banj lasyans.
bank bblWt: n. Enstalasyon kote moun achte
epi vann b6lt. Jozbff&k louvri yon bank
b6blt nan kafou ri Lasnal la.















Diksyone Kreyol Vilsen


bank, labank n. : Biwo kote moun al ft
tranzaksyon lajan. Kote ou mete k6b ou
epi ou kapab al chache 1 1 ou vie.
Bank Nasyonal (Banque Nationale de la
Republique d'Haiti). : Bank prensipal
peyi Dayiti. Se franse yo ki te enstale 1.
An 1919, li te vin sou kontw6l Nasyonal
Siti Bank ki nan vil Nouy6k. Li vin
tounen pwopriete gouvenman Ayisyen an
1921 men se an 1947 gouvenman an vin
gen kontw6l total li.
bankal: a. Kwochi. Elif&t mache bankal
paske li f&t ak yon def6masyon nan
jenou.
banket: n. Tiban pou moun chita. Pote
banket la prete m pou mwen fe yon ti
chita, tanpri.
bann kanaval. : Gwoup moun ki degize, ki
ap danse mizikyon dyaz nan tan kanaval.
Rele timoun yo vin gade bann kanaval la
ki ap vin la a, li pre rive.
bann machwa. : Bann twal yo mare anba
machwa yon moun 1 li malad osinon tou
1 li mouri pou kenbe machwa 1.
bann rara. : Gwoup moun ki ap danse rara
nan kanaval osnon nan semenn sent.
bann. n. : 1. Gwoup, anpil, paket. Se yon
bann moun ki chita ap tann ou dey6 a. 2.
Le pijon yon gason vin kanpe.
bannann peze: n phr. bannann kifri, plati
nan pz epi ki tounenfri ank6. Bannann
peze bon ak griyo, akra, marinad ak s6s
pikliz.
bannann. n. : Se yon fwi ki long epi ki vet,
1 li mi, li vin j6n. Li pouse angrap nan
pye a. Mwen renmen bannann miske men
se bannann gw6sb6t ki pi bon. Mwen
renmen bannann bouyi, fri, boukannen, li
te mbt vet, li te mbt mi, mwen ap manje.
Se sl bannann w6w6t mwen pa manje.
baraj: n. Bit, obstakpou fe yon separasyon
fose. Irigasyon. 2. material pou bare dlo
rivye pou kreye yon basen atifisydl. An


general baraj sdvi pou akimile dlo pou
irigasyon osinon pou vire tibin elektrik.
Baraj idwoelektrik Pelig.
barak: n. Gwo building lame. Kou li katrb,
toutjandam rantre nan barak yo.
barakouda: n. espes pwason ki gen yon pik
pou atake lot osinon pou defann tet li.
bare : v. 1. Klotire. Nou bare lakou a pou
b&t yo pa sove. 2. Kenbe, dekouvri yon
moun pandan li ap fe yon bagay ki pa
korek. Yo bare Sove, Sove rele anmwe.
3. Bloke, mete yon ba fe deye yon p6t.
Kou li never diswa, madan Seyb bare p6t
boutik li a. 4. Pa kite woutpou moun
pase. Ou pap sa pase nan ri Deseza
paske yo bare 1. 3. Razd. Monche mwen
bare la a, si ou te gen yon degoud prete
m, mwen ta kontan anpil.
bar&t. n. : Oneman tifi mete nan tet yo pou
tache cheve yo. Mwen te konn mete
bar&t menm koulk ak rad mwen 1 mwen
te ti jenn fi.
bank n. : 1. Gwo veso anbwa osinon metal
ki sdvi pou konsive kleren, dlo, siwo,
osinon danre. Madan MichOl gen twa
barik plen kleren nan boutik la. 2. Moun
ki gwo. Kalin gra tankou yon barik.
barikad. n. : Baraj tanpore pou anpeche
moun pase. Depi gen grbv gen barikad
toupatou anba lavil la, ou pa fouti pase.
barye, baye. n. : Pat lakou ki tache akyon
kloti. Di machann nan pase nan baryb a
pou 1 vin pote sak chabon an.
bas. n. : 1. Son ba ki make rit mizik. Mwen
renmen al danse nan Tabou paske mizik
li yo gen bon bas. 2. Ki pa wo, ki gen
yon sel etaj. Mwen rete nan yon kay bas
nan riy6l Wa.
basen. n. : 1. Yon konstriksyon an siman ki
sanble yon ti pisin. Li ft pou kenbe dlo.
Dapre kwayans vodou, gen Iwa ki viv
nan basen. Pa jete dlo sal nan basen an,
mwen pral lave rad ladan 1. 2. Pati nan















Diksyone Kreyol Vilsen


k6 moun nan zon sistem repwodiksyon.
Basenble: np. Non yon vil nan depatman
Nadwes, toupre Gwomon. Elif&t soti
Basenble.
basiy: n. Mikw6b nanfanmi bakteri, ki gen
fam ti baton piti. Basiy K6k se mikw6b
tibbkiloz.
baskktbbl: n. Jwet ak balon kotejwd yo ap
eseye mete balon an nan yon panye.
Tip6l wo anpil, li ta ka jwe baskbtb6l
byen.
baskile: v. 1.Balanse, fe mouvman devan
deyd san tonbe. Si se pa baskile mwen
baskile, albkonsa mwen tap kase tout dan
nan bouch mwen. 2. Deplase dapre yon
liy wotasyon.
Bastien Marleine: president of the Fanm
Ayisyen Nan Miyami (FANM), a
nonprofit immigrant social-welfare
group.
bat ba: Koule, fe piti. Kou madan Bwason
leve lavwa, mari 1 bat ba.
bat bet: v fr. Etidye, prepare egzamen.
Monche, mwen pa ka rete ap pale lontan
av&k ou, f6k mwen al bat bMt la pou yon
egzamen demen maten bone.
bat bravo: v fr. Frape de men ansanm pou
bat men pou endike apwobasyon. Apre
Kalin fin chante a, tout moun kanpe bat
bravo pou li.
bat f*: v fr. Fe egzesis, leve pwa. Depi
Janchal ap bat fe a li vin gwo gason net.
2. Frape youfe akmato pou chanjefom li.
bat ge (bat teneb): Frape poto fe, pou
anonse tenbb tonbe (fe nwa rive).
bat kat: v fr. 1. Brase, melanje kat. Si ou pa
bat kat la plis, mwen pap jwe nan pati sa
a. 2. Al nan konnen, al chache konnen
sekrb lavi a osnon lavni. Tlman lavi m
di, mwen oblije al fe bat kat pou mwen
ka konnen kote devenn sa a soti.
bat k6 : v fr. 1. Fatige, kraze k6, travay di,
fe efo. Pitit, pouki ou bat k6 ou konsa a


ap fe de dy6b? 2. Nwi k6, anmede k6.
Jan ou ap bat k6 ou la a, sa ou pran, se pa
ou.
bat tenMb: Ie plizye moun nan plizye kafou
ap frape sou poto elektik an metal pou
demontre mekontantman osinon kominike
solidarite ak patisipasyon. Le vandredi
sen, a twaze, yo bat ten&b nan P6toprens.
bat vant: v fr. FH yon moun pale koze li pa
ta renmen pale. Gaston bat vant Tika
joustan manmznl rakonte 1 tout koze a.
bat zl: v fr. 1. Deplase, gaye. Jante la a,
kou jandam nan vini msye bat zMl li.
2. Degaje. Mwen al bat zMl
mwen dey6 a pou mwen ka fe yon ti k6b.
bat. v. : 1. Kale. Frape yon bagay osinon
yon moun. Kounyeya mwen vin gran,
manman mwen pa bat mwen ank6. 2.
Fo. mwen bat ou toutan nan osl.
bata : Non magazen soulye ki sou granri;
mak soulye. Mwen te renmen mete ti
sandal batayo, yo te dous nan pye mwen.
2. Model soulye ki sanble ak soulye bata.
Soulye bata yo dous nan pye mwen.
batan: n. Youn nan de b6 yon p6t. FRmen
tou de batan p6t yo pou mwen.
batanklan. n. : paket bagay san enpotans.
Ou pa bezwen vini ak tout batanklan ou
yo non, mwen pa gen anpil plas.
Batay Pike. : Rebelyon peyizan ki komanse
an 1843 nan zon sidAnnayiti avek yon
neg ki te releAkao alatet. Batay Pike sa a
se yon evenman enp6tan nan istwa peyi
a.
batay. n.: Goumen. Opozisyon brital. Batay
kout pwen, batay ak zam.
batmm. n. : Sakreman moun resevwa kife yo
vin kom pitit Bondye. Ayisyen renmen fe
f&t pou batem pitit yo, 1 sa a, parenn
timoun nan konn fe gwo diskou.
bati. v. : Konstwi, mete soupye. Eva bati
yon gwo kokenn chenn kay nan z6n
Dlma a. Bati wout, bati peyi, bati lek6l.















Diksyone Krey6l Vilsen


batiman. n. : Metod transp6 pou vwayaje
sou dlo. Batiman ak vwal, batiman ak
mote, batiman lag.
Batis Estefen (Stephen Baptiste) : np.
Foutbolk ayisyen
batis : n. 1. Relijyon potestan, kretyen.
Mikay6l se batis.
batisman: n. Building, konstriksyon. Kou li
senkU dimaten mwen al sou batisman an.
batiste n. : papye ofisyvl ki bay enfamasyon
sou MI yon mounfet. Si ou pa gen batiste,
ou pa kapab pati, ou pap kapab fe pasp6 w.
batize. v. : Le yon moun resevwa sakreman
batim. Mounkipwotestanbatize pandan
yo gran men katolik batize depi yo
toupiti.
batmannke. n. : Eta yon moun ke li ap bat
f6 anpil swa akoz yon emosyon osnon
paske li malad. Mwen konn anpil moun
ki soufri batmannk.
bato. n. : Transp6tasyon ki flote sou dlo.
Gen bato ki deplase ak van epi gen 16t ki
deplase ak mot. Gen moun ki pa renmen
moute bato paske sa ba yo tbt vire. Gen
anpil moun ki pbdi lavi yo nan bato yo
pran pou yo al cheche lavi aletranje.
baton. n. : 1. Moso bwa long. Gen tout
kalite baton, pa egzanp genbatonbezb6l,
gen baton jandam yo pote yo. 2. ka,
pinisyonl. Mwen pral ba ou baton, se
anmwe wa rele. Ba li baton: kontinye
san rete.
batrasyen: n. Klas bet ki gen zo rdl do
(vetebre) ki gen kat pye tetrapodd) ki ka
viv sou te epitou nan dlo (anfibi) ki gen
po mou imid epi glise. Krapo se yon
batrasyen. Batrasyen yo gen po fret.
Batravil Benwa (Benoit Batravil). np.:
Chef kako ki te alatet mouvman kont
dominasyon meriken Annayiti an Janvye
1920. Se te yon kolaborate Chalmay
Peralt, li vin ranplase Peralt apre lanm6
Peralt (31 Oktob 1919).


Dominik Batravil (Dominique Batravil):
np. Ekriven akjounalis. Lipibliyepwezi,
kont, nouvel ak teyat. Pami yo, gen 2 ki
pran pri Matinik ak Kiba.
batri kuizin: n fr. Koleksyon ekipman ak
akseswa moun sdvi nan kuizin. Mwen
pral achte batri kuizin ndf anvan mwen
marye.
batri mason. : Batman tanbouyo itilize nan
komansman seremoni vodou kom senbol
pou louvri pt bay lwayo. Pokojwe batri
mason an non, ou pa we mwen poko
pare!
batri. n. : Pil, kote kouran akimile. Gen
anpil bagay ki mache ak pil, men genyen
tou ki mache ak batri tankou radyo pa
egzanp. 2. Enstriman mizik ki make rit.
batwdl. n. : Bwa ki sdvi pou ede lesivye bat
radyo MI li ap lave yo. Lovana, al chache
batw6l ou a pou nou ale lave.
Bosan Joj (Georges Baussan): np. Achitek
renome. Li konsevwa Palk Nasyonal
(k6manse an Me 191-,, Kazen Desalin
(k6manse an Mas 1912), Palk Santene
Gonayiv, Lakomin P6toprens.
bavant. n. : Anbavant, anbativant. Z6npiba
lonbrit men ki piwo sbks yon moun. Se
nan bavant li sanble li gen plis doul.
bave. n.: 1. Bav, dlo bouch. Kijan ou fe gen
anpil bave nan bouch ou konsa a 1I ou
f&k leve nan d6mi? 2. v. Sitiyasyon kote
bave moun nan ap koule. Mwen pajanm
bave nan d6mi. Pa vin lage bav ou sou
mwen.
bavkt. n. : Napwon yo mete devan lestomak
tibebe pou anpeche rad li mouye Ie bave
osnon lM li ap manje. Mwen pral achte
detwa bavet pou pitit Deniz la.
bawo. n. : 1. Ba fe osinon ba anbwa pou
separe you espas. Pa apiye sou bawo a
tande, si li kase ou ap tou tonbe. 2.
Enstitisyon ki kontwole kote avoka al
plede. Mwen patjanm konnen Feliks te















Diksyone Kreyol Vilsen


avoka nan bawo Jakmel la.
baw6k. a. : 1. Ki pa rafine, ki gwo soulye.
Kote ou soti ak mbb baw6k sa a, li pa ale
ak kay ou a ditou. 2. Estil. Mizik
baw6k, achitekti baw6k.
bawomkt: n. Enstriman pou mezire presyon
atmosfe a. Depi presyon nan atmosfe a
change, zegui bawomet la deplase.
bawon: n. Moun kifouye twou nan simitye.
2. np. Non yon ti vil nan depatman N6. 3.
Tit nobles.
Bawon Samdi (Baron Samedi). np.: Dapre
kwayans mistik Vodou, se espri ki
kontwole simityd; se li ki baypouvwapou
moun touye lot ak maji; li kontwole nanm
moun ki mouri move m6 yo.
bay (ba, ban): v. 1. Remet. Mwen pap ka
bay tout lajan sa ajodi a. 2. Ofri. Ou
te mbt bay san dola pou recho sa a, li vo
plis pase sa. 3. Denonse. Se pw6p
fanmi 1 ki bay non 1 lapolis. 4. Rap6te,
bay benefits. Ane sa a, rek6t la pa bay
anyen. 5. Simen, simaye. Pafen sa a
bay yon od& ki raple m sitwonbl. 6.
Disparet, met dey6, vide. Mounyo annik
tande de twa kout revolve epi yo bay lari
a blanch. 7. Rakonte. Jan yo bay
istwa a, sanble sa f&t konsa vre.
bay bouden : v fr. Fe manti. Sispann bay
Sim6n bouden, ou pa we li pa kwe ou.
bay chalk (bay chenn): v fr. Anmegde, pase
nan betiz. Iv te konn bay chalk tw6p,
kounye a se tou pa zanmi 1 yo pou yo
anmegde 1.
bay djap6t: v fr. 1. Fe premye lo.
Mezanmi, si mwen te konnen kenkannkat
t ap bay djap6t mwen ta achte pou plis
k6b. 2. Vomi. Kalo annik rantre yereswa
li bay yon s6l djap6t nan twalkt la. Se
wonm nan ki ap made 1 kont.
bay egzeyat: v fr. Otorize yon malad soti
lopital. Se yeswa yo bay madan Jan
egzeyat.


bay fil: v fr. 1. Liyen, bay gabdl, fe I, swiv
tandans yon moun, fe yon moun pale.
Jan bay lapen an fil joustan li pran 1 nan
pblen. 2. Ede yon 16t monte, ba li sip6
pou li rive. Se Sentaniz ki bay Janklod
fil kife jodi a msye rive jwenn gwo p6s
sa a.
bay gabel: v fr. Fe lI. Kalito bay Tifrb
gabel joustan msye tounen depoze lajan
an kote li te pran 1 lan.
bay gan. : v.fr Le dokte ap egzaminen sdks
yon fi ak men li (ki kouvri an gan).
Anvan Alisya te al akouche a dokte a te
ba-1 gan pou 1 kapab we pozisyon tbt
timoun nan.
bay j6f: v fr. 1. Bay yon cho akyon bagay
ou ap montre pou ou ka koze anvi. Lor&t
mete de mont nan bra 1 anmenmtan; se
yonj6fl ap ba mwen pou li ka montre m
af 1 pibon pase pa m. 2. Fe kachkach
ak yon bagay ou vie montre men ou ft
tankou ou pa fin vie montre tout net.
Kostimdeben sa a mwen pap mete 1
paske mwen pa vle bay pbsonn mounj6f.
bay kout pitit: v fr. Bay yon gason
responsablite pou yon timoun kipapou li
san li pa konnen. Alin se fi ki konn bay
kout pitit, Jera, veye zo ou avek li.
bay kout tkt: v fr. Kabicha. Elbv la ap bay
kout tbt nan klas la. 2. Pwoteste
bay koutba: v fr. Pa f sa ou te di ou apfe,
ft moun tann ou pou gremesi. Apa ou
ban mwen koutba, Eva, mwen tann ou
epi ou pajanm vini!
bay lafykv: v fr. Kreye eksitasyon. Okbs la
bay lafy&v dey6 a, tou radyo ap pase
misik li.
bay lanmen: v fr. Lonje men bayyon moun
pou sale li. Fi bo b6 figi, gason bay
lanmen. Bobo bay lanmen.
bay lebra: v fr. Lonje bra bay yon moun
k6m sip6. Parenn nan bay lamarye lebra.















Diksyone Kreyol Vilsen


bay legen: v fr. Abandonnen. Mbay legen,
pran tout rbs mab yo.
bay pay&t: v fr. Fe mativi, bay cho, fe
bwade. Ti medam alekile yo renmen bay
pay&t.
bay poto: v fr. Mete yon moun ap tann epi
pa vin rankontre I nan yon randevou ou
ba li. Silven se yon n6g ki renmen bay
poto men li pa renmen pran poto limenm.
bay woulib: v fr. 1. Kondi yon moun apye
osnon nan oto sou chemen kote li prale.
Sa mwen pa renmen ak Chal, depi li al
bay zanmi 1 yo woulib, li poko pr6t ap
tounen.
bay zoklo: v fr. Fe adilte. Joslen di m li pat
janm konnen Wozitan te kon bay Alfons
zoklo.
bay. v. : 1. Remet, Fe kado. LU rad li tw6 piti
pou li, Sara bay tis 1 la yo. 2. Kontra
pou lwe osinon anfeme yon kay.
bayakou. n. : Metye moun ki netwaye latrin.
bayawonn. n. : Yon pyebwa ki sdvi pou fe
chabon. Madan Woje rete nan kay ki
gen twa pye bayawonn devan li.Yo sevi
ak rasin bayawonn pou f6 medikaman
kont doulk lestomak.
baye (barye): n. 1. P6t kifemen yon kloti.
Louvri baye a pou mwen pase tanpri
souple. 2. Pat nan lakou. Jak f6menbaye
apou chat la pa s6ti. 3. Senbal relijyon
vodou. Nan vodou, se Iwa Legba ki
siveye bay.
baye. v. : Reyaksyon kote yon moun louvri
bouch li poufe 1 nan g6j li soti. Si ou ap
baye ou dwe mete men ou devan bouch
ou.
baye. n. : Pat nan lakou. Jak femen baye a
pou chat la pa sbti. 2. Senb6 nan relijyon
vodou. Nan vodou, se Iwa Legba ki
siveye bay. Se li ki louvri 1 tou.
bayo. ent. : Mete pou yo, ankourajman pou
kontinye. Moun ki ap chofe dife toujou
renmen di bayo, bayo.


bayonet. n. : Yon zam ki gen f6m epe yo
mete nan pwent yon fizi. Bayonet o-
kanon
baz : n. 1. Anba kote yon bagay poze. Baz
estati sa a f6t ak mab. 2. Pati ki pi ba. 3.
Fondasyon. 4. Patifondamantal nan yon
pwoje, nan yon plan, nan yon agiman. 5.
Engredyan prensipal nan yon reset. 6.
Preparasyon pou mete yon penti. 7. Nan
makiyaj yon krem espesyalpou mete sou
popou prepare po apou li resevwa koulk
final la. 8. Nan bezbol se pozisyon (ki
make akyon ti saksab) poujwe a touche
Ie li ap kouri apre li frape boul la. 9.
Kote yon pati tache ak yon lot. 10. Sant
kote tout operasyon planifye pou prepare
yon espedisyon. Katyejeneral kote milite
antrene, kote yo planifye aksyon milite.
11. Nan chimi se yon pwodui ki ka reyaji
ak yon asid pou fe sHl... pwodui ki gen
yon pH ki depase 7, alkali. 12. Nan
jewometri se liy osinon se plan (imajine)
ki poze ate. 13. Nan grame se pati
radikal yon mo yo ka ajoute yon prefiks
osinon yon sifiks pou change sans mo a.
14. kalifye orijin yon gwoup osinon orijin
yon mouvman. Oganizasyon ki sot nan
baz sosyete a.
baza. n. : Boutik ki gen anpil machandiz epi
anpil varyete tou. Mwen toujou sonje
Baza Lap6s ki sou Granri a.
baze. v. : Konte sou, apiye sou. Sou ki sa ou
baze agiman pou ou akize m?
Bazil Kastra (Castera Basile): np. 1923-
1965. Atispent ki fet Jakmel li te ap
travay nan atelye atispent epi li gade sa
atispent yo ap fe epi li koumanse fe pi
byen pase yo. Le li vin konsantre sou
kesyon penti a li vin genyen gwo pri
entenasyonalpou kalite teknik li devlope.
Li ft miral pou Legliz Sent Trinite
P6toprens. Limouri an 1965 alasuit















Diksyone Krey6l Vilsen


maladi tibekiloz. Penti li ekspoze nan
plizye mize entenasyonal.
bazilik n. : 1. Plant. Fey te ki gen pouvwa
chase move zespri. Yo konn tranpe fey
bazilik pou seremoni lwa. 2. Gwo building
nan Legliz katolik ki sdvi poufe seremoni
lames, 6dinasyon, batem, kominyon,
anteman. Bazilik N6tredam?
Bazen Mak (Marc Louis Basin): np.
Politisyen, avoka, 6mdafe, kandida pou
prezidan. Li f&t 6 Mas 1932. Li te
fonksyone Bank Mondyal, apresa minis
finans sou gouvenman Janklo Divalye li
te prezidan "Mouvman pou Enplantasyon
Demokrasi Ayiti".Li se prezidan pati
politik MIDH (Mouvman Enplantasyon
Demokrasi Ayiti). Li te kandida pou
prezidan an 1987 ak 1990. LivinPremye
Minis sou gouvbnman koudeta 1992-93.
be. n. : Pati nan lanme ou byen nan yon lak
ki rantre nan te. Bb P6toprens. 2. manje
ki fet ak krem lIt. Mwen pito bb pase
magarin. Al achte disk6b bb chalone pou
mwen. 3. Son ki soti nan bouch mouton.
Mouton, bb.
bebe ch6chbt: n fr. Moun ki pa kapab pale
byen. Ti pitit madan Nerestan an se yon
bbbb ch6ch6t li ye.
bebe. n. : 1. Timoun ki fkfit. Konbyen ti
bebe sa a peze? 2. Tifi, fi ki bel, fi ki
anf6m. Gade yon bebe ki ap pase la a,
kobaba, sa se yonbiblo.
bWbW. n. : ki pa kapab pale. Se yon bbbb li
ye, se ak jes li pale. 2. a. moun ki pa
kapab pale. Ti fi a bbbb li pa di yon mo.
Nan lang Krey6l pa gen lt ki bbb&.
bWbWl. n. : Aranjman, dekorasyon. Mwen
mete ti bbbel sou tab la pou timoun yo.
bebidbl. n. : (C i,. i:.',.h, elegan. Pou f&t
ou m-ap achte yon bebid6l pou ou.
beg: akwo. Vaksen kont maladi tibekiloz.


Bedehen : np. Non yon vil nan depatman
Nodwes ki toupre ak Bonbadopolis.
Kaw6l soti Bedehen.
bWf. n. : 1. Gwo mamifi, mal vach. Mwen
pa renmen vyann bbf paske mwen pa
konn kijan pou mwen kwit li pou 1 ret
mou. 2. Gwo. Kalinvintankouyonbbf.
befchenn: nfr. Moun, sitou gason ki ap mete
osinon retire chaj nan kamyon piblik.
Mwen made bbfchenn nan pou li mare
pakbt mwen yo byen pou mwen.
bega: n. manje ki fit ak testikil bef. Yo
pretann li gen vald afrodizyak.
begmann Jozef (Joseph Berghmanns): Pe
katolik Esket ki f&t nan peyi Bbljik an
Fevriye 1933. Li done an 1952.
Ayisyanis, li rive Ayiti an 1958. Li te
travay kbm misyone nan pawas Piyon,
SRka-Kavajal, SRkalasous, Ench, Gran
Basen ak Fayeton. Li te kolabore pou
fonde sant Emayis nan Papay ak
mouvman Kiwo nan peyi a, apresa li te
vin al travay nan prizon pou soulaje lave
prizonye. Li mouri nan dat 16 Jen 2002.
begwe. n. : Egare, ki pa konprann anyen
nan sa ki ap pase a. Kijan ou chita
tankou yon begwe a, many leve, souke
k6 ou mach.
bege: v. Repete yon menm son plizye fwa Ik
ou ap pale, san kontwol. Timoun nan
bege depi li kbmanse pale.
begle: v. Rdl bf. Bef la begle tout lajonen
an, al ba li dlo.
begoun: n. Tipwason. Mwen renmen manje
begoun fri sbk.
bej. a. : Kould ki ant blan akjdn. Mwen ta
renmen mete yon soulye bbj ak rad vet
mwen an, li ta fe elegan.
bWk. n. : Bouch zwazo. Gen zwazo ki gen
yon bbk ki long epi ki pwenti.
bekAn. n. : Bisiklkt. Mwen te konn monte
bekan depi mwen tou piti.















Diksyone Kreyol Vilsen


bekasin: n. Yon kalite zwazo. Lotrejou te
gen plizye bekasin ki t ap vole nan lakou
lakay mwen an.
beke: v. 1. Bege. Repete yon menm son
plizye fwa pandan ou ap pale, san
kontw6l. Gen plizye moun nan fanmi
mwen ki beke. 2. Ranmase ak b&k. Poul
la beke mayi a menm twa fwa anvan li
vale 1. 3. Fe moun malon.t.
bekekk. ent. : Wayan, wa rete konsa, san
anyen. Ou kite zanmi ou yo pran tout
jw&t ou yo, ebyen wa ret bbkbkb.
beki. n. : Sip6 pou moun ki paka mache.
Apre aksidan mwen te fe a, mwen fe
demwa ap mache ak beki.
bWl. a. : Ki agreyab nan je, ki pa Idd. Fi sa a
bMl anpil. Kay sa a bMl men sa ki akote li
a pi bMl toujou.
Belad&: np : komin awondisman
Laskawobas, nan depatman Sant.
BMlans (Belle-Anse): np. awondisman ak
komin nan depatman Sides Ti vil ki pa
Iwen ak Sendomeng. Se moun Bblans
makomb mwen ye.
Belans Rene (Rend Belance): np. Powet,
edikate ki ft Koray 28 Septanm 1915. Li
te diplome nan Lek6l N6mal pou
pwofes. Li viv pandan lontan nan peyi
Etazini, k6m pwofese nan inivesite.
beldenwi: n. Plant ki bay bdl ode leswa.
Leswa, mwen toujou renmen pase kote ki
gen beldenwi pou mwen ka pran sant li.
Ble: np. Katye popild istorik nan
P6toprens. Pandan diznevyem syek la,
B&lM se te yon katye rezidansydl ak yon
seri bdl kay pou moun eze ka admire
lanme. Men vin gen plizye dife ki pase ki
ravaje katye a. Nan tan moden, Beld vin
yon senb6l reklamasyon popile, depi sou
Estime rive sou tan jodi a. Fiyole te tre
popile nan Bdl&.
bMlfi. n. : 1. Fi ki marye ak pitit gason ou.
Mo pou dekri lyen antyonfi ak manman


mari 1. Nik6l se belfi m, li marye ak pitit
gason mwen an. 2. Mo pou dekri lyen
antyon moun akpititfi moun li marye, ki
pa pitit pa 1. Lb mwen te marye ak
dezyem madanm mwen li pat janm gen
okenn pwoblkm ak pitit mwen te fe ak
premye madanm mwen yo; li te boule
byen ak tout belfi li yo epi belfi li yo te
renmen 1 tou.
BWlgad, Dantes (Bellegarde, Dantes): np.
1877-1966. Pwofese, edith, istoryen,
diplomat, filoz6f. Li f&t P6toprens an
1877. Li etidye nan lise Petyon apresa li
al nan lek6l Dedwa. Li ekri depase 24
liv. Li te minis edikasyon nan pery6d
1918. Li te fe ef6 pou amelyore sistem
lek6l Ayiti.
Belgad-Esmit Patrik (Parick
Bellegarde-Smith): np. Ayisyen-
Ameriken, li f&t nan vil Espoken, nan eta
Wachintonn Ozetazini. Manman li t
AyisyIn, papa li te Ameriken. Patrik
B6lgad-Esmit se pwofese inivesite
Wiskonsen, ekriven, oungan. Li fe anpil
konferans sou enp6tans kilti ayisyen pou
jen timoun ki soti Ayiti ki ap viv
Ozetazini. Li ekri plizye liv, "Haiti: The
Breached Citadel" (Westview Press,
1990); li edite ak 16t ekriven "The Spirit,
the Myth, the Reality, Vodou in Haitian
Development" (Univ. Press of Florida,
2000).
belijeran: n & a. Moun osinon gwoup
osinon nasyon ki pare pou goumen, ki
renmen goumen.
Beliz: np. Peyi nan Amerik Santral ki bay
sou basen Karayib la. Li pran
endepandans li nan ane 1981. Anvan li te
vin endepandan, li te yon koloni Anglete.
Teritwa a gen 8862 mil kare. Popilasyon
li se 170 mil (170.000) moun. Kapital li
se Belmopan.















Diksyone Krey6l Vilsen


Bdlj: 1. n. Natif nan peyi Bejik. 2. a. Ki
konsene Beljik, moun ki fet nan peyi
Bljik.
Beljik. : Peyi ki nan kontinan Ewop, toupre
peyi Lafrans. Mwen te fe yon kout rete
nan peyi Beljik, mwen te renmen 1 anpil,
se yon bl kote.
belm. n. : 1. Mo pou idantifye sa manmanfi
osnon manman gason sa ou marye a ye
pou ou. Depi mwen ak madanm mwen
marye, b6lme mwen abite av&k nou. 2.
Safi ki marye ak papa ou la ye pou ou.
Wozita se b6lme mwen men li trete
mwen tankou mwen se pitit li.
bels. n. : 1. Mo pou dekri lyen ant yon fi
ak se maria 1. Mwen gen yon b6lse nou
boule tankou de se. Mwen poko konn
b6lse mwen an ki marye ak tifre mwen an
paske yo retjous Nouy6k, mwen poko al
we yo.
belte. n. : Pwopte, sa ki agreyab nan je,
amelyorasyon pou ft yon moun osnon
yon bagay vin pi bon, pi akseptab, pi
atiran. Kou joudlan rive f6k mwen fe
yon belte ak k6 mwen. BW1, b&b6l. Ala
b6lte ou gentan fe nan kay la mezanmi!
BWmid: np. gwoup zile ki f6me yon peyi nan
Karayib la. Kapital li se Amiltonn.
Bena Jozef C. (Joseph C. Bernard): np.
Edikatd, diplome nan Lekol Nomal
Enstitite. Li te oblije pran ekzil sou
gouvenman F.Divalye. Li te travay pou
UNESCO nan plizye peyi Afrik k6m
espesyalis nan ref6m edikasyon. Li
retoune Ayiti nan epi li te dirije 'Enstiti
P.F. -. ,,I Nasyonal "IPN epi li vin minis
Edikasyon Nasyonal. Li u',..- ,.,pou li
pousuiv yon seri chanjman nan
edikasyon nan peyi a. Gen anpil moun ki
rele mouvman sa a ref6m Bena. Nan
ref6m Bena edikasyon riral ak edikasyon
iben inifye ak menm i'.,,. -,r' ak menm
administrasyon; ansuit yo k6manse yon


program pou change sik etid 6 ane
prime-7 ane segonde epi ranplase I ak
yon sik (lek6l fondamantal) (4 ane -3
ane, 3 ane) ansuit ii te fomile yon pery6d
preparasyon (pre-eskol). Yon fakte
nouvo se te adopsyon lang Krey6l k6m
lang anseyman nan premye sik la (sik
alfabetizasyon), ak sip6 I-. I .-- -,1i, pou
lekti, ekriti, analiz, Yon lot pwopozisyon
nouvo se anseyman Franse k6m dezyem
lang ak apwoch p .. i,-. -,, pou aprann
yon dezyem lang. Bena te pwopoze yon
ref6m ki asosye edikasyon ak devlopman.
Bena te pasyone ak travay li te vie
akonpli epi tou ii te ekzije teknisyen yo
pou yo gen volonte ak konpetans pou
kalite ak kantite travay yo dwefouni.
ben (an ben): adv. Demi ma. Si ou we drapo
a an ben jodi a siman se paske gen k&k
granneg ki mouri.
Bene (Bainet): Vil komin ak awondisman ki
nan depatman Sides. Vil Bene k6manse
ekziste nan lane 1698. Bend pwodui kafe,
kakawo akpit. Bene gen anpil zanmann,
epiyo f yon tablt zanmann.
benediksyon. n. : 1. Sipo ak ankourajman
ou resevwa onon Bondye. Depi pe a fin
ban mwen benediksyon an, mwen santi
mwen yon 16t moun. 2. Ak6,
akseptasyon, sip6 yon moun. Mwen pap
pran desizyon sa a san benediksyon mari
mwen.
benefisye. v. : Resevwa avantaj. Se pa
mwen ki te benefisye 1I aft ou te bon, se
ak zanmi ou te konn al depanse tout kbb
ou kounyeya ou raze, se pou ou aljwenn
yo.
benefits. n. : 1. Avantaj. Gen benefits yon
moun fe, se avantaj bab ak moustach. 2.
Diferans antpri ou vann akpri ou achte
Benet Michel (Michdle Bennet): np.
Madanm Jan-Klod Divalye.Yo marye 27
Mai 1980, P6toprens.















Diksyone Kreyol Vilsen


beni. v. : Ki gen benediksyon, ki pirifye.
Mwen pral made pe a pou li vin beni
kay la anvan nou antre al rete ladan 1.
benitye: n. veso espesyalpou met dlo benit.
benn : v. 1. Koube. Pa benn foto a konsa,
ou ap chifonnen li, pitit. 2. Bonbade, bay
anpil. Jozafa benn Oska ak baton.
Benwa Rigo (Rigaud Benoit): np. 1911-
1986) atispent, lifetPotoprens an Janvye
1911. Anvan li te vin atispent li te chofe
laliy, kodonye epi mizisyen. Pita li te vin
yon atis epi li gen miral nan Legliz Sent
Trinite. Penti li ekspoze nan plizye mize
Ayiti ak Ozetazini. Li te marye ak pitit
atispent Ekto Ipolit ki rele Emit Ipolit.
Benwa Rigo se papa Benwa V. Rigo Fis.
Benwa Vikt6 (Victor Benoit): np. Jounalis,
politisyen, edikate, kandida pou prezidan.
Li f&t 26 Septanm 1941. Li te responsab
KONAKOM, ak FNCD; li te kandida
prezidansy6l pou FNCD. LU Aristid vin
kandida kUk 6gdnizasyon ki manm
KONAKOM ak FNCD bay Aristid sip6
epi Benwa vin deziste.
beny : n. 1. Aksyon yon moun ki appw6pte
k6 li. Li 1 pou mwen al pral pran yon
beny. 2. Basinen k6 ou ak fy ki bon pou
sa. Mwen ta pran yon beny zorany si, sa
bon anpil pou k6 kraze. 3. Aksyon lave
k6 ou ak yon preparasyon fey ki sipoze
pwoteje ou osnon ba ou chans. Jan
mwen we Alsine vini sou mwen an, li tou
sanble yon nonm ki sot pran yon beny.
(Beny fey, beny vape, beny santi, beny
lanme)
benye m6. : Fi osnon gason ki benyen m6.
Se pou benye m6 a benyen moun ki
menm saks ave 1, sa vie di, fi benyen fi,
gason benyen gason.
benyen. v. : Lave k6. LU ou benyen ou lave
tou k6 ou epi ou savonnen ou byen
savonnen, apre sa ou rense epi siye ak
sevy&t pwbp. (Benyen nan luil)


benywa. n. : Veso ou kapab plen dlo pou
benyen. Kou benywa a plen dlo, mwen
pral benyen Pouchon.
bere: v. 1. Mete bd, manba osnon konfiti sou
pen. Bere pen griye sa a pou mwen,
tanpri. 2. Pete, liyen. Wobe se moun si
li bere ou pa gen anti ou pap pran nan
men 1.
bere. n. : Chapo mou antwal. Granpe mwen
te renmen mete beret 1 fe fret.
berejnn. n. : Legim hi gen yon kould mov.
Mwen renmen koul m6v po berejnn nan.
Mwen renmenberejen ak lanmori. Toufe
berejen ak lanbi se bon manje sou yon
dire blan ak s6s pwabL. 2. Yo sdvi ak
berejen kom medikaman pou fe moun
pipi (diwiretik).
beri-beri : n. Maladi malnitrisyon. Maladi
moun genyen 1 yo make vitamin B-l
(tiyamin) nan dy&t yo. Li afekte ne yo, li
bay k6 anfle, li afekte kU a.
bbs: n. Ml nivo yon bagay bese, diminye.
bese: v. 1.Akoupi, koube. Do mwenpabon,
mwen pa sa bese ditou. 2. Diminye, mete
pi ba. Bese pri chabon an anvan m achte
1
BWs, Anri (Besse, Henri). np. : Enjenye
Ayisyen ki sipevize konstriksyon sitadel
Kristbf nan depatman Ayiti.
bese-leve: v. 1. FH aktivite monte desann,
san rete. Nan laj mwen ye la a, kote
mwen te ka nan bese leve tout lajounen.
2. n. komes. Adelina pa la, li al nan bese
le ve li.
bbso. n. : Kabann tibebe ki gen baraj chak
kote pou anpeche tibebe a sot tonbe.
Anvan mwen al akouche f6k mwen ta
gentan achte beso timoun nan.
bet seren: n fr. Bet ki fe aktivite lannuit.
Mwen pa renmen soti nan lakou a leswa
pout&t bet seren yo.
bet. n. : 1. Animal. Tout sa ki vivan, ki
kapab deplase, ki kapab repwodui, ki















Diksyone Kreyol Vilsen


bezwen kote yo ap viv la pou yo egziste.
Gen tout kalite b&t nan lakou a, gen
vach, kochon, kabrit ak poul. 2. a Sot,
enbesil. Kijan ou fe b&t konsa a, jan
manman ou ak papa ou entelijan.
betay: n. twoupo bet ki nan elvaj. Tout bet ki
gen nan yon fim. Bef cheval, kochon,
kabrit, mouton.
bktchay: n. bet ki sdvi pou pote chay.
Bourik, cheval, milkt.
Betleyem: np. Ansyen vil nan Jida, kote Jezi
te fit (Matye 2:1). Kounye a li se yon
vilaj Izrayel okipe nan J6dani.
betiz. n. : 1. Gwo mo. Ase vin di betiz la a.
2. Erd. Mwen pa tajanm panse Antwhn
ta fe yon betiz konsa.
betize. v. : 1. Ranse. Sispann betize la a, se
koze serye ki ap pale tande. 2. Fe erd.
Mwenbetize n&t kounye a, mwentwouve
mwen al met tout sekre m deyb.
beton: n. 1. Melanj siman, lacho, sab ak dlo
pou bati kay, pon ak lot estrikti. Jodi a se
jou pou nou koule beton. 2.
Makadanm, lari, wout. Pa chita sou beton
an, li twb cho.
beton ame: beton ki gen tij metal pou
ranf6se li.
betonnen (betonay): v. Mete beton, koule
beton, pave yon espas.
bktrav. n. : Legim wouj ki gen anpil sik
ladan 1. Anayiti yo renmen manje betrav
jou vandredi sen.
bktwouj. n. : Betrav. Legim wouj ki gen
anpil sik ladan 1. Anayiti yo renmen
manje 1 jou vandredi sen.
bewbm (bewonm): n. Medikaman likid ki
sdvi pou bay masaj.
Bewbt-Jozef Kawbl (Carole Berotte Jozff,
PhD.) Edikate, administrate, aktivis pou
edikasyon imigran nan Nouybk. DoktW
Bew6t-Josff f&t Ayiti, li etidye nan
domen edikasyon epi li konsantre karye li
pou devlope/idantifye met6d, apw6ch ak


kourikoul6m pou fasilite el&v etranje
jwenn sikse nan lekbl. Li mete anpil ef6
pou el&v ayisyen yo, espesyalman 1 li
kolabore pou 6ghnize Habetac (biwo
teknik pou edikasyon Ayisyen). Men tou,
ef6 li ale pou ede tout imigran kUlkeswa
kote li soti, sitou si el&v imigran sa yo pa
gen 16bi osinon pa gen yon tradisyon
etabli nan Nouybk.
bezb6l. n. : Jwet yo jwe ant de ekip, yon
boul epi ak yon baton. Mwen renmen
gade match bezbbl, 1 konsa.
bezig. n. : Jwet kat. Mwen te konn al jwe
bezig chak dimanch kay monkonpe m
nan.
bezwen. v. : l.nesesite, sa ou vie genyen.
Mwen bezwen achte yon p6ch sigaret,
kote boutik la ye la a. 2. Al nan wate. Li
pral fe bezwen 1
bi: n. 1. Rezon, pouki. Nan ki bi ou rakonte
m istwa sa a? 2. Objektif. Bi mwen
se fini diplome epi chache yon travay.
3. Gol, nan jwet foutbOl. Ekip Lise
Petyon an bay ekip Kanado a senk bi.
4. Nimewo bl6t yon moun panse ki gen
chans sati premye lo. Ban m yon bi la a,
mwen bezwen yon lajan cho. 5. Liy kote
yon kousfini.
bib. n. : Liv ki rapote pawol Bondye. Tout
pwotestan mwen konnen yo toujou gen
bib yo ave yo 1 yo pral legliz.
bibi (bibit) : 1. n. Vyann miskilati nan
avanbra, bisep. Depi Chal fe esp6 a, men
gwose bibi 1 monte.
biblik: a. Ki gen relasyon ak labib. Sa mwen
ap di ou la a, se pwofesi biblik yo ye.
bibliyografi: n. Lis liv ki ekri sou yon sijd.
Lis liv yon ote te konsilte pou ekri yon
dokiman.
bibliyotk. n. : 1. Koleksyon liv. 2. Sevis
piblik kote ki gen koleksyon liv ki
kataloge pou moun al li osinon prete.















Diksyone Kreyol Vilsen


Bibliyot&k Nasyonal la gen anpil
dokiman.
bibliyotekU: n. metye moun ki ap travay nan
bibliyotek.
biblo. n. : Bebel, neman moun met nan kay
yo pou dekore I. Mwen pa gen anpil biblo
lakay mwen paske timoun yo fin kraze
yo
bibwon. n. : Veso ki gen f6m boutey, epi ki
gen yon tetin sou tet li pou bay ti bebe
manje likid tankou ldt, ji, labouyi. Gen
bebe ki pa renmen bwe nan bibwon yo
pito manje ak kiy.
bichkt: n. Laye, zouti pou moun vannen. Al
chache bichet la pou mwen vannen pitimi
an.
bid: n. ti moso bwa long, fen.
bidet: n. kivt poufife twalkt entim.
bidj&: n. Kalkil lajan ki pou depanse nan
yon pery6d. Mwen pap ka achte tike sa a,
mwen pat gen sa nan bidj m pou mwa sa
a.
bidjonnel (bidj6n&l): 1. Zouti pou jwe
mizik anrejistre. Mwen pa bezwen dyaz
pou mwen danse, menm si se bidjonn6l
ki ap jwe, 1 ap bon.
bidbl: n. Lajan, dola.
bidon. n. : Veso ki fet ak fblan ki sdvi pou
konsive dlo, gen moun ki konn mete lot
bagay ladan I tou tankou gaz, pwa, diri. .
bidonvil: n. kote ki gen yon pil ti kay ki pa
solid ki tanpord, kote moun ki p6v rete
pil-sou-pil. Anjeneralpagen dlo, pa gen
ijyen epi kondisyon lavi a difisl pou
sitwayen yo.
bife. v. : Efase. Pwofese a fin ekri fraz la
sou tablo a epi li bife 1.
bifkt. n. : Meb an bwa, pafwa li gen etaje
andedan I ki sdvi pou ranje rad, bijou,
dokiman enp6tan. Mwen gen yon bifMt
nan chanm mwen an men li pa gen kle.
biftk. n. : Vyann befki koupe an ranch yo
konn sote I nan lwil ak zonyon osnon yo


konn griye 1 tou. Ameriken renmen
bift&k anpil men Ayisyen pi renmen
ragou.
bigay. n. : Ti bet dezagreyab, ensdk ki gen
de zel (dipte) ki konn pike moun. Gen
anpil bigay sitou nan z6n kote ki gen
anpil raje ak dlo ki pa drennen.
Bigo Wilson (Wilson Bigaud): np. Atis
pent. Li f&t P6toprens an 1946 li penn
dapre estil primitif. Li gen penti miral li (
Mirak nan N6s Kanna) ki nan Legliz
Sent Trinite P6toprens. Li te al rete
Tigwav pandan lontan. Penti li ekspoze
nan plizye mize.
bigote (big6t): n. Moustach. Elif&t fe estil
kounye a, ou pa we li gen bigote?
bigoudi: n. Woulo nan cheve pou fe
mizanpli. Mwen rayi 1 medam yo pran
lari ak bigoudi nan tbt yo a.
bije (oblije): v. Reziyen, fe san konviksyon.
Mwen bije dak6 pou mwen ale ak
Chantaljous lavil.
bijou. n. : 6neman, bebel moun pote pou
dekore k6 1. Fi renmen met bijou anpil
pou fe bbbbl. Chenn, braslk, bag se bijou
yo ye.
Bijou Legran (Legrand Bijoux): np. Sikyat,
ekriven, pwofesd inivesite, dwayen. Li fit
Padepe 23 Me 1930. Li al lek6l kolej
Senmasyal ak Lise Petyon. Li al nan
lek6l-de-medsin (1948-1954) apresa li
etidye kontabilite. Li al etidye nan
Inivesite Laval, Kebek, Kanada apresa
nan Lopital Jeneral Kannzas Siti. Le li
touneAyiti, li travay k6 sikyatnan lopital
Jistinyen Okap (1961-66). Apresa li te
vin dwayen Fakilte Syans Imen nan
Inivesite Deta Dayiti (1981-1989). Li ekri
plizye liv sou sikyatri nan peyi Ayiti.
bijoutri: n. magazen kote yo ekspoze bijou
pou lavant. 2. Atelye kote yo fe epi kote
yo repare bijou.















Diksyone Kreyol Vilsen


bijoutye: n. Metye moun ki f bijou, repare
bijou, vann bijou.ofev.
bik: n. Plim ki gen yon pwent won. Estilo ki
fit ak biy.
bika. n. : mab ki gwo. Si mwen teke bika ou
la, mwen ap tou pran 1.
bikabonat. n. : Pwodwi anpoud, yo sdvi ave
I pou netwaye, pou kwit manje epi pou
remMd tou. Gen moun ki di bikabonat
bon pou gaz men mwen pako janm eseye
1.
bikini. n. : Kostimdeben ki fet an de pyes,
yon ti bout kil6t ak yon soutyen dek6lte.
Se moun ki anf6m ki mete bikini, moun
ki gra te dwe mete kostimdeben ki pou
kouvri gres yo.
bil. n. : 1. Pwodwi chimik (fydl) ki soti nan
fwa yon moun, se li ki pdmet ou dijere
gres. Jan mwen santi mwen gen kb plen
an genle bil mwen ap moute sou
lestomak mwen. 2. B6dwo, dapre mo
angle "bill" la. Mwenplenbil pou mwen
peye, mwen pa menm gen senkantk6b
nan p6ch mwen.
bilan: n. Envante ki endike tout sa yon biwo
osinon yon biznisposede epitou tout sa li
dwe. 2. Eta general yon sitiyasyon.
Rezilta yon operasyon. Bilan sikl6n J6j.
building. n. : Konstriksyon kote moun rete
osinon kote ki gen bagazen ak biwo. Pi
gwo building nan Ri Dekazen nan se Biwo
Kontribisyon an.
bileng: a. 1. Ki ekri nan de lang. Dokiman
bileng. 2. Moun ki kapab pale de lang
alkz, san mamote. 3. Kote yo pale de
lang.
bilten. n. : 1. Mesaj ki afiche. Gade sou
bilten an wa we ki sa yo anonse pou
semenn ki ap vini an. 2. KanL.
Mwen pa fe bon n6t mwa sa a, bilten
mwen an pa bon menm, mwen pa konnen
sa mwen pral di manman mwen. 3. Kat


pou moun vote nan eleksyon. 4.
Piblikasyon.
bim: n. limye machine ki limen klere.
bimen. v. : Kale. Mwen kenbe Tichal
lotrejou, mwen bimen 1 byen bimen.
biren: n. Zouti metal solid ki sdvi pou make
osinon pou koupe lot metal.
bir&t: n. 1. boutey espesyalpou mete dlo ak
diven nan lames katolik. 2. Nan
laboratwa chimi, seyon tibpou kontwole
vites pou vide yon likid.
bis. 1. n. : Gwo machine ki kapab pran anpil
moun. Bis sa a toujou pase chaje, se sa ki
fe mwen pito ale apye. 2. ent. Ankb.
Jwe mizik sa a ank6, bis.
Bisantn. : Pak Potoprens, nan bodme a ki
tou pre wafla. Lontan 1I mwen te timoun
mwen te konn ale chak dimanch nan
bisantne, se te yon b6l pak ak jedo,
mizik, machann fresko, machann krem,
machann pistach te konn vin vann la.
bise: v. Fe defwa.
bisektil: a. Ane ki gen 366 jou paske mwa
fevriye nan ane sa a gen 29jou. Gen yon
ane bisektil chak katran.
Bisent Toto (Toto Bissainthe): np. Atis,
chant. Li te chante anpil b6l mizik pou
raple Ayiti nan kU moun ki ap viv
aletranje. Li te marye ak yonjounalis ki
rele Michael Norton.
bisep : n. Miskilati bibit nan bra ki pdmet
nou pliye bra nou.
bisiklkt. n. : Machin de wou. Mwen renmen
ap pedale bisiklet la epi pou mwen lage
de gidon yo.
biske: v. Kache pou siveye. Pa vin biske k6
ou nan lakou mwen an, tanpri souple.
bisket. N. Pati nan kdflestomak, esten6m.
Bisket tonbe.
bistouri. n. : Kouto espesyal. DoktW sevi ak
bistouri nan sal operasyon.
bisuit (biswit, biskuit). n. Ti pen. Pen ki
gen diferan fom pou sdvis individyel.
















Diksyone Kreyol Vilsen


Bisuit gwo mit, bisuit aticho, bisuit
manch&t, bisuit sbk.
bisuit-leta: n. Woch. Si ou atake m, m ap
reponn ak bisuit-leta.
bit. n. : Pil te osinon pil w6ch ki f tankou
yon ti man. Timoun yo moute sou bit la
epi yap glise desann sou dbye yo youn
apre 16t.
bitAn: n. sous eneji ki sdvi nan brike.
Pwodui ki soti nan petw6l.
bitasyon, abitasyon. n. : Gwo pwopriete.
Kay Janjan an se sou bitasyon Meyb li
ye.
bite. v. : Manke tonbe. Wete chbz la nan
mitan wout la, li fe mwen make bite, si
mwen pat gade byen mwen te kapab
tonbe.
bite: n. Foutbolk ki gen ladres pou bay g6l
san rate.
biten. n. : Mago. Biten sa a se pou mwen
av&k ou ta separe 1 egalego, sa ou di nan
sa?
biva: n. Papye epe ki ka apsabe likid. Lb li
ap ekri, li mete biva anba men li pou li pa
mouye kaye a.
bivalv: n. Bet ki viv nan dlo ki gen koki kifit
ak de bo ki soude ansanm sou kote
tankou zuit.
bivkt: n. pati nan yon ba kote yo sdvi
bwason. Filip pase tout tan an nan bivet
la, se sa ki fe li gen tan sou a.
biwo. n. : 1. Tab ki ft pou moun travay sou
li. Biwo mwen an gen twa tiwa ak kle,
men kle-a pbdi. 2. Building kote moun al
travay. Mwen pral nan biwo.
biwokrasi: n. Pouvwa ki baze sou
6ganizasyon biwo, ki atifisydl ki gen
woutin, osinon ki abize. 2. Tout anplwaye
yon 6ganizasyon ki asire pouvwa
6ganizasyon an.
biwokrat: n. Anplwaye ki nan yon sitem
biwokrasi. Se biwokrat, li pa konn doulk
moun ki nan mache.


biya. n. : Jwet ak boul ak yon baton byen
long moun konn jwenn nan ba. Sanble
gason renmenjwe biya plis pase fi.
biye. n. : 1. tike. Mwen poko achte biye pou
mwen pran avyon an non. 2. Lajan.
Mwen gen twa biye degoud la a. 3. L&t ki
kout. Makome mwen pa gentan pou 1
ekri, se yon ti biye tou kout li te voye pou
mwen.
biye: n. L&t kout. Mwen voye yon biye bay
pwofese pou mwen enf6me li pitit la
malad, li pap ka al lek6l.
biyochimi. n. : Domen lasyans ki etidye
aktivite chimik ki fit andedan tout sa ki
vivan (plant, bet, mikw6b). Mwen konn
anpil moun ki renmen biyochimi men
sanble se yon branch ki made anpil
pasyans.
biyodegradab: a. matye 6ganik ki pouri
fasil.
biyografi. n. : Istwa reyel lavi yon moun.
Mwen te li biografi Maten Lite Kinn, se
yon ameriken ki te gen anpil rev.
biyoloji: n. Syans ki etidye tout sa ki vivan.
biyolojis: n. moun ki etidye byoloji. Andre
se byolojis.
biyom: n. Espas natir6l tankou fore
twopikal.
biyomas: n. Kantite animal ak plant ki
genyen nan yon anviwonnman.
biyopsi: n. echantiyon nan k6 yon moun
osinon nan yon bet yo retire pou fe
analiz. Reziltan yon biyopsi sdvi pou fe
dyagnostik.
biyosf*: n. 1. Z6n sou plant late kote lavi
posib pou plant, moun ak mikw6b, depi
nan fon te ale nan z6n atmosfe ki pre
late. 2. Ansanm tout sa ki vivan sou late.
biyotik: a. Ki gen rap6 ak tou sa ki vivan,
plant ak animal.
biza. adv. :Ra, dwol. Li dezb dimaten Kalin
poko vini, mwen twouve sa biza anpil.















Diksyone Kreyol Vilsen


bizango: n. Sosyete sekre yo di ki gen
pouvwa fe mal. Gen kote yo rele 1
chanpwdl osinon vlengbendeng Si ou
nan bizango f6 m konnen.
biznis. n. : Komes. Tranzaksyon ki gen
avantaj ladan 1. Biznis papa mwen se
vann bijou.
biznismann. n. : Non yo bay moun ki f nan
afe komes epi ki reyisi f kob nan biznis
li. Papa mwen te yon bon bizisman.
Bizoton: np. katye tou pre P6toprens sou
wout sid, anvan kafou.
bla-bla: n. koze initial, ki pa rezoud ayen.
blad pise: n fr. 1.vesi, sakpipi. Tonton anal
kay doktW, paske li gen pwobl6m ak blad
pise li. 2. Bladpipi.
blad. n. : Balon. Mwen pa janm renmen
tande 16 blad pete, bwi a toujou f6 kU
mwen sote.
blag. n. : Istwa komik pou fe moun ri. LU
zanmi mwen an te malad la, mwen te
konn al chita ba 1 blag pou li te kapab
distre 1.
blage. v. : Ranse, jwe, di bagaypoufe moun
ri. Se blage mwen ap blage Tijan, ou pa
dwe pran mwen oserye.
blage. n. : Moun ki renmen bay blag. Ou
janm kontre Ej6n, msye se bonblag6, gen
odyans pou 1 ba ou, se ri wa ri.
blakawout. n. : Le kouran elektrik koupe, ft
nwa, 1 yo pran kouran epi pa gen limye.
Dapre sa mwen tande, gendel6
P6toprens konn f6 tout yon jounen nan
blakawout.
blame. v. : Bay yon moun pote
responsabilite yon bagay ki mal ft, akize
1. Ou pa menm konnen sa ki pase a epi
ou gentan ap vin blame mwen.
blan mannan: n fr. blan p6v. Depi af6 yon
blan pa bon, se blan mannan li ye.
blan poban. : Tiblan, blan ki p6v. Mwen
konn blan poban sa a depi lontan, men
mwen gen kUk jou mwen pa w6 1.


Blan meriken: nfr. ameriken blan. Mwen
te konprann Bil te soti nan peyi Anglete
men se blan meriken li ye.
blan (blanch) a. : 1. kould blan. Koulk ki
sanble ak koulk lMt. Mwen bezwen yon
rad blanch pou mwen al nan lanteman
Sov. Rad blan salisan. Blan kou dan
zonbi. 2. n. moun ki sot nan ras blan.
Mwen byen ak yon blan ki rete nan
Rid6seza. 3. Ki pa gen tach, kipw6p. LU
mwen te piti mwen te konprann si mwen
pat f6 peche nanm mwen tap rete tou
blanch.
Blancha Erve (Herv6 Blanchard): np.
Medsen Ayisyen ki ap viv Monreyal,
Kanada, pedyat, chirijyen. Li koni anpil
nan chiriji pou separe timoun syamwa.
Blanche Pol (Paul Blanchet): np. Ansyen
minis enf6masyon sou gouv6nman
Divalye.
blanchi. a. : 1. Ki vin blan. Klowbks blanchi
rad men li chire 1 tou. 2. Ki byen
netwaye. Mwen pral blayi rad sa yo pou
mwen many blanchi yo. 3. Kale
konplktman. Ekip Lise blanchi ekip
Kanado.
blanchisay: n. netwayaj, blanchi.
blanchisri. n. : Kote yo netwaye rad an
pwofesyondl. Mwen pral pote detwa
chemiz nan blanchisri anba la a.
Blanchlann. np. : Franse ki te gouvene
Sendomeng soti ane 1790 ale 1792. Li te
fe jije epi fe touye Vensan Oje, ki te yon
revolisyone. Le Jakoben yo vin an
pouvwa Anfrans, yo te vin dep6te msye
epi se konsa yo te koupe tet li tou.
blanmen (blenmen, blame): v. Akize,
enkriminen yon moun. Ou pa konn istwa
a, ou pa ta ka blanmenm mwen konsa,
san ou pa tande v6syon pa mwen.
blann-balkn: lasi pou fe balkn; sous eneji
nan bouji.
blan-poban: blan p6v.















Diksyone Kreyol Vilsen


blasfem: n. Mo ki sdvi pou di paw l ki mal
sou Bondye.
blasfemen: v. Le yon moun nonmen non
Bondye an mal.
blayi. v. : Mete rad nan soley ak tout dlo kim
savon pou chalo soley la kapab fe yo vin
pi blan. Ou kapab blayi rad blan men ou
pa dwe blayi rad koule, yap vin blaze. 2.
n. Pil w6ch ki sdvi pou ekspoze rad nan
soldy. 3. Lage ate, layite. Sim6n
endispose, li blayi ate a, sa fem tris.
blaze. v. : Pedi koule, vinpipal. Radble sa
a mwen telman mete 1, mwen telman
lave 1, li pbdi koule 1, li vin blaze kounye
ya.
ble. 1. a. : Koule tankou koule syl la. Mwen
renmen rad ble men mwen pa renmen
soulye ble. Ble digo, ble sybl. 2. n.
Sereyal ki sdvi pou fe farin. Labouyi
farin ble se bon manje, mwen renmen sa
anpil.
blem. a. : 1. Pal. Gade kijan Mod blWm, li
sanble yon moun ki pral endispoze. 2.
Raz. Ou blWm, ou m&t sispann fe tenten
ou pa we pbsonn moun pa okipe w.
Blen Michel (Michel Blain): np. Foutbolk
ayisyen, li te jwe nan ekip foutb6l Eg-
nwa.
blende. v. : 1. Plen. Mwen blende Jasmin
ak manje joustan li many gwosi. 2. Ki
pwoteje pou moun pou yo pa pran bal.
Se nan yon oto blende prezidan an te fe
pakou a.
blend&~ n. : Zouti elektrik ki sdvi pou
melanje manje. Mwen renmenfejiak lt
evapore nan blend, sa fe bon milchek.
blenoraji: n. maladi moun pran nan sdks
(veneryen), moun ka bay lot (kontajye),
se yon mikw6b ki fe enfeksyon an epi li
bay doulk nan pati sdks moun ki enfekte
a, li ba li pischod ak ekoulman.
blese. v. : 1. Ki senyen ak6z yon ch6k, yon
blesi. Fby tbl la koupe janmKalo, li blese


grave. 2. Fe yon moun fache, malalkz,
enkonf6tab. Paske mwen di Joslin pi b0l
pase Nik6l, manman yo blese poutnt sa, li
vire do-1 li ale.
blesi. n. : Kote po yon moun koupe osnon
dechire. Pa manyenblesi mwen an, li fe
mwen mal anpil.
blewo: n. zouti pou ft labab. Tout kwafe
dwe gen bon blewo.
blije. v. : Oblije. Sa moun dwe fe. Mwen
blije soti jous Okay pou mwen vin pote
komisyon an paske mwen pate jwenn
okazyon.
bliyadb. a. : Ki bliye souvan, ki pa gen
memwa. Manman mwen se yon bliyad6.
li fin di ou yon bagay la a epi li bliye 1 la
menm.
bliye k6: v fr. pa fe atansyon. Mezan, ti
nonm nan bliye k6 1 li di sa li pat dwe di.
bliye. v. : Kipa sonje. Mwenbliye mwen te
gen yon randevou kay doktW jodi a.
bl6f. n. : manti, plan, rans. Mwen pajanm
kwe Nene paske li toujou sou bl6f.
blofe. v. : Bay manti. Sispan blofe la a,
Biwon, pbson moun la a pa kwe w.
blok. n. : 1. Melanj siman, gravye, sab ak
dlo yo bay f6m kib epi ki sdvi pou bati
kay. Mwen bezwen desan bl6k pou
mwen al fe yon travay nan lakou a la a.
2. Espas depi yon pwent kafou rive nan
yon lot. Joslin pa ret lwen non, ou annik
mache de bl6k epi oujwen kay li a.
bloke. v. : Ki pa kapabfe ankenn mouvman.
Ki pa kapab sikile. Tout ri bloke, much
pa bouje, genle gen yon gwo aksidan pi
devan an.
blokis: n. izole yon z6n pou koupe
kominikasyon ak lot zon. 2. Aktivite ki
bloke sikilasyon.
blon (blonn): kould ki ant jn ak bej.
blouz. n. : Kazak, karako. Yon blouz se yon
kalite k6saj mounki nan laboratwa osnon















Diksyone Kreyol Vilsen


doktW mete pou pwoteje rad yo.
Estetisyen mete blouz tou.
blouzon: n. Ves, blouz, manto leje. Ou
bw6db, papa ak blouzon nwa sa a, kote
ou ap bay?
bo. 1. n. : Mouvman yon moun fe ak de bo
bouch li pou 1 salye osnon demontre
santiman 1 bay yon lot moun. Mwen te
we Marijoze t ap bo Tip6l lotrejou. 2. v.
Poze bouch ou bo figi. Aksyon pou bo
yon moun. Li bo manman 1.
bb. : Kote, zon. Moun b6 isi yo pa renmen
leve bon. Moun nan fanmi b6 kot papa
mwenyo, se moun Jeremi. Se b6 dwat la
ki pi fe mwen mal.
Bobadiya (Bobadilla) np. : Moun ki te vin
ranplase Kristof Kolon nan zile
Ispanyola. Li te maltrete endyenyo anpil,
li te rete dezan selman opouvwa. 1500-
1502.
bbbech. n. : Pati ki fet an metal nan yon
lanp gaz ki kenbe twal mich la. Mwen te
gen yon ti lanp tbt bbbech men li pa bon
ank6.
bobin. n. : 1. woulo fil. Pran bobin fil blan
an pou mwen tanpri. 2. rans, radot,
anyen menm. Tout sa ou ap di la a, tout
se bobin.
bobinay. n. : 1. Makonnaj. Kote yon fil
pl6tonnen plizye fwa. Andre bobinen
mote a apresa tout zouti nan izin nan ap
mache. 2. Ranjefil sou yon bobin. Map
desann kap la, fe bobinay fil pou mwen.
bobinen (bobine). v. : 1. Woule fil nan
woulo. Vin bobinen fil sa a pou mwen.
bobis:
bobo : 1. V. blese. Kote ou pran bobo sa a?
2. Pike. Lotrejou, yon gep pany6l bobo
m nan bra m. 3. n. Rejyonalis(N). Bo.
Ou pa ka ale san ou pa bobo m.
Bobo Fritz: np. ansyen foutbold nan
Eglenwa.


bobori. n. : kasav epe ki konn gen kokoye
ladan 1. Gen moun ki renmen manje
bobori ak manba gen moun.
bbbby. n. : Gaga, egare. Kijan ou bbb6y
konsa a, ou tankou yon zonbi.
Bobren Teyod6 [Langichat] (Theodore
Beaubrun): np. Komedyen, atis teyat,
dramatic. Li ft Potoprens anAvril 1918.
Li te al lekol nan kolej Sen masyal, Lise
Petyon ak kolej Tipennawa. K6m
komedyen se moun ki konni toupatou nan
peyi a kom aletranje, kote gen ayisyen. Li
ekri pyes teyat, lijwe pyes teyat li dirije
gwoup teyatral pa 1 epi program
televizyon. Karye li dire pase 50 ane. Li
mouri an Jen 1998, li te 80 ane.
bbde (ab6de): v. Apwoche. Pa bbde jodi a
mwen pa anvi pale ak ou ditou.
b6d&l: n. otel osinon ba kote bouzen resevwa
kliyan osinon montre machandizyo.
bodme. n. : 1. Zon bo lanme. Gen yon
bbdmb P6toprens men mwen konnen
youn Jakml tou. 2. Z6n magazen. Kote
ki gen yon pak byen ranje pou moun vin
layite epi konn gen magazen la tou.
b6dwo. n. : Resi, bil pou peye. Mwen
gentan resevwa bbdwo elektrisite a,
kounye a mwen ap tann pa dlo a pou
mwen al peye yo ansanm.
bofi, bofis. n: 1. Mo pou dekri lyen ant yon
gason ak paran madanm li. Sa moun ki
marye ak pitit fi ou la ye pou ou. Janjak
se yon bon bofi, li boule av&k mwen
tankou se pitit mwen li ye. 2. Sa pitit
gason moun ou marye ave I la ye pou ou.
Madanm mwen te gen twa pitit anvan
nou marye, de fi ak yon gason, kidonk
mwen gen yon bofi, de belfi.
bbfre. n. : 1. Mo pou dekri lyen ant yon
moun ak sb mari 1 osinon sb madanm li.
Sa moun ou marye ak sb li a ye pou ou.
Kalo se bbfi~ mwen, ou pat konn sa? 2.
Sa moun ki marye ak se ou la ye pou ou.















Diksyone Kreyol Vilsen


Jan se b6frb mwen tou menm si mwen pa
byen ave 1.
bogi. n. : Bogota, oto ki mache men ki pa an
bonneta. Mwen gen yon vye bogi la a,
mwen kapab al fe tout kous mwen yo san
mwen pa bezwen depanse k6b nan laliy.
Bogota. np. : 1. Kapital peyi Kolonbi.
Bogota se kote ki konn fe fret. 2. Vye
machine. Yo di, mo bogota sa a soti nan
tan lontan, 1I machine yo te soti nan peyi
Kolonbi.
Bbjla, Bena (Borgella, Bernard). np.
Majistra Potoprens epi chemann nan
Asanble Santral ki te ekri premye
konstitisyon Aayiti an 1801.
Boje-Wozye ( BAUGE-ROSIER,
Jacqueline). np.: Ekriven, pow&t,
womansye, pwofese Fransb. Li f&t nanvil
Jeremi. Karyb ekriven li fleri ak tout
kalite z&v, pwezi, kont, istwa-kont ak
analiz kritik. Li te genyen yon pri literati
nan Ontario, Canada ". Pami liv li
pibliye Climats en Marche pwezi (1962),
A vol d'ombre, pwezi (1966), Les
Cahiers de la Mouette, pwezi (1983),
d'Or Vifet de Pain, pwezi (1992)
bokal. n. : Boutey anve ki gen kou laj.
Manman mwen toujou renmen mete
konfiti nan bokal.
bbke, bbkye. n. : Kim krache ki b6 bouch
yon moun. Al lave bouch ou gen b6bk
nan fant bouch ou nan b6 goch la.
bokit. n. : Veso solid ki gen manch. Bokit
dlo.
b6k6. n. : Oungan ki fe malefis. Dapre
kwayans, b6k6 kapab voye move lespri
sou 16t moun.
bbks: n. esp6 vyolan ant de moun ki frape
youn lot ak gan ki viope pwen yo.
bokse: v. Pratike b6ks.
bokse. n. : Moun ki konn bokse. Mwen pa
kapab gade bokse yo nan televizyon,


mwen santi se tankou mwen ap pran kou
yo tou.
boksit. n. : Min t yo trete pou f aliminy6m.
min aliminy6m Boksit se te dezyem
pwodwi eksp6tasyon nan peyi Dayiti.
Depi kbk tan eksplwatasyon min sa yo
femen. Ayiti te konn pwodwi 1% boksit
disponib nan lemonn antye.
b6l. n. : Veso fon ki gen reb6 byen wo ; li
sdvi pou mete manje likid tankou soup ak
bouyon. Mata mete yon gwo b61 soup sou
tab la.
bb6lt. n. : 1. Lotri ki baze sou san nimewo
epi gen twa chans pou moun genyen.
Gen anpil moun ki jwe b61bt chak
semenn epi ki pa janm genyen anyen
ditou. 2. Bank b6let. Kote yo vann
b6let. Bank b61bt la plen moun maten an
paske sejodi a tiraj la.
bolewo. n. : Mizik santimantal yo jwe
dousman. Lb ayisyen ap danse bolewo
yo gen yon seri pa yo fe an amoni.
bbk : n zouti nan kay pou bay lavman, li gen
twa pati, yon rezevwa, yon tib fleksib ak
yon knil. Depi grann mwen pran b6k la,
tout timoun kouri paske yo pa renmen
pran lavman.
Boliva, Simon (Bolivar, Simon). np.
(1783-1830) LidU revolisyone, milite ki
soti nan Amerik-disid. Li te f&t nan vil
Karakas li te vin yon ero nan lit pou
Amerik-disid vin pran endepandans kont
Espay. Pandan lit li kont Espay, li te vin
Ayiti, pou vin aprann sou litAyisyen te f
kontLafrans. Li te viziteAleksann Petyon
an 1816. Petyon te bay Boliva tout sip6
materydl li te genyen ak kondisyon pou 1
te libere esklav ki te nan peyi Venezyela
epi ak lot kote tou. Boliva enspire sou
estil konstitisyon ayisyen an 1 li tap ft
konstitisyon peyi Venezyela a. 2. Non
lajan ki sdvi nan peyi Venezyela.















Diksyone Kreyol Vilsen


Bolivi : n.Peyi nan Amerik Disid. Kapital
peyi Bolivi rele Lapaz.
Bolivyen (Bolivyen): moun ki soti Bolivi.
Ou pale tankou Perivyen, mwen pat
konnen se Bolivyen ou ye.
bon. 1. a.: Agreyab. LU yonbagay bon, li fe
plezi, li lan gou w. Mango sa a bon, li
dous kou yon siwo. 2. ent. Antouka.
Bon, mwen pral ale la, li gentan fin ta. 3.
Koupon ki vo lajan. Madan Kalo ban
mwen yon bon pou mwen al touche
labank.
b6n. n. : 1.Moun ki f travay netwaye ak kuit
manje lakay lot moun pou lajan. Moun ki
ap travay kay moun. Madan Krist6f gen
twa b6n lakay li. 2. a. Yon fi ki gen
bonke. 3. n. Yon mak ki montre kote yon
teren fini epi kote yon lot k6manse.
bonanj. n. : Konsyans osnon lespri yon
moun. Apa wap depale, bonanj ou genlk
ap kabicha?
Bonapat Napoleyon (Napoleon Bonaparte):
np. Jeneral franse, lidepolitik, anpre an
1804. Li te kout men michan epi agresif.
Li te lite toupatou nan Kontinan Ew6p
epi li te genyen anpil batay. Li te voye
yon gwo ekspedisyon Ayiti pou kraze
revolisyon esklav yo. Men li te pedi
batay la epi Ayiti deklare endepandans
an 1804.
bonbade. v. : 1. Kraze akyon bonm. Atake
ak bonm. Kapwa bonbade kolon franse
yo. 2. Joure, bay anpil agiman pou kraze
advesd a. Mwen di Joslin tout sa ki te sou
kU mwen, se sa mwen bliye mwen pa di 1,
mwen bonbade 1. 3. Poze anpil kesyon,
;,,iri, Bonbade 1 ak kesyon.
bonbadman: n. atak ak bonm.
Bonbadopolis: np. Vil nan depatman
N6dwes nan peyi Ayiti. Beti soti yon
kote ki rele Bonbadopolis.


bonbadye: n. solda ki responsab pou atake
ak bonm. Avyon ki prepare pou atake ak
bonm.
bonbans: n.festen, repa ki gen anpil manje.
bonbe: v. Anfle, gwosi. Kijan b6 figi ou
bonbe konsa a, ou gen maldan?
bonbon siwo. : Biswit ki fit ak farin,
rapadou, epi bikabonat. Gen moun ki di
bonbon siwo bon ak kafe.
bonbon. n. : Melanjfarin ki gen lkt, ze, bd,
sik. Gen bonbon ki fen tankou gato,
genyen ki tankou biswit konsa, tankou
bonbon siwo. Tout bonbon kuit nan fou.
bonb6n: n. veso an metal ki gen fm boute
ki sdvi pou konsive gaz osinon likid ki
danjere.
bonbonfle: a. ki gwo, ki anfle. Yon ti
bonbonfle. 2. Yon espes ensek.
bonbonyen. n. : Fy ki sdvi pou medikaman.
Gen moun ki konn fe te ak fey
bonbonyen 1I yo gripe.
bonbouch. n. : 1. Bon apeti. MichOl se
moun ki gen bonbouch, 1I li k6manse
manje li pa tande rete, se sa ki fe li gra
konsa a. 2. a. Ki pale ak jantiyes,
galantri, bouch dous. Pa koute Jera
tande, se moun ki gen bonbouch, si ou
koute 1, wa konprann ou bel fi vre tande.
bondans (abondans): adv. Ki gen anpil.
Ane sa a gen lapli, gen bondans bannan.
bonde. v. : Plen ra bouch. Depi mwenpar&t
mwen we kay la bonde ak moun mwen
konnen gen yon ka kanmenm.
bondi. v. : Voltije, plonje pou atake. Fi a
bondi sou neg la tankou li ta pral t6de
kou 1.
Bondye. np. : Espri ki reprezante f6s
siprem, Gran Met la. Bondye se papa
Jezikri nan relijyon kretyen. Letnndl, pe
tou pisan, jij.
bone bonnee, bonnet): n. 1. Chapo tibebe.
Tibebe sa a gen yon b6l bone nan t&t li.
2. Kas pou fe cheve fi pran yon fom.















Diksyone Kreyol Vilsen


bone: adv. : 1. Granmaten. Pi bone se
granmaten. M'ap vin chache ou demen
matenbone, degaje ou pou oupare al. 2.
Anvan le. Ou rive tw6 bone mach.
b6ne: v. mete ban sou yon teren.
bonnet (bntnt) : n. 1. Chapo twal ki viope
tet moun, espesyalman tibebe. 2. Nan
bonndt, nan kondisyon ki bon pou ou,
nan konfo, alez. Jan mwen we ou chita la
a byen albz la, ou nan b6nbt ou, pavre?.
b6nfwa: n. Bon dispozisyon, san malls. Li
gen b6nfwa 1 lide 1 di 1.
Boni Yvet (Yvette Bony MD): np. DoktW
Ayisyen ki ap viv Monreyal Kanada,
espesyalis nan grefmwdl zo. Li resevwa
plizye meday pou orijinalite ak kalite
travay rechech li. Ayiti li resevwa meday
Chevalye Gran Kwa nan men prezidan
Preval.
bonis: n. Sale siplemante anplis douz mwa
nan ane a, trezyem mwa. M ap tann lajan
bonis la pou mwen ka achte rad.
bonjan: a. poli, kam, ki aji ak respb.
bonjou. 1. : Salitasyon moun anvan midi.
Bonjou mesye dam, kouman nou ye la a?
2. n. Salwe. Mwen vin di ou yon ti
bonjou.
bonke. n. : Bonte, kenanmen, moun ki gen ke
touchan. Anita se fi ki genbonkb, tout Il
Jera malad la, li okipe msye byen pwbp,
san plenyen.
bonkou. adv. : Anpil. Joze se pa moun ki
raze, se moun ki te gentan fe bonkou
lajan Nouy6k anvan 1 kite.
bonm. n. : 1. veso fon ou kapab fe manje
likid ladan 1 tankou bouyon ak soup.
Mwen pral fe yon bonm s6s pwa la a. 2.
eksplozif Yo lage de bonm nan ri Lasnal.
3. Estilyonjan liberal yon serijennjan
Ozetazini genyen. Mwen pa renmenjan
bonm yo abiye, mwen pa abitwe ave 1.
bonmache. a. : Ki pa koute chd; ki ka pa
bon kalite tou. Mwen achte rad sa a bon


mache nan yon ti boutik b6 lakay la.
bonnanj. n. : Lespri andedanyon moun ki la
pou gide 1. Pandan mwen nan d6mi
bonnanj mwen di mwen leve gade sou
tab la wa we kle a epi mwen wi kle a
tout bon vre 1 mwen leve.
bonnet. n. : Chapo tibebe. Mete bonnet nan
tbt timoun nan tande, si ou pa vie 1 pran
seren. 2. sdvo; pa vin vire bonnet mwen ti
gason, mwen okipe.
bonnonm, bon6m. n. : Boutgason, ti gason.
Mwen di ti bonnonm nan vin wete matla
a ate a, li pran dezbdtan anvan li resi
wete 1.
B6no, Lwi (Louis Eustache Antoine
Francois Joseph Borno). np. : (1865-
1942). Prezidan Ayiti 1922-1930. Se te
kandida ameriken epi li te pratikman
gouvenepeyi a ansanm akJeneralDjonn
H. Risel (Jhon H. Russell), komkwa peyi
a te gen de chef diktate ki te gouvene I
anmenmtan.
bonsans. n. : Jijman, konpreyansyon. Si ou
te gen bonsans ou pa tajanm mete kouto
a sou pwent tab la al6ske plen timoun
nan kay la ki ap manyen tout sa yo
jwenn.
bonswa. n. : Salitasyon moun leswa.
Bonswa mesye dam, kouman nou ye la
a?.
bonte. n. : bonke. Anayiz se yon moun ki
gen bonte. Tout sa ou made 1, li ba ou 1.
bonten: a. figi ki ansante, ki byen konsive.
boreyal: a. Ki nan z6n no late a. Emisfe
boreyal.
bbpe. n. : 1. Mo pou dekri lyen ant yon
moun ak papa mari 1 osinon papa
madanm li. Sa moun ki papa mari ou la
ye pou ou. B6pe mwen fe mwen kado
yon b1l rad fl. 2. Mo pou dekri lyen ant
yon moun ak mari manman 1 (ki pa papa
1). Sa moun ki viv ak manman ou nan ye
pou ou. Apre lanm6 papa m, manman te















Diksyone Kreyol Vilsen


vin marye ak Jan ki te vin bbpe m, msye
trete mwen tankou pitit li.
bbs. n. : 1. moun ki gen yon atelye, yon
atizan. Mwen pral kot bbs Demostnn pou
mwen bali ranje soulye mwen an pou
mwen. 2. Sipevize. manadje osnon m&t
yon antrepriz. Depi bbs la la, mwen pa
janm ret lontan ap pale nan telef6n pou 1
pa bezwen fe mwen obsevasyon. Mande
bbs la pemisyon pou 1 kite ou ale lakay
ou. 3. Boul, douk. Kote madanm ki gen
b6s nan do a?
Bosa Konmbo. np. : Dyaz ayisyen, li rekoni
anpil, yo jwe mizik pou moun danse
tankou bolewo, konpa ak mereng. Bosa
Konmbo jwe b6 lakay mwen an chak
samdi.
bosal. n. : 1. Kipoko inisye nan vodou. Pral
gen yon inisyasyon bosal semen ki ap
vini an. 2. Gwo soulye. Brital. Mwenpa
renmen jwe ak Antwin, msye se yon
bosal, li pa konnjan pou Ijwe ak moun.
3. a. Ki pa gen fines, osnon rafinman.
Neg sa ajwe bosal papa, anjw&t konsa li
bay tigason an yon s6l kout pwen li vide 1
at. 4. Non yo te bay esklav vanyan ki te
fe rebelyon kont sistem esklavaj la. 5.
Moso kui yo mete boje bourik, cheval ak
milt pou yo kapab konsantre sou wout
kote yo prale. 6. Non yon afriken ki nan
koloni kifetAfrik.
bosale: v. Mete bosal osnon brid pou yon
bet. Tann yon ti moman, mwen pral
bosale bourik la.
bosi. n. : moun ki gen bos nan do. Madan
Wodne te toujou bosi, men se yon
madanm ki gen bonjan.
boske: v. Kache. Pa vin boske kb ou lakay
mwen an.
Bosko Jan (Jean Bosco): np. Non yon sen,
nan legliz Katolik. Li te travaypou ede ti
moun pov aprann metye.


Boston. : Vil nan eta Masachouset,
Ozetazini. Mwen renmen al Boston I1 fe
cho.
bbt. n. : 1. Soulye ki kouvrije pye ou osinon
ki rive jous nan jaret ou. Si ou pral
mache nan labou a pito ou mete b6t. 2.
Kote moun pran yon kou pa aksidan.
Kou ou pran yon b6t ou ap rete.
botanik: n. Ki gen rap6 ak istwa plant. Pati
nan lasyans ki etidye jan plant devlope.
Oute dwe genyonkonesans sou botanik,
sa enpbtan anpil.
botanis: n. moun ki etidye botanik. Leona se
yon botanis li ye.
bote. : 1. bdl, belte. Ou gade dam nan ou we
se pa nenpbt ki fanm. Se yon bote ki
devan ou lan, Nikes. 2. Ti twou ki b figi
moun. Twou bote.
Bbtle, Smedli (Butler, Smedley). np.
1881-1940. Maj6 ki te nan lame
ameriken Ie Lezetazini te okipe Ayiti a.
Aloske tout jandam te sou komand
prezidan Ayisyen an, Botld limenm pat
janm aksepte pran lodnan men okenn
Ayisyen. Se msye ki te retounen mete
sistem kove a nan peyi a Ie yo t ap
konstwi woutyo. Yo te vin sispann sa an
1918.
bouboun. n. : Afe, bagay, pati, sdksyonfi.
boubout. n. : Tinon ou rele menaj ou osnon
moun ou renmen an. Chantal se boubout
mwen, mwen pral marye ave 1.
bouch chape: n fr. Sitiyasyon kote yon
pawol ki pat dwe soti, soti nan bouch yon
moun sanzatann. Pitit, kijan ou fe di koze
sa a, se chape bouch ou chape?
bouch. n. : Pati nan figi ki fet pou moun
pale, manje, bwe. Dan ak lang ou nan
bouch ou. Lb nou fin manje nou siye
bouch nou. (Bouch al&l, bouch dous,
bouch pa bon, bouch santi, bouch kabrit)
bouche: v. 1. Mete kouveti, fimen. Vin
bouche boutey yo pou mwen. 2. v.















Diksyone Kreyol Vilsen


Bloke. Apa twou egou a bouche, kounye
a lari a pral anvayi ak dlo sal. 3. n.
Kantite manje ki plen bouch yon moun.
Menm si ou pa gen tan manje tout manje
a, pran de twa bouche. 4. n. Metye
moun ki tiye bet, koupe epi vann vyann.
Si mwen te bouche mwen tap manje anpil
vyann paske mwen t ap jwenn li gratis.
5. a. Ki pa entelijan. Timoun nan
bouche.
bouchi: n. kote rivye kontre ak lanme. Pa al
pre bouchi a, yo di gen yon toubiyon la,
li ka pote ou ale sanzatann.
bouchon. n. : Kouveti ki bouche boutey
osnon bokal. Si ou pa gen bouchon pou
boutey sa a mwen pap kapab sbvi ave 1.
bouchri: n. Komes kote yo vann vyann.
bouda, bounda. n. : deyd, mo pejoratfpou
pati fs nan k6 moun.
Bouda: n. Tit yo bay moun nan relijyon
boudis, ki gen anpil sajes.
boude. v. : Montre mekontantman osnon
move jan daprejan oufe bouch ou. Ou
pa bezwen boude konsa Sentaniz, lb ou ri
ou pi bMl fi.
bouden. n. : 1. Manti. Ase bay bouden la a,
pa gen moun ki kwe ou ank6. 2. San
kochon ki gen epis epi ki kwit nan trip
tankou yon sosis. Mwen pa renmen
manje bouden men, sb mwen an renmen
sa anpil.
boudis: n. relijyon yo pratike nan peyi
Lachin ak nan peyi Lenn.
boudonnen: v. Son ensdk pouse. Mwen pa
renmen 1 much vin boudonnen nan
zorey mwen.
Boudon : np. Katye ant Lali ak Petyonvil,
toupre vil Potoprens. Kou ou rive
Boudon, ou ap k6manse santi li fe pi fre.
boudonnman: n. bri gep (ak 16t ensbk) fe 1l
li ap vole


boufant. a. : Ki boufte. Mwen te konn mete
rad ak manch boufant lontan men
kounyeya sa pa alambd ankb.
bougenvilye: n. Pye bwa ki bay flJ.
Bougenvilye yo fe lari a bMl, sitou lb yo
ap fleri.
bougon: n. pati nan mayi ki rete apre mayi a
fin grennen. 2. Piti.
bougon mayi : n fr. Bwa mayi. Yo di
bougon mayi ka sbvi bouchon kalbas.
bougonnen. v. : Plenyen ft rondonmon.
Tout lajounen ou ap boudonnen, kisa ou
genyen la a?. 2. Manje sikre ki f&t ak
mayi griye ak sik.
bouje. v. : Deplase. Gade pou we kijan zye
chat la ap bouje.
bouji. n. : Chandel, melanj ki fet ak yon
woulo lasi ki gen yon fisJl lan mitan 1
k6m mdch moun limen pou ft limye.
Mwen toujou sere bouji lakay mwen ak
tout alimbt pou si gen blakawout.
boujon. n. : Pati kifekjemen nan yon plant.
Gwoup selil plant ki part epi ki pral
devlope pou fe yon branch osinon yon
ogan. Gen moun ki konn kwit bon jan
boujon militon ak kalalou.
boujonnen. v. : Ki flk jemen, ki ap fleri;
method repwodiksyon aseksydl nan plant.
Gade kijan pye militon an ap boujonnen,
talk konsa li pral bay militon.
boujwa. n. : 1. Moun ki ft pati yon klas
sosyal ki alkz, kipa pv. 2. Gwoup moun
ki gen boutik osinon izin ki rapote lajan,
men kipa gen bongou. 3. Se moun ki gen
byen, ki gen kob, men ki pa gen ran.
4.Moun ki nan klas mwayen, ki gen
pouvwa, ki gen byen, ki gen lajan. 5. a.
atitid moun ki awogan.
boujwazi. n. : Kategori sosyal kote moun yo
alkz. Gwoup sosyal ki f6 anpil nan
sosyete kapitalis.
bouk. n. : Mal kabrit. Gen moun ki pito
manje vyann kabrit femrl pase vyann















Diksyone Kreyol Vilsen


bouk paske yo di vyann bouk la konn
santi f6. 2. Ti vil, kote ki pa gen anpil
mou. Nou pa konnen okenn moun ki rele
Dyelavwa nan bouk b6 isit la.
bouk kabrit (bouk): n. mal kabrit. Chode
vyannbouk kabrit la de fwa paske li santi
di.
Bouka Franswaz (Francoise Boucard): np.
Powit, atispent, edikate, teknisyen
laboratwa, sosyol6g ki fit P6toprens an
jen 1944. Li te dirije 'Komisyon
Nasyonal Verite i, i r' yon komisyon
ki fe anket sou krim ki te fit sou anpil
moun pandan koudeta septam 1991-
Oktob 1994. Li travay tou pou idantifye
kondisyon ki ka favorite devlopman ti
bizniz pami tranch popilasyon ki pa gen
mwayen lajan.
Boukan: Jounal pwotestan Metodis ki
pibliye an Kreyol direkte li pandan
lontan se Paste Poris Jan Batis.
boukan: n. 1. Dife ki limen ak bwa, nan
mitan lanati. Annou fe yon boukan, nou
va chita pre li, li va chofe nou. 2. Non
yon journal pwotestan ki pibliye an
Kreyol. Pandan lontan Karye Polt te edited
Boukan.
boukandife. n. : Flanm dife ki limen. Dife
ki limen ak branch bwa. Soti b6 kote
boukandife sa a etensOl yo kapab vole
sou ou.
boukannen. v. : 1. Kwit nan boukandife.
Kwit sou chabon. Mwen renmen
boukannen mayi. 2. a. Ki kwit nan dife
boukan. Mwen pa konn yon Ayisyen ki
pa renmen mayi boukannen.
boukantay. n. : Echanj, twoke. Mwen fe
yon boukantay ak se mwen an, li ban
mwen rad ble li a pou rad wouj mwen an.
boukante. v. : Chanje. Annou boukante,
mwen pa renmen mont mwen an ank6.
Mwen pito pa ou la.
boukinye. n. : Moun blan franse ki te rete


nan zile Lat6ti nan disetyem syek. Mo sa
a soti nan langfranse a, dapre rasin mo
boukan ki vie di lafimen. Boukanye yo te
sitou enstale nan zon nodwes peyi a nan
ane 1630. Yo te konn chase bMt epi kuit
manje sou boukan dife.
bouke. v. : 1. Fatige. Mwenbouke kounye
a, mwen pral fe yon ti kouche. 2.
Trakase. Mwen bouke kou pitit bouki.
Bouki. : Non pesonaj nan kont Ayisyen.
Bouki reprezante moun sot, ki gwonanm,
li toujou gen yon bagay li ap regle ak
Malis (lot pesonay ki represante moun
lespri).
boukle. v. : Tache ak bouk. Vini mwen
boukle sentiwon an, si li pa byen boukle,
pantalon an ap tonbe. 2. Yon estil kwafi.
bouklkt: n fom yo bay cheve pou li kapardt
ondile.
Bouklin. : np. Vil nan eta Nouyok kote ki
gen anpil Ayisyen. Mwen poko janm al
Bouklin men yo di mwen gen katye ou
pase se Ayisyen s6lman ou wb.
bouklye: n. Zam pou defann solda mete sou
bra yo.
Boukmann Esperyans. : np. Gwoup
mizisyen ki fome epi ki fe pwomosyon
mizik f6lkl6, vodou, patriyotis epi ki gen
mizik varye tou. Gwoup sa a itilize estil
mizik f6lkl yo tankou rara. Li itilize
dives enstriman ki soti Annafrik. Se yon
gwoup miks, gen fi a gason ladan I ki
chante epi kijwe enstriman. Estil mizik
la sdvi tankou pou konse, reyinyon
patriyotik, men li gen mizik moun kapab
danse tou. Gwoup sa a gen anpilfanatik
meriken akoz estil mizik li ya gen ti
resanblans ak w6k, dyaz, blouz epi lot
mizik meriken.
Boukmann. np. : Yon gwo nhg byen wo ki te
viv nan tan koloni. Li te yon oungan ki
pat pe kolon franse yo. Li 6ganize yon
revolt an Out 1791 kont i. J,1i,,. kont















Diksyone Kreyol Vilsen


kolon franse, kont opresyon. Se revolt sa
a ki te komansman revolisyon pou
elimine esklavaj Ayiti. Nan seremoni
Bwa Kayiman neg vanyan yo te semante
pou yo goumen san retejistan yo vin gen
libete yo. Franse yo te arete Boukmann
epi yo te koupe tet li. Tet msye te ret
ekspoze nan vil Okap akyon pankat ki te
di "Sa a se tet Boukmann, Chf rebel yo".
Mouvman an kontinye menm apre
mouche mouri.
boul. n. : 1.Balon tou won ki gen Ie
andedan l, jwt ki won, ki kapab rebondi,
mate, M1 oujwe ave 1. Foutb6l, basketb61,
tennis, tout jw&t sa yo se ak yon kalite
boul yo jwe yo. Ou kapab jwe boul nan
lakou a men fe atansyon pou ou pa tonbe.
2. Nimewo lotri.
boula. n. : 1. Pi piti tanbou ki sdvi nan
vodou. 2. Seremoni chante ak danse.
Mwen pral bat yon boula la a, pare k6
nou.
boulanje. n. : 1. Moun ki fe pen nan
boulanjri. B6s Morel te yon gwo
boulanje sou Granri a. 2. Koteyofe pen.
bouldimas: n. Medikaman pou geri
anflamasyon. Se sOl bouldimas ki ka
dezanfle pye ou, tande.
bouldbg: n. Yon kalite chen ki mechan.
bouldoze. n. : Gwo machine ki fet pou leve
chay lou tankou woch ak te osnon pou
kraze miray. Si mwen te gen yon
bouldozb la a, mwen te gentan fin kraze
mi sa a deja.
boule. v. : 1. Boule, brile, kankannen. Nou
boule bwa pou nou fe chabon. Jan boule
serybzman lotrejou pandan 1 ap
boukannen yon mayi. 2. Ki pran nan
dife. 3. Degaje. sa ki pase?, N ap boule
piti piti monch.
boule zen: v fr. fe tripotay. Sispann boule
zen, cheche yon travay ou fe.
boulkt. n. : 1. Manje ki fit ak vyann moulen


ki woule tankou yon boul epi kifri. Gen
moun ki renmen boulet lanmori osnon
boult lamveritab. 2. Zam, boul metalyo
mete nan kanon pou tire. Kapwa lam6
pran yon kout boulet, msye tonbe, msye
leve lamenm pou kontinye batay la
menmsi cheval li mouri.
boulin. n. : Vitas. Machin Sove a sot pase la
a a tout boulin. A tout boulin, an boulin.
boulbk: n. manti, bouden. Pa ban mboul6k
tande, Seza, deje ou make manti ladan 1.
boulon. n. : Pyes nan mekanik ki sdvi pou
vise I nan yon ekwou. Tab sa a solid, li
pa klouwe, se ak boulon li tache.
boulonnen. v. : Vise boulon. Si ou pa
boulonnen pyes sa a byen, li kapab
devise nan detwa jou.
boulpik: n. Mab ki bl kipote chanspoujwe
ki met li a; mab yonjwd prefer pase tout
lot. 2. Bel fi yon moun prefer pase tout
lot.
boulsenlo: gwo boul siret. Dat mwen pa
manje yon boulsenlo.
boulva. n. : Ri ki laj kote anpil oto kapab
pase. Mwen ap fe yon ti deplase la a,
mwen ap rive sou boulva Desalin.
boulves. n. : touman, traka. Gade mwen
chita la a byen pw6p epi timoun nan vin
pote yon boulves ban mwen.
boulvese. v. : Toumante, trakase. Sispann
boulvese m, pitit, ou pa we mwen okipe
ap pale ak yon moun.
boulvesman: n. revolisyon, chanjman,
dezod.
bounda, bouda. n. : Deye, pati nan k6 ou sa
ou chita sou li a. Sispann mache nan lari
a, vin mete bounda ou yon kote.
bourad. n. : 1. Pousad. Oto mwen an paka
pati, vin ban-m yon bourad tanpri souple.
Li ban m yon bourad menm tonbe. 2.
1Ed. Mwen raze, banm yon bourad.
bourade. v. : Pouse. Poukisa ou bourade
timoun nan, kisa li fe?.















Diksyone Kreyol Vilsen


bourara: n. dez6d ki gen pouse.
boure. v. : Plen. Mwen boure sak mwen ak
pwovizyon.
bourkt. n. : Machin ki gen de wou, ki ft ak
yon p6tchaj anbwa ak de manch. Depi
maten neg sa ap pouse bouret sa a, kil lii
ap pran yon repo?
bouretye. n. : Moun ki appouse bouret. Yo
di moun ki fe travay bouretye dwe manje
anpil paske se yon travay ki di.
bourik n. : 1. Bet sevi pou transp6te moun
osnonchaj. Madanmkitekonnvinvann
mwen chabon an te konn vini sou bourik.
2. a. Brital, gwosoulye. Kijan ou fe
bourik konsa a?.
bourik chaje: non senbolik pou Alvin
Adams, yon ansyen diplomat ameriken
Annayiti.
bourike. v. : Travay di, fe travay f6se.
Madanm sa a vle pou moun bourike pou
li epi li pa menm vle peye byen menm.
bous. n. : 1. Akseswa moun mache ave Ipou
mete lajan, foto ak papye enp6tan.
Mwen renmen bous ou a, li pa twb gwo
ni li pa twb piti. 2. Ed, sipb lajan yon
moun resevwa pou ede 1 nan etid li.
Mwen te gen yon bous 1I mwen te al
etidye Nouybk la.
bouse: n. Ti p6ch nan pantalon gason kote
yo ka met lajan osinon mont yo.
Pantalon sa a pa gen bouse, fe atansyon
pou ou pajete lajan ou, tande.
bouske (boske): v. Cheche (rejyonalis).Al
bouske tifi a, Janjan, dat li soti li pajanm
tounen lakay li.
bouskile. v. : 1.Pouse. Pa bouskile mwen
tande, sinon mwen pral pote madmwazOl
la plent pou ou tande. 2. F6se yon moun
pou life vit.
bous6l. n. : Zouti ki pedmt ou konnen kote
n6, sid, les ak lws ye. Mwenpabezwen
bousbl pou mwen kondwi P6toprens,


mwen konnen tout vil la nan plamen
mwen.
boustabak: n zwazo ki rele m6e, mal
boustabak gen plim nwa al6ske fem6l
boustabak gen plim bren. Mwen pafasil
wd boustabak bM isit la. (Crotophaga
ani).
bousye: n. Moun ki gen ed ak sip6 lajan pou
li al etidye.
bousoufle: a. anfle.
boustW: n. kab pou konekte batri nan de
machine.
bout: n. 1. Moso. Ban m yon ti bout kann
souple. 2. Pwentfinal. Kay Woza a
nanboutkafoua. 3. Limit. Wojegenl1
pap janmkonn bout Kawbl. 4. Fason,
mannyd. Ou konn bout mwen byen
pwbp, ou konnen mwen pap janm
renmen sa.
bout anwo: n fr. pati sou anwo. Si ou ap
koupe kann nan, ban mwen bout anwo a
pito.
boutdigo: n. Zoutipou travay late. Si mwen
pat gen boutdigo sa a, mwen pa ta ko prt
fin fe travay sa a.
boutyy. n. : Veso ki fit ak vit, glas osinon
anve epi ki gen yon kou long ak bouchon
pou met nenp6t ki likid. Vin al achte yon
boutey kola pou mwen. Gen boutey
plastik epi boutey anv.
boutik. n. : Kote yo vann manje, kenkay
osnon twal. Nan boutik ka madan Pye a
ou ap jwenn tout sa ou bezwen.
bouton. n. : 1. 6neman, bebel ki fit pou
femen osnon louvri rad. Si ou met bouton
nan rad sa a, ou pa bezwen mete zip. 2.
Tiboul sou po moun. Gen anpil moun ki
gen bouton nan figi yo 1I yo pral f6me.
Moun ki gen bouton nan figi yo pa dwe
manyen po figi yo toutan.
boutonnen. v. : Tache ak bouton. Vin
boutonnen rad la pou mwen, mem paka
rive.















Diksyone Krey6l Vilsen


boutonnye: n. Twou ki fit nan yon rad
osnon chemiz pou pemet bouton antre.
Mwen te konn fe boutonnye pou yon
koutirye b6 lakay mwen an.
boutyo. n. : Pe endyen ki te nan Ispanyola.
Yo te pe epi yo te doktW fey anmenmtan.
bouwo. n. : 1. Mechan, moun ki kapab fe
moun soufri anpil. Neg sa a se yon
bouwo, mwenpa konnenkijanMariya fe
rete viv ave 1. 2. Moun ki ap veye
prizonye.
bouya. n. : .i,. 1e li fe sonm, gen anpil
imidite ak nwaj ki devanje w. Mwen pa
renmen kondi 1 gen bouya paske mwen
pa kapab we wout mwen byen.
bouyay : n. 1. Konfizyon, difikilte. Eva pati,
li lage mnanbouyay. 2. Enteferans nan
transmisyon radyo. Mwen pa ka tande
program nan byen, gen tw6p bouyay.
3. Eskandal. Madan Konstan fe yon s6l
bouyay ak Konstan, se lapolis ki blije
met pye.
bouye: v. deranje, melanje, gaye, mete
dezod.
bouyi. v. : 1. Cho depase 100 degre
.. i,....i Si ou kite chokola a bouyi
tw6p, li kapab tonbe sou dife a. 2. kuit
nan dlo. Gen moun ki pito bannann bouyi
pase bannann fri. Jan bouyi yon ze pou li
manje maten an.
bouyi vide. : Manje kifet san anpil swen, ki
pa gen tout engredyan ladan I epi ki ft
vitvit. Map prese antre lakay pou mwen
al fe yonbouyi vide pou timounyo paske
mwen kite yo grangou depi maten.
bouyi zen: pale koze tripotaj.
bouyon: n. Manje ayisyen ki ft ak dlo, viv,
legim ak vyann. Chak samdi, f6k mwen
bwe bouyon pyebef. Bouyon krab,
bouyon pyebef, bouyon peche, bouyon
klW. 2. Pwason kraze nan bouyon... de
moun ki pa gen sekre youn pou lot, de
moun ki nan ko6kday.


bouyon peche: n fr. Bouyon ki gen bet
lanmo, tankou kribich, sirik, krab, krevet,
lanbi... Sioupakojanmbw yonbouyon
peche, ou pedi twaka nan vi ou.
bouywa: n. vape, nyaj ki anpeche moun wd
lwen.
bouzen: n. fi ki bay sdks pou lajan, piten,
penbech, kaprina, lafreche, awonna,
jennes. Bouzen kafe.
bouziye: Anduiyonkay, fe finisyonyonkay
ak m6tye fen. Kay la prefini mwen wd
bos mason an gen tan ap bouziye.
bouziyet (breziy&t): Fey plant ak pikan ki
sevi pou fe remed. Mwen pa renmen
manyen bouziyet poutet li gen pikan yo.
Bovwa Maks (Max Beauvoir): np. Ougan,
ekriven, edikatr, biyochimis.
bow: onom. son pou endikeyon bri.
bby. n. : Doumbwey. Melanjfarin dlo ak sel
bouyi nan bouyon, nan soup osinon sos
pwa. Pou prepare b6y, ou melanjefarin
nan nan enpe dlo epi ou brase Ijoustan li
fe yon pat di. Pat di sa a ou lage 1 pa
timoso nan pwa cho pandan pwa ap
bouyi. Gen moun ki fe donmbwey nan
bouyon. Ozetazini, gen yon manje ki
sanble ak donmbwey ki rele donmplin. 2.
Moun ki we nan yon selje.
bbykotay: n. blokis sou yon pwoje osinon
sou yon machandiz pou anpeche li
devlope osinon pou anpeche li fit.
bbykote: v. mete b6kotay.
Boyo. : np. 1. Non Ayiti nan tan anvan
Krist6f Kolon. Nan Istwa Dayiti nou
etidye yo te rele Ayiti "Ayiti, Kiskeya
osinon Boyo". 2. n. Mak soulye
kawoutchou ak sandal plastik ki f&t nan
peyi Dayiti. Mwen te konn mete soulye
boyo yo pou mwen al lek6l 1 mwen te
timoun.
bbz6. adj : Al4z, bw6de, byennere. Ala b6z
ou b6z6 papa, kote ou prale?.















Diksyone Krey6l Vilsen


bra. n. : 1. Pati nan k6 moun, ant zepol ak
men. Sak lou 1 ap pote a te fatige bra 1
anpil. 2. Manch. Kite bra chbz la trankil
non, wa kase 1.
braget (bwag&t): n. pati nan pantalon kote
zip la ye a. FRmen brag&t ou Ekt6.
brak : a. Ki pa dous ase. Mwen pa renmen
ji brak mwenmenm, mwen pito ji mwen
byen sikre.
brake: v. 1. Sikre ak tikras sik. Oubrakeji
a, mache, ou ta met plis sik, ou konnen
mwenrenmenji mdous. 2. Pwente,nan
yon direksyon, pare pou atake. Fito
brake fizil sou foul la kareman.
branch. n. : Pati nan pyebwa kote fey ak fle
yo tache. Pye bwa sa a gen anpil branch,
li genle plante depi lontan. 2. Domen
konesans, espesyalite. Nan ki branch
lamedsin ou te etidye. Gen plizyb branch
nan metye enjenye: gen jeni mekanik,
jeni elektronik, jeni elektrik, jeni chimik,
jeni alimante, jeni nikleye. 3. Pati nan
yon oganizasyon. Biwo sa a se yon
branch biwo santral la.
branka. n. : Kabann espesyal pou pote
moun malad osinon moun ki blese nan
aksidan, nan lage eltr. Mwenpito mache
pase pou anbilans bwote mwen sou
branka.
brannen. v. : bouje tou dousman. Lori ret
nan kabann depi maten an li pa brannen
k6 li, gen 1 li malad.
bras. n. : mouvman moun f ak bra I 1e I ap
naje. Ann al bay detwa bras nan pisin
nan la a.
brasa. n. : Bann moun mete nan bra yo
tankou yon senbal. Nan lanteman madan
Mich6l la, tout mason yo te mete yon
brasa nan bra g6ch yo.
brase. v. : Melanje. Vinbrase labouyi a pou
li pa fe boul.
brasewbs: n. travaye Ayisyen ki travay nan
chan kann nan Dominikani osinon Kiba.


brasle. n. : Bijou ou met nan bra. Mwen
pbdi b6l brasle 16 m nan.
brasri: n. Izin kote yo fe bye.
brav. a. : Moun ki gen kouray. Ou brav
monche pou al diskite ak Tikam, se moun
ki tyak anpil anpil.
bravo. n. : Aplodisman. Mwen bat bravo
pou atis la telman lijwe byen.
bravou: n. zak ki montre anpil kran, anpil
fas nan karakte.
bray (bway): jen gason ki ap fe ti travay
pas-pala. 2. Sistem ekriti pou aveg.
brazye. n. : Gwoflanm. Gade kokenn chenn
brazye dife ki limen nan lakou a.
bref: adv. 1. Ki pa dire. Se yon voyaj bref
mwen te fe, mwen rete twa jou s6lman.
2. Sanzatann. Kijan ou part an bref
konsa a, ou tankou yon moun ki ap
esoufle.
brenn. n. : Sevo, entelijans, ki gen ladres.
Tout moun kapab fe enjenye, depi li gen
brenn.
bretel. n. : Bann ki pase sou zep6l ou pou
tache padevan ak padeye. Lb fe cho,
anpil moun renmen mete rad san bretel.
breton. n. : manje dous kifet ak mayi griye
sik, rapadou osnon siwo. Mwen te konn
manje breton men apresa li te vin konn
ban mwen maldan. 2. Ki soti nan yon
pwovens an Frans ki rele Bretay.
breve: n. 1. Dipl6m apre twazan lek6l
segonde. Kawolin fe breve 1 kay Madan
Bwason. 2. Pri, dipl6m. Jera gen breve
nan metye ebenis la. 3. N,. iit,, pou yon
dekouvet.
Breve Elemante. : \".j ,ii, moun kapab
resevwa apre 7 ane lekol prime epi
twazan segonde. Kote ou we mwen ye la
a, mwen fe breve elemantW, mwen fe
breve siperye, mwen pa yon moun sot
ditou.















Diksyone Krey6l Vilsen


brevy&: n. liv ki gen priye pou moun resite
touleje epi chak e. 2. Tout sa yon moun
bezwen konnen sou yon sije.
Brezil: n. Peyi ki nan Amerik disid. Brezil
se yon gwo peyi, se li ki pi gwo nan tout
peyi Amerik Disid yo. Kapital li se
Brazilia
Brezilyen (Brezilyen) n: Moun ki soti nan
peyi Brezil. Gen anpil Brezilyen kif6 nan
foutb6l.
Brezo, Keslk: se yon sanba krey6l ki ap viv
nan lakou Monreyal. Se misye ki
responsab Edisyon Lagomatik. Kesld
pibliye yon woman krey6l, Maskilanje
(1987). Li pibliye tou plizyb liv pwezi
krey6l Profil N 1 (1988); Parantez,
(1988); Profil N' 2 (1990); eksetera. Pi
bMl kontribisyon Kesld Brezo pou literati
krey6l se teknik pwezi ki rele" lomeyans
lan.
bri. n. : Son moun ka tande ak z6rey.
Sispann fe bri nan kay la, ban-m zbrby
mwen. Pouki tout bri? Nou genle gri. 2.
NouvMl, rimd. Bri kouri, nouvnl gaye.
Pouki tout bri!
brid. n. : Atach, babouket. Zouti yo tache
nan bouch bourik, cheval, milbt osinon
chamo, pou kontwole mouvman yo.
bride. v. : Kenbe, tache, kontwole, mete
brid.
bridsoukou. adv.: Plopplop, Sanzatann. Se
konsa manmzMl part sou nou
bridsoukou, san avize.
brigad. n. : 1.Gwoup takrik pami militW.
Franswa sejeneral brigad li ye kounye a.
2. Gwoup espesyalize.
brigadye: n. Manm yon brigad.
brigan. a. :Dez6d, vakabon. Mwenpajanm
we timoun brigan pase timesye madan
Chalyo. 2.n. Kipa p, ki awogan.
briganday. n. : Dezod, vakabonday,
(,,. '.-.,.,, Mwen pa nan briganday
avek ou tande, fe respe ou av&k mwen.


brigande. v. : Lage nan vakabonday.
Kounye a ou fin brigande kont ou nan
lari a, ou resi sonje wout kay ou.
brik. n. : Blok ajil yo kwit nan fou osinon
solk. Mi sa a ap dire anpil, se ak bon
brik li f&t.
brikabrak. n. : Melimelo. Magazen kote yo
vann tout bagay. Kote yo vann, achte epi
yo prete lajan. Papa mwen te gen yon
brikabrak sou Granri a.
brike. n. : apareypoufe dife; pou ranplase
alimet. Zouti ki gen yon rezevwa gaz ak
yon mich li kapabfeflanm MI oufwote tet
la, moun sdvi anpil ak brike pou limen
sigaret. Moun ki fimen mache ak brike
yo.
brikole: v. Fe travaypou repare. Fe travay
ak men.
brikole: n. moun ki fe tout kalite travay
reparasyon menm si yo pat etidye pou sa.
brile. v. : 1. Boule, kankannen. Mwenbrile
tout men mwen pandan mwen tap drese
manje a. 2. Koutim nan co, ,iir, pou
boule tout bagay sou yon te anvan yo
plante.
brili: 1. Sanasyonki bay yon doule ki sanble
ak doule brile. Ti dife ki pa fe dega.
brili (lestomak): n. Dould lestomak ki
devlope MI gen anpil asidnan lestomak la
osinon lM gen blesi anndan lestomak la.
Brili lestomak.
brimad. n. : Reprimand, repwoch, pinnga.
Manman mwen te konn bannou brimad 1
nou fe sak pa sa.
Brine (Brunet). np. : Jeneral franse ki te
pare pyej pou Tousen kote 1 te envite I
pou diskite avd 1. Se konsayo te vin arete
Tousen epi yo te espedye 1 Anfrans pa
bato.
brini: v. nwasi yon bagay ak chalk.
brisak: n. sak ki gen afe pesonl yon moun.
briskeman. adv. : Toudenkou, vap.
Briskeman li part.















Diksyone Kreyol Vilsen


Brison Richard (Richard Brisson): np.
powet, jounalis, opozan politik pandan
gouvenman J. C. Divalye. Li se pitit-pitit
powet Frederik Bereno.Li te kandida pou
despite apresa li vinpratike komjounalis.
Yo arete li epi ekzile li an 1980. Li
retounen ak yon gwoup ame, yo okipe
Latoti ak entansyon pou ranvese Divalye.
Men yo vin bloke na zila apaske ranfo yo
tap tann patjanm rive. Li mouri ekzekite
nan vil Podpe 25 Janvye 1982.
brital. a. : Agresif brisfi, ki sevi ak vyolans.
Kouman ou jwe brital konsa a, ou twb
bourik.
britalite: n. Sovajri, vyolans.
britalize: v. Trete ak britalite.
Briye Jan Fenan (Jean Fernand Brierre):
np. Powt, jounalis, womansye, biyograf,
diplomat, pwofes. Li f&t Jeremi
Septanm 1909. Li te elbv kay frb Jeremi.
Li pibliye pase 15 liv pwezi. Li te soti
premye nan yon konkou Pwezi, Chal
Moravya te 6ginize. An 1929 li te aktif
nan politik. Li te gen plizye pbs nan leta,
kbm enspektW epi direkte lekbl. Li te
direkte biwo touris ak direkte divizyon
kiltir6l nan minister Afe Etranje epi
Anbasad& nan Bwenoz. Li te viv Daka
nan kontinan Afrik. Li te ekri pwezi,
woman, teyat, kritik literati
briyan :a. 1. entelijan. Ivonseyontimoun
ki briyan lekbl. 2. Klere. Pa mete rad
briyan sa a pou ou al legliz. Zetwal
briyan, metal briyan.
briye. v. : Klere. Solby la briye anpil
lematen, sitou 1 pa gen nwaj. Lb mwen
fin lave yon ajantri, li briye, li klere
tankou 1 nff.
briz. n. : Ti van ki ap vante. Briz ki sbt nan
lanmb a rafrechi nou.
brizfW: n. Karakte moun ki abime, kraze tout
sa li sdvi, tout sa li manyen.


Brutus Thimoleon: np. famasyen,
endistriyel, istoryen, biyograf, direkte
Kabine Prezidan Vensan.
Bwa, Kal (Brouard, Carl). np. : Powet ki
fet Potoprens 5jiye 1902. Li te etidye an
Frans. Byen bond, li vin enterese nan
bwason alkol, se konsa li vin pafomdl, li
flannen lavil, ekri bdl pwezi, resite yo
pou lpasan. Li teyon ekriven, powet epi
yon jounalis tou. An 1938, li te direkte
revi 'Les (i ... Gen moun ki di li se
'Villon" ayisyen. Li gen plizye
piblikasyon koni tankou 'Ecrit sur du
Ruban Rose "(1938), Pages Retrouvees
(1963). Li mouri nan lane 1965.
Bwa Kamen (Carmen Brouard): np.
Mizisyen, konpozite, pwofesd mizik.
bwa long: expresyon pou endike yon moun
vie mete distans ant li-menm ak yon lot.
Mwen ba 1 yon bwa long kenbe.
Bwa Patat : np. Katye nan Potoprens ki
nan les Bwa Vena. FrI Jera a rete Bwa
Patat.
Bwa VWna: np. Katye nan Potoprens ki sou
kote lwes Kanapeve. Si ou pral Bwa
VWna ou ka monte nan ri ki rele Tifou a.
bwa. n. : 1. Pak, espas ki plen pye bwa. Yo
di mwen gen yon gwo bwa, tankou yon
fore ki rele Foredepen Annayiti. 2.
Planch, materyo pou bati kay. An al
achte bwa pou nou fin fe planche a. 3.
Pati nan plant ki ka brile. 4. Moun. Gwo
bwa nan vil la.
bwachat (ale): v fr. Mouri, jwenn ak lanm6.
Wobb te la a byen pw6p epi maten an li
leve, li ale bwachat.
bwadchen: n. pye bwa, chen. 2. Ravin ki
pase potoprens al tonbe nan lanmme sou
bisantne. Espas drenaj nan potoprens yo
amenaje pou dlo lapli al devise.
bwad6m. n. : Fdy osinon ekos ki sdvi pou fe
remid. Mwen konnen moun ki konn fe
anpil tretman ak fby bwad6m.















Diksyone Kreyol Vilsen


bwafouye: n. kann6t ki fit ak tij yon pye
bwa youfouye.
bwaze: v. Ale, kouri, pran bwa, chape. Li
we lapolis ap vini, li bwaze. 2. N. Ki gen
anpil bwa.
bwanannen: n. Pyes an bwa pou tache nan
nen ki sdvi pou make pwen nanjwet kat.
bwapen. n. : Bwa ki soti nan pye pen, yo
seche 1, koupe 1 piti piti pou limen dife.
Chak maten anvan madan Absalon fe
kafe li chache alimbt ak bwapen pou li
limen dife.
bwapiwo: n. Moun ki wo anpil. Betran se
yon bwapiwo. 2. Degizman nan kanaval
Ie yon moun monte sou yon beki an bwa
ki fe li part wo anpil.
bwason: n. 1. likidpou moun bwe. Dlo se pi
bon bwason ki genyen 2. Likid ki gen
alkol ladan 1. Senlwi se neg ki renmen ti
bwason 1 detanzantan..
bwasony n.: Tafyat, moun ki bwe bwason
ki gen alkol anpil, ki bwe twop osnon ki
depann twop sou alkol. Mwen pa mele
ak bwasonyb paske souvan yo pa serye.
bwat sekre: nfr. Bwatkote moun sere lajan.
Manman te toujou sere bwat sekrb 1 anba
kabann li.
bwat. n. : Veso ki gen f6m kib, ankaton,
metal osnon an bwa. Bwat katon sa a
solid, mwen ap sere 1 pou mwen mete
pwovizyon ladan 1.
bwatchenn. n. : Gwo pyebwa ki bay anpil
lonbray. Te gen yon kote b6 Tijo ki te
rele Korid6 Bwatchenn, kote sa a te gen
anpil pye bwatchenn. 2. Yon kanal nan
otoprens ki sdvi pou fe drenaj. 3. Man
nan Potoprens ki defuse dlo lapli sou
kote Sid vil la.
bwate. v. : Mache ak difikilte, sote sou yon
pye. Depi apre aksidan an Simon bwate
paske li pa kapab poze pye dwat li ate
byen.


Bwawon, Kanal (Boisrond, Canal). np. :
Prezidan Ayiti 1876-1879.
bway. n. : Tigason. Se pa mwen ki deplase
bale a, se ti bway sa a.
Bwaye, Janpye (Boyer, Jean-Pierre). np.:
(1787-1850) Msye te prezidan avi nan
peyi Dayiti (depi mwa mas an 1818jiska
mwa mas an 1843). Se Bwaye ki te reyini
n6 ak sidpeyi a epi li te reyini tout zile a
ansanm tou lM li te anvayi Dominikani.
Dapre listwa, li te bay Lafrans anpil
avantaj pou yo te kapab rive aksepte
rekonet Ayiti k6m yon peyi endepandan.
Sa te fe anpil moun fache epi Bwaye
limenm te vin pi tyak. Yo te rive mete
msye dey6 nan peyi a. Se konsa pati
Dominikani an vin separe pou li
retounen vin yon yon peyi apa.
bwaze. v. : Kache, pran rak. Msye pa konn
kisa li fe, men yo di 1 lapolis ap cheche 1,
li bwaze, li pa pran chans paske pa gen
jistis n6mal nan ti vil kote li rete a.
bwe pwa (bwe): v fr. bay lejann, nan tire
kont. Si ou pa konnen, di m ou bwe pwa.
bwe. v. : 1.Vale yon bagay likid goje pa
goje. Mwen renmen bwe dlo, li bon pou
lasante. 2. Pran bwason ki gen alkol.
Mwen pa bwb, mwen pa fimen. 3. pa
pale. Mwen bwe 1 pou ou.
bwenn (breng): n. gwo gran moun.Gwo
bwenn tankou ou, ou pa ka ap monte
bisiklkt timoun.
bwete (bwate, brete): v. mache ak difikilte.
Kouman ou fe ap mache bwete, ou fe
aksidan?
bwode. v. : Desinen ak zegui epi akfil kould.
Mwen ta renmen genyen yon bMl rad
bwode ak fil ble.
bw6de. a. : Elegan, anpenpan. Jinbt se yon
fi ki bw6de anpil, li renmen abiye
tonsouton.
bwodri: n. Dekorasyon twal akfil tout koulk
poufe desen ki atiran.















Diksyone Kreyol Vilsen


bwokoli. n. : Legim vet. Mwen renmen
manje bwokoli ak fwomaj. Yo di m
bwokoli fe moun pa konstipe epitou li
pwoteje moun kont kans.
bwonch. n. : Pati nanpoumon moun. Jozafa
al kay dokte pou yon gwo tous li gen sou
lestomak li, dokte a di li malad nan
bwonch li.
bwonchit. n. : Maladi enfeksyon ak
anflamasyon nan bwonch.
bwonz: n. metal kifet Ik yo melanje kuiv ak
eten. 2. Meday yo bay nan fen yon
konpetisyon.
bwbs. n. : 1. Penso. Yo sevi ave bw6s pou
netwaye ou byen pou entire. 2. zouti
pou netwaye. Bw6s dan, bw6s t&t, bwbs
soulye.
bw6sadan. n. : Zouti ki genf6m yon ti bw6s
piti pipi ki gen yon manch long pou ou
kapab kenbe I pandan ou ap fwote I sou
dan w. Mwen renmen bw6sadan ki di
paske li bwose dan mwen pi byen.
bwose. v. : 1. Mete yon bagay ann6d ak
bw6s. 2. Netwaye. Vin bwose dan ou
pitit, ou dwe fe sa chak tan ou fin manje.
bwote. v. : 1. demenaje, pa ret menm kote a
ank6. Madan Jan pa rete isit la ankb, dat
li bwote. 2. Pran pa paket pou pote ale.
Mwen pa renmen 1 Silvi vini isit la, li
bwote tout pafen mwen yo. 3. Pote ak
difikilte. Li bwote pitit la tankou yon
paket rad.
Byasou (Biassou). np. Revolisyone. Li
eseye mete lapd ant blan Franse ak
esklav yo. Menm jan ak Tousen, li te fe
sdvis milite 1 akpany6l Sendomengyo ki
t ap goumen kont Lafrans.
bye. n. : Pozisyon dyagonal ou mete yon
twal osnon yon materydl. Si ou koupe
twal la anbye li kapab ba ou plis avantaj.
bye. n. : Bwason femante ki fit ak poud
elevasyon, ak sereyal; li gen yon gou
anme. Mwen renmen bwe bye 1 mwen


ap manje manje ki gen piman. Bye
prestij, bye sitadl.
by&l: n. pati nan mote machine. Depi by6l la
ap bay bwi sa a se pou machine nan al nan
garaj.
byen. adv. : 1. Anf6m, oke, san pwoblkm,
papimal. Nou byen mesi, e ou menm? 2.
n. Sa yon moun posede. Tout byen
mwen fin pase nan lotri. 3. Reflechi. Ou
pa byen nan t&t ou pou ou al goumen ak
ti malandren sa a. 4. Bon. Pwofese a
make "byen" nan kaye a.
byenfete: n. moun kife byen pou 16t moun.
byenfezans: n. fe jenewozite osinon charite
pou byen 16t moun.
byenere: 1. N. Moun ki byen materydlman
sou late. 2. Moun ki mouri epi ki al nan
syel.
byennkt: n. 1. Eta, santiman konf6 yon
moun genyen. Konsey sa a se pou
byennet ou. 2. Sitiyasyon materydl, alkz.
Kalin nan byennet li kounye a, se pa
mwen li ta sonje. 3. Non yon dezodoran.
byennelve. a. : Ki gen elevasyon, ki resevwa
edikasyon. Tout timoun madan MichOl
yo byennelve.
byennere. a. : 1.Ki alz, kipa genpwoblkm.
Ou se moun ki byennere Beniswa, mwen
pap okipe w. 2.Moun ki mouri ki al nan
sydl jwen Bondye, dapre kwayans
kretyen.
byennkt. n. : 1. Amelyorasyon, bon eta, nan
swenyay. Tout sa mwen ap fe la a se pou
byennet pitit mwen yo ak madanm
mwen. 2. Non yo bayyonpafen kipopilk.
3. Biwo ki okipe keksyon sante ak
konp6tman danjere nan yon popilasyon.
Nan tan lontan biwo byennet sosyal te
vie pou tout timoun gen b6n konduit.
byenseyans: n. polites, savwa-viv, pwotokol.
byenveni: n. moun ki rive bon Ie epi yo
kontan we li. 2. Ti moun ki byen grand.















Diksyone Kreyol Vilsen


C CATH: Santral Oton6m Travayb
Ayisyen ( Central Autonome des
Travailleurs Haitiens.)
cha. n. : Kamyon dekorepoupwonmnen rdn
ak mizisyen nan kanaval. Mwen pa
renmen cha sa a, li pa byen dekore. 2.
Tank ak charyo militW. Cha daso.
chabin: n. moun ki pa gen anpil pigman
melanin sou po yo. Po yo klW, pwalje yo
blan, cheve yo wouj.
chabon dife: Chabon limen ki ap bay chalet.
Kou ou fin kuit manje a, tanpri touye
chabon dife a.
chabon gayak: nfr. Chabon bon kalite ki
flt ak bwa gayak. Chabon gayak dire
plis pase chabon tibwa.
chabon tibwa: nfr. Chabonki konsome vit.
Chabon an fini vit paske se chabon
tibwa li ye.
chabon. n. : Sous chalet, sous eneji yo sdvi
pou kwit manje.
chabonye: n. moun ki f chabon.
chabrak: n. Moun rich. 2. Twal pou mete
sou sel cheval.
chache kont: v fr. Takinen, anmegde.
Sispann chache kont tande, sinon m ap
kale ou.
chache lavi: v fr. Lite, travaypou kafe yon
ti k6b. Jozefa pa la, li soti, li al chache
lavi a.
chache(cheche):v. 1. Gade toupatoupou
ou we si ou jwenn yon bagay espesifik.
Mwen chache nan lakou a, mwen pa
jwenn anyen. 2. Fejoustan oujwenn
ak pa ou. Si ou chache m ou ap jwenn
mwen. 3. a. Sak an papye osnon an
plastik. Mwen f&k kite yon chache sik la
a, kote li.


Chada (Shada). np : Se inisyal ki vie di


Sosyete Ayisyen Ameriken pou
Devlopman Agrik6l.
chadek n. : Fwi, fanmi zoranj men kipi gwo
pase 1 epi li pi si tou. Mwen ta bwe yon
bonji chadbk byen glase.
Chadonyc: np. awondisman ak komin nan
depatman Sid.
chadwon. n. : Bet ki gen pikan sou do-i
moun jwenn nan lanme, osinon bM plaj
yo, pikan yo konn antre nan pye moun.
Al mete soulye nan pye ou paske si ou
mache pye ate la a, ou kapab pile
chadwon.
chafo (echafo, chafodaj): n. Kofraj, estrikti
metal osinon an bwa pou kontriksyon.
Depi ou we chafo sa a, ou we se yon b6s
k6dy6m ki fe 1.
chagren. n. : Tristes, lapenn. Sa ou rakonte
mwen la a fe mwen gen anpil chagren.
chaj. n. : Komisyon ki lou yon moun appote.
Mwen pa renmen pote chaj sou tbt mwen
paske li fe kou mwen fe mwen mal
apresa.
chaje. v. : ranpli, plen, gen anpil. Mete chaj
sou yon moun sou yon bet, sou yon
kamyon eltr. Mwen sot we vwazin nan
pase la a ak oto li chaje ak rejim
bannann. Chaje kouleba, chaje kou
Lekba.
chajman, chaj. : 1.Komisyon lou osnon ki
gwo. Mwen sot voye yon chajman
machandiz ale andey6, mwen swete li
rive anbyen. 2.Chay, pake pwovizyon.
Kote ou prale ak chajman mango sa a?
chajman t&t: n fr. Traka, tet chaje. Mwen
gen chajman tbt depi Edga pati a.
chak jou : pr fr. Jou aprejou, regilyeman.
Chakjou ou leve se yon s6l paw6l ou ap
pale.
chak l : pr fr. Chajfwa, regilyeman. Chak
1I ou di m tann ou, ou pajanm vini.















Diksyone Kreyol Vilsen


chak vire: pr fr. Anvan anyen, tanzantan.
Chak vire, chak tounen Kalo grangou.
chak. pr. : Youn alafwa. Chak timoun gen
karaktW 1, yo youn pa sanble.
chakitri: n. magazen kote yo vann vyann
kochon, sosis kochon, fwomay eltr. Oso
Blanco ak Bb kouwone se de chakitri sou
channmas.
chakitye: n. moun ki prepare vyann kochon
pou vann.
chal: n. Moso twal pou met sou do. Mwen
renmen mete chal ki ale ak rad mwen.
Chal, Nbman Ilis (Charles, Norman
Ulysses). : Eskilte Ayisyen ki fe
moniman Tousen an ki nan P6toprens la.
chalan: n. kamyon espesyal pou tranpote
prizonye.
chalatan: n. Moun ki fe manti sou metye 1
pou 1 atire kliyan. Edga se chalatan,
monche, pa kite 1 al trete ou, li ka touye
ou ak vye rembd.
chalbari ( chalbarik, bat chalbari): Pase
nan betiz, anmede, kouri deye. Fason yo
pase moun nan betiz, kwape. Gwoup ti
moun ki ap frape asyet aliminyom ak
fouchet pou kouri deye yon moun yo vie
imilye. Yo bat chalbari dbyb Kalo.
chale. n. : Nivo tanperati ki cho. FR cho
anpil nan sezon chalk a, se vantilate
moun oblije konnekte toutan.
chale (bay chalet) : Chofe, ankouraje moun
fache, joure osnon goumen. Deniz bay
Jan chalk joustan li deside tounen lek6l.
chalimo. n. : Tib plastik osnon katon ou rale
likid ladan 1. Mwen renmen bwe ti
l1malte mwen nan chalimo, li desann nan
gagann mwen pi byen.
Chalmes Rene (Rend Charlmers): np.
Ansyen minisAfe Etranje sou gouvenman
Divalye.
chaloska. n. : 1. ( 1,,, /,. Oscar, pesonaj nan
Istwa peyi Dayiti. Moun ki te rele
Chaloska a se te neg tyak, mechan ki te


k6mandan prison sou prezidan Giy6m
Sam. 2. pesonaj degizman nan pery6d
kanaval. Lb mwen te piti mwen te pe
chaloska anpil. Chaloska se yon pesonaj
nan tan kanaval ki make, ak levit li sou
do li epi li renmen fe timoun pb.
chalbt (echalbt): n. Epis ki ft an tranch, li
sanble ak zonyon. Depi m ap kuit poul
se pou mwen met chal6t ladan 1
kanmenm.
chaloup. n. : Tibato. Mwen toujou pe moute
chaloup men yo di mwen se yon b6l
esperyans.
Chalye Jislen (Ghislaine Charlier): np.
Jounalis, womansye. Li fit Potoprens an
1918. Li viv Monreyal. Li ekri \ I,. .. .
D'une Affranchie woman, Editions du
Meridien 1989.
cham. n. : 1. Atirans, bonte ki atiran. Fi sa a
se yon moun ki gen yon cham natirbl. 2.
Senbol moun met sou yo pou atire chans.
Met sa a sou ou, se yon cham ki plen
pouvwa, se Ezili ki te pote 1 ban mwen
nan d6mi.
Chaman, Alsiyis (Charmant, Alcius). np.:
Ekriven Ayisyen ki ekri yon liv li dedye
bay tout Ayisyen an 1905. Liv sa a,
kritike milatyo anpil, li rele "Haiti, vivra
t-elle?" Etude sur le prejuge des races;
race noir, race jaune, race blanche, et
sur la Doctrine Monroe. "Ayiti, eske Iap
siviv?. Etid sou prejije kould; ras nwa,
ras jon, ras blanch, epi sou Doktrin
Monnwo a".
chame: v. 1. Miyonnen, atire akjantiyes.
Wozlin se fi ki gen bonjan, depi li pale,
se chame li came ou. 2. Pran yon
mon nan wanga. Depi soujan ou we t&t
Pye pati pou Wozita a, ou tou konnen f6k
se chame fanmi fi a came msye.
chamo: n. Bet,mamife riminan ki gen bos
nan do; nan peyi kote genyen 1, moun
monte sou li tankou Ayisyen moute sou















Diksyone Krey6l Vilsen


bourik. Si nou te gen chamo nan peyi nou
mwen ta aprann monte yo.
chan: n. l.Mizik akpawl moun ka chante.
Annou chante chan levanjil. 2. Jaden ki
Iwen kay. 3. Domdn. Chan mayetik.
chanbre: n. Kalite twal koton. LU chalk
mwen pito mete twal chanbre pase lenn.
chanday. n. : Mayo ki yon jan epe moun
kapab mete nan tanfredi. Chanday sa a
f6 mwen tw6 cho, mwen pap mete 1 ankb.
chandel. n. : 1.Plant ki sdvi pou fe
lantouray. Chand6l se yon plant ki bay
yon 16t ki gen pwazon ladan 1. 2. Gwo
bouji nan legliz katolik. Limen chandl.
chandelye. n. : Veso kote ou mete chandl;
lanp elegan ou mete nan salon osnon nan
salamanje. Mwen ta renmen mete yon
b6l chandelye nan salon mwen an men
mwen poko gen k6b pou mwen achte 1.
Change: np. Espri nan relijyon vodou ki
reprezante loraj ak zeklk.
change lide: v fr. Pa vie sa ou te vie a
ank6. P61 se yon nonm ki change lide
toutan, li pa konn sa li vle.
change. v. : 1.Ki transf6me, ki pa menmjan
an ank6. Mwen pa konprann Jera menm,
li vin change depi li marye a. 2.
Ranplase. Chanje rad
chanjman vitbs: n fr. Varyasyon M1 ou soti
nan yon vites pou ou ale nan yon 1ot.
chanjman. n. : Transfomasyon. Nan lavi
touj ou gen chanj man, men gen prensip ki
pap change.
chank. n. : Maladi ki fe andedan bouch ti
bebefe blad. Gen moun ki konn f6 bon
tretman fey pou ti bebe ki gen chank yo.
chankre. v. : Vire. Chanje direksyon.
Mwen t ap kondwi nan ri Lanteman epi
mwen chankre nan ri C Iulc\ on
chanm gason: n fr Py6s kay kote yon gason
selibate rete poukont li. Tifipat dwejanm
al vizite zanmi ki nan chanm gason
poukontyo.


Chanm Depite. : I,., ,,i Ayisyen ki gen
despite yo li eli pou 4 an.
chanm. n. : Pyvs kay kote moun d6mi.
Apatman mwen an gen 2 chanm. 2. Tib
an kawoutchou ki nan wou machine pou
kenbe Ie sou presyon. Kounye a yo
preske pa sAvi ak chanm nan wou
machine, yo sAvi ak tibl6s.
chanmchanm. n. : Manje ki fit ak mayi
griye moulen fenfen ki gen sik ak kandl
ladan 1.
chanmbt. n. : Etaj, Kay etaj. Sa pou mwen
al f6 jous nan chanm6t la, mwen fatige
mwen pa gen f6s pou mwen monte!
Channmas. : Plaspiblik nan P6toprens, nan
z6n b6 pale a. Se sou Channmas mwen
te konn al gade maswife 16 mwen te
timoun.
chanpay. n. : Bwason tankou diven ki gen
gaz kabonik ladan I moun renmen bwe lI
fet. Chak tranteen desanm mwen toujou
louvri yon boutey chanpay.
Chanpay Jera (Gerard Champagne): np.
Foutbole ayisyen.
Chanpay Jemen (Germain Champagne):
np. Foutbole ayisyen, li te jwe nan ekip
foutb6l Resin.
chanpkt: a. Kifit ak andey6 lavil. Nou pral
nan f6t chanpet Tomazo.
chanpou. n. : Savon likid pou lave cheve.
Moun ki gen kap te dwe sAvi ak yon
chanpou espesyal ki bon pou elimine
kap.
chanprel (sanpwOl, chanpw&l): n. Sosyete
sekre nan relijyon Vodou. Gen kote yo
rele I bizango osinon vlengbendeng.
Sanble li nan chanprl.
chanpyon. n. : Moun ki pi f6 pase tout 16t
konpetite parey li yo epi ki genyen
chanpyonna a.
chanpyonna. n. : Oganizasyon konpetisyon
kote yo mete ansanm moun ki konn fe
menm bagaypou yo kapab we kiles ki ap
















Diksyone Krey6l Vilsen


baypi bon rezilta. Se Tijankite genyen
nan chanpyonna bbks lotrejou a.
chans. n. : i.Pwofite okazyon. Mwen tande
yo ap pran moun pou travay, mwen al tante
chans mwen. 2. Avantaj oujwenn san ou
pa bezwen merite 1. Ou se yon moun ki gen
chans, gade kijan ou gen nan lotri fasil. 3.
Opatinite. Si mwen nan plas ou mwen pa
ta kite chans sa a pase.
Chansi Miryam (M. J. A. Chancy): np.
Ekriven. Li ekri "Framing Silence"
(1997); "Searching for Safe Spaces"
(1997).
Chansbl: np. Non yon kominote nan
depatman Nodwes, pa Iwen ak Podepd.
Kalin se moun Chansbl
chanson: n. Melodi, pawol ak mizik.
chantay: n. Sitiyasyon kote yo egzije yon
moun pou li bay yon avantaj, pou yo pa
devwaleyonsekrd. Mwenpa nan chantaj
av&k ou.
chanted bbt: v fr. Ranse, radote, bay manti.
Pa vin chante b6t la a, Edit, nou youn pa
kwe ou.
chanted gam (f* gam): v fr. Voyefld moute,
di anpil pawol pou bay tet ou enpotans.
Mwen pa konprann poukisa, depi Aliks
we de twa medam, se pou li k6manse
chante gam.
chanted: n. Moun ki chante. Ivon se gwo
chanted nan dyaz Fantezis.
chanted. v. : Pouse son yon mizik ak vwa.
Vwazen mwen an gen bMl vwa, toutan 1
ap chante.
chantonnen: v. 1.Dekoupe, siye dapreyon
f6m ou vie a. Gen moun ki konn
chantonnen bwa byen pou yo sa fe bMl
meb. 2. Chante san paw6l.
chantye. n. : Kote yo ap bati kay. Mwen
pral sou chantye a kounye a pou mwen
we si yo te koule beton an maten an.
chinwin : Tit pou pb katolik.


chany. n. : Moun ki netwaye soulye pou
lajan. Rele chany lan pou mwen, tout
soulye mwen yo sal, yo bezwen netwaye.
chap: n. Deplasman ki pap dire. M ap vini
tande Oska, m ap fe yon ti chap la a.
chapant. n. : l.Metye moun ki travay bwa.
B6s chapant bezwen goyin pou yo kapab
siye bwa a. Kofraj an bwa yo fe pou
koule beton. 2. Kofraj an bwa.
chapantye: n. Moun ki f travay chapant, ki
travay ak planch. Papa Ti Chal se
chapantye, li toujou ap siye bwa. 2.
Espes zwazo (Spyropicus various)
chape k6: v fr. Sove, eskive, chape poul.
Erezman madan Pyb chape kl6 nan
sitiyasyon sa a.
chape poul (chape k6): v fr. Sove, deplase
san bri. Si ou pa kouri chape poul ou, sa
ou pran, se pa ou.
chape. v. : Sove. Mwen chape byen vit
anvan yo gentan antrave mwen nan koze
a.
chapel. n. : Ti legliz nan yon pawas. Mwen
te fe premyn kominyon mwen nan yon
chapel kay mb yo.
chapit. n. : Pati nan yon liv ki trete yon
moso nan sije liv la. Lb mwen fin li
premye chapit yon liv mwen gentan
konnen si rbs liv la pral enteresan.
chapito n: Anpil.
chapel: n. Chenn espesyal katolik sdvi, ki
genyen senk seri douz tigrenn chak,
premye grenn nan pou resite yon
"Notrepd" epi res grenn yo pou resiteyon
"Jevousali Mari" pou chak.
chaplet (chaplk) : n. 1. Zouti pou konte
'hntrepe "ak i. ,n iI, "pandan moun ap
lapriye. Li f&t ak yon seri grenn won file
nan yon chenn an gwoup dis pa dis. 2.
Baton milite sdvi pou kontwole mouvman
foul. 3. Adv. Paket. Wolan se nonmpou
li rakonte yon chaplet manti ba ou.















Diksyone Kreyol Vilsen


Chaplen Chali (Charlie Chaplin): DirektW
sinema, aktW sinema. Li fe nan Anglete
men li fe kary Ozetazini. 1889-1977.
chapo kare: n fr. Plant ki gen fey akpikan
ki sdvi pou fe te. Mwen pajanm renmen
manyen fey chapo kare poutnt paket
pikan li genyen yo.
chapo. n. : Kouveti pou tet. Mwen renmen
we medam yo abiye byen bw6dA ak
chapo yo sou tt yo pral legliz ledimanch.
charabya: mo ak son moun pa ka konprann.
charad: n. devinet.
chare, v. : FH menm son yon moun fe,
ansanm avek li pou anmede 1. Pa gen
bagay mwen rayi konsa se 1I yon moun
ap charge mwen.
chart: n. bouret ak de wou.
charity, charite. n. : Fe byen pou yon moun,
ou ede 1 osnon ou bali kichoy. Granse
mwen an se moun ki gen anpil chart, li
toujou ap rann moun sevis.
charitab. a. : Ki gen bon ke, ki renmen fe
charite. Mwen pa janm we yon moun
charitab pase madan Simon.
charite charity lacharite): n. 1. Lanmou,
konpreyansyon, konpasyon pou pwochen.
Si ou gen charite, ou pap kite m rete
grangou. 2. Don, kado. Mwen ap bay
tout sa mwen posede nan charite. 3.
Byenfezans pou moun ki pov. Pa
konprann se charite ou ap fe 1I ou peye 1
lajan 1.
charye (chaye, chawaye): v. Pote chay.
mwen. Bwote, Mete yon chay yon jan
pou ou sa bwote 1. Mwen pa gen kouray
pou mwen charye paket mango sayo sou
t&t. Mwen sot charye bwat yo jous nan
biwo laps la.
charyo. n. : Machin ki sdvi pou bwote chay,
preske tout charyo gen de wou konsa ou
kapab woule I Ie oufin chaje machandiz
sou li.


chas (lachas): n. pousuiv bMt pou tiye yo
pou manje vyann yo.
chase, v. : 1.Al trape bet, tire bet. Le
dimanch papa mwen toujou mennen
mwen al chase z6tolan. 2. Repouse. Jezi
chase madanm nan tanp la.
chas., v. : moun ki al chase. 2. Yon chyen ki
antrene pou li chas lot bet.
chasi. n. : pati solid nan yon aparey. Chasi
radyo sa a sanble li ansyen anpil, mwen
pa konn si li bon toujou.
chat dis dwet: n fr. Moun ki vold. Jan
mwen fe ou konfyans mwen pa ta janm
panse ou se yon chat dis dwet.
chat. n. : Bet ki gen ke, kat pat epi ki gen
moustach ki toujou ap fe miaou. Gen
chat ki entelijan anpil, kouyo we mt yo,
yo konnen pou yo kouri vinjwenn li.
chat-sourit (chosourit,chovsourit): n
Mamifi ki gen zel. Ki aktif leswa.
chat-wouj: n fr. Bet lanme. Lotrejou mwen
t al benyen nan lanme, mwen we yon
nonm ki peche yon chat-wouj.
chata: v. Derape, chape poul. LU mwen
we lapolis rive sou mwen, mwen chata
k6 m la menm.
chatchoute: n. Moun ki konn tire ak zam
byen. Yo di m ou se chatchoute, f6k
mwen veye zo m avek ou.
chatiman. n. : Malediksyon, sa ou ap peye
pou sa ou ft. Jan moun sa yo mechan,
f6k yo ta gen yon chatiman kanmenm
pou tout sa yo fe a.
chato: n. l.Kokenn chenn batis byen
pwoteje kote granneg rete. Elif&t bati
yon kay DMlma, si ou konn yon chato. 2.
Kokenn chenn kay ki gen estil ansyen epi
anpil pesonalite. Mwen te al vizite twa
chato 1k mwen te ale Anfrans lotrejou a.
3. Gwo kay. Mache, se nan yon chato
ou rete la a, kote ou pran lajan pou achte
kokenn chenn kay sa a?.















Diksyone Krey6l Vilsen


chatouykt, zatiykt. n. : Eksitasyon yon
moun santi k1 yon l6t manyen lyon kote li
sansib. Mwen pa renmen moun
chatouybt mwen bb zo k6t mwen paske
mwen santi mwen pral gen kriz chak tan
yon moun fe mwen sa.
chatre. v. : Le yo retire testikil (grenn) yon
bet osinon yon moun, pou lpafe pitit.
chatye: v. pini, m6tifye, korije.
Chavannes, Jean Baptiste (Janbatis
Chavann). np. : 1. Milat lib ki te kole tet
li ak Vensan Oje an 1791 pou yo te
chache gen plis dwa akfavd pou moun ki
milat. Yo pat rive, yo te oblije ale nan
peyi Espay ki te voye yo retounen.
Chavannes, Jean-Baptiste (Janbatis
Chavann). np. : Animate, politisyen,
jesyonL. Li te direktW Biwo Karitas Plato
Santral. Li se kobdinate "Mouvman
Peyizan Papay" depi nan ane 1970 yo ale
pou 1999.
chavire. v. : 1.Kapote, tonbe. Chak tan
mwen ap monte m6n Pilboro mwen
toujou sonje machine ki te chavire av&k
mwen an. 2. Pedi tet, vin fou. Kaw6l
chavire, li ap depale.
chawony. n. : 1. Ranyon ki santi move
anpil. Wete chawony sa a devan pot
mwen an. 2. jouman pou moun ki pa
merite respe. Gade 1I ou non, manman
chawony.
chay. n. : Komisyon ki lou osnon ki enp6tan.
Mwen pa renmen pote chay sou t&t
mwen paske li fe kou mwen fe mwen
mal.
chaye: v. (C ,,,., chawaye. Simwenpoko
manje, mwen pa ka chaye tout malt sa
yo.
che nan gbj: nfr. Tisi osnon vyann kipouse
andedan gog. Gen plizyb timoun mwen
konnen ki fe operasyon pou wete che nan
gbj yo.


che nan nen: n fr. Tisi osnon vyann ki
pouse andedan nen. Chal sot f6
operasyon, doktW reti che an nen li an.
chb: a. 1. Ki vo anpil lajan, ki koute anpil
kob. Mwen achte pantalon sa a byen che.
2. Vyann sou ko yon bet miskilati. Che
poul. Ou pa banm che, se plis zo ki nan
asybt la. 3. Ki enpotan, ki merite
afeksyon. B1l che manman mwen, ou met
fe sa ou vle. 4. Tribin pou fe diskou.
Paste a monte sou che a.
chech (sech): a. 1. Ki pa gen dlo ladan 1.
kokoye chech? 2. Meg. Maladi a fini
ak Biwon, ou pa we jan li vin chech?
cheche, chache. v. : Gade toupatou ak espwa
pou oujwennyon bagay. Mwen cheche kle
a toupatou, mwen pa janmjwenn li.
chef eskwad. : Tit moun ki 6ganize yon
konbit. Mwen te konn yon neg ki te chbf
eskwad Bl6k6s.
chef kanbiz: n fr. Moun ki 6ganize manje
ak bwason nanfet. Depi gen fbt, Lilyan
toujou s6l chef kanbiz.
chef: n. 1. Bos. Se ou ki chbfkay ou, sa ou
di, se sa. 2. Anplwaye leta ki gen gwo
p6s. Man ou se chef li ye. 3. Milite ak
moun ki pouvwa pote zam.
chef seksyon: n fr. Reprezantan leta nan yon
seksyon riral. Pi ba nivo milite nan z6n
riralAnnayiti. Depi ou vin chbf seksyon
an, mwen pa we ou ditou.
chbk san pwovizyon: n fr. Chek ki pa gen
fon labank. Jisten se aksyone, li pa pb
bay moun chbk san pwovizyon.
chek. n. : Dokiman ki gen nimewo kont
labank yon moun ki sdvi pou peye.
Mwen te resevwa yon chbk san
pwovizyon yon fwa mwen pat renmen sa
ditou.
chelbe: a. koket, bw6de ki ap bay cho, ki ap
fe wd. Ala ti neg ch6lbe.
chelkn: n. BNl mab ki pa grizon. 2. Yon bel















Diksyone Kreyol Vilsen


chema: n. desen ki bay yon reprezantasyon
senplifye pou montre yon machine, yon
building, yon met6d, eltr.
chemen: n. woutpou soti yon kote ale nan y
on lot kote. Distans, traje, direksyon.
chemenn kwa: n fr. Seremoni legliz katolik
fe chak vandredi karem; seremoni sa a
genyen douz estasyon ki raple depi
kondanasyon Jezi jiskaske yo remet
kadav li bay manman 1. Nou pral
chemenn kwa pita.
chmekt. n. : Met, pwopriyete. Kay sa a se
mwen ki chemet, chemetres li.
chemktres: n. (Gade chemet)
chelbe. a. : Bw6de, ki ap fe enteresant pou
moun. Makso se neg ki ch1lbe anpil, tout
timedam nan katye a konnen 1 byen.
chemen (chimen): n. 1. Wout. Mwen ap
fe chemen sa a pito, li pi kout. 2.
Destine. Nonm nanvinjwenn mwen nan
chemen m, li detounen m. 3. Tandans.
Si ou vie mwen byen av&k ou, pa pran
move chemen.
chemen dekoupe ( chemen koupe): n fr.
Wout kout, rakousi. Si ou pa vie pase
sou granri a, pase pa ri channmas, ou va
fe chemen dekoupe ki ap mennen ou b6
pale a.
chemen rat: n fr. 1. Twou, koridb, wout
zigzag. Mwen pat janm konnen moun te
ka pran wout sa a pou yo ale Petyonvil,
sa se yon chemen rat. 2. Kwafi titres
kote po tet moun nan tyaktyak. Kote ou
jwenn ak kout peny chemen rat sa a?
chemen. n. : Wout. Pa ret kanpe nan
chemen an non mesyedam, bay moun
wout la pou yo pase.
chemiz. n. : Rad gason mete pou kouvri
anwo k6 yo. Anjeneral, koule chemiz la
mache ak koule pantalon an pou 1 kapab
ton sou ton. Fi mete k6saj.
chemizdenuit. n. : Kalite radfi mete sou yo
pou yo al domi. Chemizdenuit sa ki


dekblte anpil yo osnon ki seksi anpil yo
rele yo bebid6l.
chemizet mady6k: n fr. Chemizdt kifet ak
retay epi ki sipoze bay chans osinon
pwoteje kont malchans. Madan Woje
mete chemizet maldy6k sou pitit li yo 1I
yo f&k f&t.
chemizkt. n. : rad gason mete sou yo anba
chemiz. Mwen pa renmen 1 Mak mete
chemizet san manch yo.
chen ak chat: n fr. Moun ki pa sa antann
yo. IvNt ak Wozi se chen ak chat, yo
toujou apjoure.
chen manje chen: n fr. San pitye, chak
moun defann avantaj yo. Gen anpil
moun ki renmen viv chen manje chen
men mwen ta pito we tout moun antann
yo.
chen san met: n fr. Vakabon, Dezevre. Ou
pa ka ret nan lari a tout lajounen tankou
yon chen san met, se timoun defami ou
ye.
chen (chenn): n. 1. Bijou ou met nan kou.
Mwen pedi yon b1l chnn ann6 nan lanm&.
2. Pyebwa (bwadchin). Te gen yon
chen nan lakou lakay mwen, li te bay
anpil lonbray. 3. Prizon, kMd. Yo
arete Edwa, yo mete 1 nan chen kareman.
chen alimante : n fr. Kontinuite nan lanati
kote b&t manje plant, moun manje bet,
elatriye.
Chen Mate (Chaine des Matheux). : Yon
liy m6n ki s6ti depi nan z6n b6 zile
Lagonav rive jous nan fwontye ak
Dominikani.
chen. n. : Bet ki gen ke, kat pat epi ki nan
menmfanmi ak lou, yo renmenjape houp
houphoup. Mwentegenyongwochyen
ki te rele Seza.
chenang6j. n. : Che moun konn genyen ki
pouse nan gdj, sa kapab bay pwobldm
malgdj, akpwobldm sinis. Tifre mwen















Diksyone Krey6l Vilsen


an te touj ou gen chenannen men mwen se
chenangbj mwen te genyen.
chendan: n. Raje, plant sovaj ki pa itil.
Chendan fin anvayi lakou a.
Chene, (f* chene): jwbt timoun fe ak tiboul
twal pou choute monte-desann sou
dopye.
chenkt. n. : Espas ant dan moun. Gen moun
ki pa renmen chenet men mwen se dan
doukla mwen pa renmen.
cheni. n. : Etap nan lavi papiyon. Ze
papiyon fe cheni, cheni antre nan kokon,
kokon an devlope pou tounen papiyon...
transf6masyon an se yon metam6foz.
chenn (chin): n. 1. Bijou ou met nan kou.
Papa m fe m kado yon chenn ajan. 2.
Pyebwa (bwadchenn). Mwen renmen al
pran bon van anba pye chenn nan lakou
lakay mwen an. 3. Prizon, kod. Pa
mete m nan chenn tanpri, mwen inosan.
4. Remonte yon revey osinonyonjwet ki
mache ak chenn. Bay revey la chenn pou
mwen chak swa anvan ou al dbmi.
chenpanze : n. Senj ki sot nan kontinan
Afrik. Chenpanze se b&t ki konn grenpe
bwa vit.
chente: v. Konp6tman moun ki apflate 16t
moun.
cheran. a. : Moun ki made che pou yo fe
yon travay osnon pou yo vann kichoy.
Mwen te konn yon madanm ki te koud
byen men li te cheran anpil.
cheri : n. 1. Mo amikal pou adrese moun
ou renmen. Mwen renmen ou anpil,
cheri. 2. V. Santiman afeksyon yon
moun ka santi pou yon 16t. Si ou marye
avek mwen, Adelina, mwen ap cheri ou
tout lavi m.
cheriben: n. Zanj ki nan dezyem ran.
ch6s&: n. tityo bay me nan relijyon katolik.
chkte: n. kondisyon k1 tout bagay vin che.
chetif: a. 1. Meg, feb osinon ki pa devlope.
Kijan timoun nan fe chetif konsa a, li pa


manje? 2. Maladif. Depi tibebe sa a piti
li chetif.
cheval. n. : Gwo bt mamife ki gen 4 pye ak
yon ke long. Moun sbvi ak cheval pou
plezi men yo moute 1 plis pou nesesite
transp6.
chevalkt: n. Sip6 pou kenbe penti, osinon
kanva. Poze ankadreman an sou chevalet
la.
chevalye. n. : l.Milite wo grade. Nan tan
lontan, chevalye se te yon grad espesyal
pou wa ak ran. Chevalye te gen rad fe
sou yo epi yo te konn monte cheval. 2.
Pyon nan chek echek.
cheve grenn ( tt grenn): n fr. Cheve ki
rezistan, red epi plotonnen poufe ti boul.
Mete yon ti pomad osinon yon ti dlo nan
cheve a pou ou penyen li, pou moun pa
rele ou tbt grenn
cheve siwo (cheve swa, cheve luil) : n fr.
( I,. i.., ki pa plotonnen, ki pa rezistan.
Moun ki gen cheve siwo pa bezwen fe
pbmanant.
cheve swa (cheve siwo, cheve luil): n fr.
Cheve ki pa rezistan, ki pa pl6tonnen, ki
fasilpoupenyen. MadanB6s pran cheve
swa li a kot papa 1.
cheve. n. : plim ki pouse sou tet moun.
Cheve ak pwal sanble, men cheve pi
long.
chevon: n. 1. Bwa ki sdvi pou soutni twati.
Si ou pa gen chevon an av&k ou, nou pap
ka moute twati ajodi a. 2. Dekorasyon.
Mwen renmen twal ki gen chevon ladan
1.
chkvrkt, krevkt, kribich. n. : bet lanme
osinon nan dlo sous, kristase ki gen yon
kould woz ki gen yon fm vigil. Mwen te
renmen diri ak pwatchous ak krevet 1I
mwen te piti.
chez woulant : n fr. Chez ki gen wou pou
moun ki pa kapab mache. Depi madan















Diksyone Kreyol Vilsen


Monplezi fe maladi li a, se sou chbz
woulant li deplase.
chez. n. : meb pou moun chita. Mwen
renmen chbz boure paske yo pa fe dbye
mwen fe mwen mal. Chbz pay, chbz ba,
chez kajou.
chi: ent. Ale, degepi. Gade poul yo fin
manje tout mayi a, chi, chi, pa vin la a
ank6. Chi poul.
chich. a. : Kipa renmen bay nipataje nan sa
li genyen; ti koulout. Tonton Kalo se
moun ki chich, 1 ap manje sou ou, li pap
ofri w. 2. Ki pa anpil. Manje a chich,
chak moun ap jwenn yon tikal.
chicha, chich. n. : Ki pa renmen pataje, ki
egoyis. Kouman ou fe chicha konsa a?.
chichadb. n : Chich, moun ki papjanm kite
chich. Mwen pa konn ankenn moun ki pi
chichad6 pase Jislkn.
chichi : n. Enteresant, konplikasyon, mativi
san nesesite. Mwen pa nan chichi av&k
ou.
chif desimal : n fr. Chifki pa antye, ki gen
fraksyon ladan yo menmsi denominated a
pa ekri. (0.5 = 5/10).
chief pe: nfr. Ki pa enpd. k6manse ak 2 epi
sote youn; ki divizib pa 2. (2, 4, 6...)
chif women : n fr. Sistem nimerik ki te
kouran nan pery6d women. Chif ki ekri
ak lt alaplas nimewo. Pa egzanp, 1=I,
5=V, 10=X, 50=C, 100=C, 500=D,
1000=M.
chief. n. : Senbol ki sdvi pou ekri vala ak
nonm. Gen dis chifprensipal 0,1, 2, 3, 4,
5, 6, 7, 8, 9. Gen chif pe, chif enp.
chifon: n. twalpou siye.
chifonnen. v. : Ki pa pase. Mwen pa ta
kapab kite ou mete chemiz chifonnen sa
a san mwen pa pase 1 pou ou.
chik: a. 1.Bwdde. Mwen rankontre
Selimen, dam nan te chik. 2. Enfeksyon
nan pye. Pye chik.


Chikago: np. Vil Ozetazini, nan eta Ilinwa.
Li gen yon gwo p6 sou lak Michigan. Li
gen 3 milyon moun nan yon metwop6l ki
gen 6 milyon moun. Premye plan vil la se
te yon moun ki f&t Ayiti ki te trase li epi
devlope li. Msye te rele Pwendisab (Point
Du Sable). Jodi a gen plizye lek6l
Chikago, plizye ri ak yon mize ki pote
non Pwendisab.
chike : v. Mete tabak anpoud andan bouch.
Moun ki chike tabak toujou ap krache.
chiket (an chiket): adv. Pa moso, pa tikal.
Mwen pa vle lajan-an an chiket konsa,
mwen pap janm rive fe anyen avek li. 2.
Piti. Yon chiket gason.
chikin. v. : Souke, arimen, deplase ale-vini.
Jera ap fe mekanik dey6 a nan motosiklkt
li a, mwen we li ap chikin mote a.
chiklkt: n. G6m dous moun moulen san vale
pou plezi osinon pou f bouch santi bon.
Al achte yon bwat chiklet pou mwen,
bouch mwen ta pran yon ti gou mant.
Chili : n. Peyi nan Amerik Disid. Yo di m
Chili se yon bMl kote, gen anpil plaj epi
moun yo janti.
Chilyen (Chilyen) : n. Moun ki soti nan
peyi Chili. Wozita ak Polo se Chilyenyo
ye.
chime: n. mons imajine. 2. Gwoup ajitasyon
politik.
chimen ( chemen) 1. Wout. Mwen ap fe
chemen sa a pito, li pi kout. 2. Destine.
Nonm nan vinjwenn mwen nan chemen
m, li detounen m. 3. Tandans. Si ou
vle mwen byen avek ou, pa pran move
chemen.
chimerik. a. : Ki pa sou bon san, ki pa
kontan, ki akaryat. Pa anmbde m, mwen
tou chimerik la a.
chimi. n. : Syans ki etidye konpozisyon
pwodui natirdl ak atifisydl. Mwen te
renmen etidye chimi anpil paske pwofese
mwen an te esplike 1 byen. Chimi 6ganik















Diksyone Kreyol Vilsen


etidye bagay ki gen kab6n. Chimi
analitik mezire kantite chak eleman ki
gen nan yon pwodui.
chimik. a. : Ki gade sije chimi. Sa se yon
pwodwi chimik ki f6 anpil, pran
prekosyon ave 1.
chimis: n. metye moun ki etidye epi ki
pratike syans chimi.
chini (cheni) : n. Lay papiyon ki gen fam
alonje. Mwen pa renmen 1I chini yo
manje tout plant mwen yo.
Chinwa. : 1. Moun ki soti nan peyi Lachin.
Mwen gen de chinwa nan klas mwen an.
2. a. Ki soti nan kilti osnon nan abitid
chinwa. Mwen renmen manje chinwa
yo.
Chinwaz: n. Fi ki soti nan peyi Lachin. Te
gen yon Chinwaz nan travay mwen an, li
te konn pale menm senk lang.
chipote. v. : Trakase. Koze a chipote lespri
mwen anpil, li fe mwen pa kapab dbmi.
chire. v. : 1. Dechire, ki defeat. Rad la
dechire padbyb, f6k ou ta koud li anvan
ou mete 1 ank6. 2. Pedi. Si se konsa ou
ap vin sou mwen ou chire davans paske
mwen fe karate, mwen ap tou mete do ou
ate. Si ou pa etidye ou ap chire nan
ekzamen an.
chiriji. n. : Operasyon medical. Dokte te fe
mwen chiriji pou 1 te retire chenannen
mwen te genyen an.
chirijyen : n. Dokte ki espesyalize nan ft
operasyon. Dokte Lawoz se yon
chirijyen.
chit dlo : n fr. Nan lanati, kote dlo soti anlM
nan yonfalz pou li tonbe tou dwatpi ba.
Gen yon chit dlo nan Sodo.
chit: n. 1. Kote dlo soti anwo pou desann
vetikal. Pwochenn fwa mwen ale Ayiti,
se pou mwen ale vizite chit Pelig la. 2.
Tonbe. Se yon chit li fe epi li kase zo
janm li. 3. Zwazo. Yo di m gen anpil


chit nan z6n Jakmrl men mwen pajanm
we yo.
chita sou tab: v fr. 1. Mete ou atab. Li 1
pou vin chita sou tab la, manje pare.
chita. v. : Mete deye sou yon chez osnon sou
yon ban. Mwen te chita kay Manno a epi
mwen we Asefi ki ap pase byen vit.
chita-tande: reyinyon. Ap gen yon chita-
tande lendi maten pou tout moun ki pral
pase ekzamen an
chitatann. n. : Pwen, wanga. Yo di se yon
chitatann yo te voye dbye Janjan 2.
menas.
chival chevall, chwal): n. Bet domestike, ki
gen krinye, yo sdvi avek li pou transpo.
Vwazen mwen an gen twa chival mare
nan lakou li.
chive (cheve): n. Pwal ki sou tet moun, li ka
long, kout, grenn osnon swa.
chiwawa : n. Yon kalite chyen piti. Se
premye fwa mwen we yon chiwawa
gwose sa a.
chiyon (tiyon): n. Estilfipenyen tetyo...
Estil mare cheve tankou yon chou padeye
akyon mouchwa osnonfoula. Chiyon fe
m byen se sa ki fe mwen renmen mare t&t
mwen konsa.
cho. a. : 1. Ki gen tanperati ki wo, ki bay
chald. FR cho jodiya. 2. Eksite. Kijan
mesyedam sa yo f cho konsa a?
cho-fr&t: n. 1. Fredi, refwadisman. Si ou
ap rantre soti nan van an konsa, ou ap
pranyon chofr&t. 2. Ekipman p6tatifpou
chofe kay.
ch6che. n. : Move moun, mechan. Ou se
yon ch6che mache, si ou kapab sere kle a
epi ou we mwen ap touye tbt mwen
chache 1.
chochot. n. : Tinon pou bouboun. Gen
moun ki rele pati sbks fi ch6ch6t mwen
pa konn poukisa.
chode. v. : 1. Ki pase nan dlo cho. Gen
moun ki pap manje poul si ou pa chode 1















Diksyone Kreyol Vilsen


anvan ou mete 1 nan epis. 2. Ki fe yon
move eksperyans. Monche, depi mwen
te chode nan move zafe ak Adriyen an,
mwen pa fe afe ak zanmi ank6.
chodpis : n. gonore, ekoulman, grann chalet.
Maladi moun pran nan saks.
chodye (ch6dye): n. Vesopou kuitmanje, li
won epi lifon. Pa mete dife a wo pou ou
pa boule manje nan chodye a.
chof: n. koteyo chofe kich6y. Etappou chofe
kich6y. Pery6dpou chofe kich6y.
chofay: n. aktivite pou mete chalet pou chofe
kich6y.
chofe. v. : 1. mete nan kondisyon chald. Al
chofe manje a pou mwen, li tw6 fret. 2.
Eksite. Le mwen tande Janjwenntravay
sa a, se pa de chofe mwen chofe. 3.
Kouri oto vit. Chofe chof.
chofe. n. : moun ki ap kondui oto. David se
chofe taksi li ye kounye a.
chofe-gid: n. Moun ki f metye kondui taksi
pou tours. Mesye chofe-gid yo gen
asosyasyon ak restoran pa yo.
chofi. n. : tibouton soupo moun. Pitit la plen
chofi sou li siman li pral fe lawouj6l.
chofr&t: 1. Aparey p6tatifki sdvi pou chofe
espas. 2. Kondisyon ki bay moun grip.
ch6fsourit (chousourit, chat-sourit) : n.
Mamife ki gen zel. LU ch6fsourit aktif
leswa.
ch6k. n. : Sezisman, pat atann. LU Timari
pran nouv1l lanm6 Asefi, li pranyon gwo
ch6k, se lopital yo kouri mennen 1. 2. Le
de bagayfrape youn sou lot.
chokola: n. 1. Bwason kifetakkakawo, Idt
ak sik. Mwen ta bwe yon chokola cho
aswe a. 2. Kakawo ki transf6me. Gen
moun ki pa renmen chokola, yo di li gen
tw6p gr&s. 3. Pase bouch, desd. LU
mwen te piti, mwen te konn al achte
baton chokola nan maket b6 lakay mwen
an. 4. Koulk. Mwen sot achte yon


soulye chokola ki pou mache ak valiz
mwen an.
chokan: a. ki bay sezisman ak santiman
dezagreyab.
choke: v. Bay ch6k.
chomay: n. peryod san travay.
chome: n. 1. Moun ki pap travay, ki sou
chomaj. Depi dezan Antonyo se chome,
kijan li fe jwenn lajan pou li al sinema
chak samdi? 2. Flanne ki ap pran plezi
yo epi kipa sou cheche travay. Mwen pa
enterese renmen ak chome mwenmenm.
chonje (sonje) : v. Raple. Mwen pa chonje
ki d&nye fwa mwen pran vakans.
chonmay (chomay): n. 1. Jou konje, jou
fet. Elif&t pap al travay jodi a paske se
chonmaj. 2. San travay, ap resevwa
asistans piblik. Nan peyi Ayiti pa gen
afe viv sou chonmaj, si moun pap travay,
li ret sansenk; gen peyi ou ka resevwa
chonmaj 1 travay ou mete ou ate.
ch6p: n. 1. Boutik, magasen. Madan
Alsend6 louvri yon ch6p anba lavil la.
2. Atelye. B6s k6donye a genyen ch6p li
a nan bout kafou a.
chose: v. mete soulye osinon mete choset. 2.
Pwenti pwe yon moun.
choset. n. : Tib an twal moun met nan pye.
Timoun yo renmen mete choset blan ak
soulye veni nwa pou yo al legliz 1l
dimanch.
chosen: n. Ti soulye kwoche pou tibebe.
Pika fe yon bO1 chosen pou pitit madan
P61la.
ch6t: n. Bout pantalon. Alkile Benwa se
ak ch6t li pran lari.
ch6tdeben. n. : Kostimdeben moun mete pou
benyen nan pisin osnon nan lanme.
Mwen pral achte yon ch6tdeben.
chou karayib: n fr.Rasin tankou yanm ak
malanga; tibekil. Mwen renmen manje
chou karayib ak lanmori ans6s.















Diksyone Kreyol Vilsen


chou palmis: n fr. Boujon palmis. Mwen
gen yon reset pou kuit chou palmis
chou. n. : 1. legim vet. Si ou pa konn manje
chou ak berejen, ou poko konn sa ki bon.
2. Ti non afektye. Vin al fe komisyon sa a
pou mwen tanpri chou.
choublak. n. : Fle twopikal ou jwenn
toupatou nan Karayib la. Gen tout kalite
koulk fld choublak epi gen choublak senp
ak choublak doub.
chouboulout. n. :Cheri, toutou.
Chouboulout, tanpri, rann mwen yon
sevis la a, al pran yon ve dlo pou mwen.
chouchany (chany): n. Moun ki netwaye
soulye. Wobe travay kbm chany
lajounen epi leswa li al vann fresko sou
laplas.
chouchou. n. : Chou. Ti non afektye. Ti
chouchou mwen renmen ou anpil.
choute. v. : Pouse yon bagay akfos akpye
w. Pa choute boul la konsa, wa fe nou
pran g6l.
choufl. n.: Legim. Gen moun ki pa renmen
choufle paske li gen yon gou ki f6 men
anreyalite se yon bon legim.
chouk dan: n fr. Moso dan ki rete nan
jansiv. Lora fin pedi tout dan nan bouch
li, se de twa chouk dan ki rete.
chouk. n. : Bout tij yon pyebwa ki kole ak
rasin nan. Si ou pa koupe pye bwa a
rate, chouk bwa sa a yo kapab fe moun
tonbe.
choukbwa, chouk. n. : Bout tij pyebwa ki
kole ak rasin nan. Gen moun ki toujou
renmen wete chouk bwa 1I yo ap koupe
yon pyebwa konsa choukbwa a pa
retounen pouse ank6.
chouket lawouze: n fr. Asistan chef
seksyon. Depi chef seksyon an pa la,
chouket lawouze a pran bouk la pou li.
chouktt. n. : Kout, foule. Tout sa ou tande a,
Tisya se yon ti bout chouket wi, nan
pwen fanm nan li ditou ditou.


choukoun. n. : 1. Tit mizik ak pwezi ki
popild, ki bel, tout ayisyen renmen.
Paw6l yo se Osval Diran (Oswald
Durand) ki te ekri yo, mizik la se te
Michel MoleyaMonton (Michel Mauleart
Monton) ki te konpoze li. 2. bl marabou.
3. Nan kanaval, degizman ki reprezante
fi ki byen gra, ki gen gwo deyd. Madan
Wodney sanble yon gwo choukoun, 1I 1
ap mache li brase anpil van.
choukounet. n. : Tikay konf6tab moun
kapab al pase vakans ladan 1. Gen yon
plaj Anayiti ki gen choukounet tout b6
lanme a epi ou kapab al pase yon
fennsemen la pou ou al relaks k6 w.
choupet (choupit): n.K6akt, dyakoukout,
chouchou, mopou make afeksyon. Vin al
fe yon komisyon pou mwen, tanpri
choupet.
chout: n. Frape akpye. Bay yon balon yon
kout pye nanjwft foutb6l. Si gadyen bi
a te bay balon an yon bon chout, ekip la
pa tap pran g61 sa a.
ch6v. n. : Pa gen cheve devan tet. Si ou se
t&t ch6v, ou bay kwafe piyay.
Chovet (Chauvet): np. Fanmi ki pwopriyete
journal Nouvelis, youn nan journal ki pi
ansyen Ayiti.
Chovet Ens (Ersnt Chauvet): np. Ansyen
direktW Jounal Nouvelis.
Chovet Mari (Marie Chauvet): np. Marie
Chovet te f&t Mari Vye (Marie Vieux) 16
Septanm 1917 P6toprens. Li mouri an
1975 nan vil Nouy6k. Ekriven, li ekri
woman, nouv61, pyes teyat ak istwa kout
epitou li te pwofes. Li ekri "La LUgende
des Fleurs" pyes teyat, P6toprens,
Deschamps 1948. "Fille d'Haiti" Paris,
Edisyon Fasquelle, 1954; "La Danse sur
le Volcan", Paris, Plon, 1957; Fonds Des
Negres (pote pri France-Antille 1960),
P6toprens, Deschan 1961; "Amour,
Colkre et Folie", Paris, Gallimard, 1968.




Full Text

PAGE 1

D i k s y o n K r e y l V i l s e n Diksyon Kreyl V ilsen se premye diksyon monoleng ki pibliye nan lang Kreyl. Jodi a li rive nan twazym edisyon. Mwen ak tout elv mwen yo felisite ot yo pou travay orijinal yo f epitou pou disiplin ak dedikas yo mete. Diksyon Kreyl V ilsen nan men elv yo se yon zouti pou devlope vokabil, aprann (osinon klarifye) konsp ki enptan nan devlopman akademik yo, ni nan lekl, ni lakay Liv la gen definisyon nan diferan domn akademik pou elv nan tout nivo K-12. Gen definisyon ki nan “corpus” regilye pou kominike toulejou epitou, anplis gen definisyon nan diferan domn, tankou syans, matematik, etid sosyal, literati ... elatriye. Diksyon Kreyl V ilsen ede elv mwen yo aprann plis, konprann plis epitou devlope ladrs pou prepare ekzamen. T out sal-de-klas te dwe genyen kk liv referans pou elv yo konsilte l yo ap f travay endepandan. Diksyon sa a te dwe youn nan liv ki disponib nan klas ni prim, ni segond. Anpil moun konnen ot yo Fequiere V ilsaint ak Maude Heurtelou pou kontribisyon yo f nan devlope liv lekl ak liv pou timoun. Maude Heurtelou ekri plis pase 20 liv lekti pou timoun. Se yon ef ki jwenn atansyon ni edikat ni paran. Andrea Maignant F q u i r e V i l s a i n t M a u d e H e u r t e l o u D i k s y o n K r e y l V i l s e n F q u i r e V i l s a i n t M a u d e H e u r t e l o u 9 7 8 1 5 8 4 3 2 4 3 5 5 > E D U C A V i s i o n I n c T wazym edisyon ISBN 13: 978-158432-435-5 Cat# B025 K O P I V I T L A K S Y O N S O S Y A L E D I T

PAGE 2

Diksyon Kreyl Vilsen Fquire Vilsaint Maude Heurtelou Educa Vision

PAGE 3

Diksyon Kreyl Vilsen, 3ym edisyon Ot : Fquire Vilsaint & Maude Heurtelou Copyright, Educa Vision Inc. 1997, 2003, 2007, 2009, Coconut Creek, Florida. All rights reserved. No part of this book may be reproduced, transmitted or stored in an information retrieval system in any form or by any means, graphic, electronic or mechanical, including photocopying, taping and reco rding, without prior written permission from the author. Dwa rezve: Moun pa gen dwa repwodui liv sa a, klkeswa metd la … sof si li gen pmisyon alekri ki soti nan men edit ki gen tout dwa, Educa Vision, Inc. Educa Vision Inc., 7550 NW 47th Avenue, Coconut Creek, FL 33073 Telephone: 954 968-7433 Fax: 954 970 0330 E-mail: educa@aol.com Web: www.educavision.com Ko-Edisyon ak Kopivit-Laksyon Sosyal, Edit 102, Lafl Dichn Ptoprens Ayiti Tel: + (509) 2222-4009/ 3736-3220/ 37363224 Entnt: www.lactionsociale.com ISBN: 978-1-58432-435-5

PAGE 4

Entwodiksyon Diksyon kreyl Vilsen se premye di ksyon monoleng ki pibliye nan lang Kreyl Ayisyen. Nou rive nan twaz ym edisyon li. Se yon ef kolektif plizy moun f. Nou ta renmen remsye espesyalman Kaptenn Koukouy, JeanRobert Placide, HABETAC, Edikasyon Nasyonal Ayiti. Liv sa a ap pmt jenn Ayisyen yo devlope vokabil yo, jwen definisyon pou mo y ap svi, epit ou jwenn enfmasyon nan diferan domn, etid. Gen vokabil pou lekti, ekriti, syans, matematik, syans sosyal, konpreyansyon tks epitou vokabil sou teritwa, kilti ak devlopman. Si travay sa a pmt elv yo ap rann plis, li plis, ekri plis, nou konnen nou atenn objektif nou.

PAGE 5

Abreviyasyon a.: adjektif adv: advb det: detminan eltr.: elatriye entw: entewogatif? eskl: esklamatif! fr: fraz kon: konjonksyon n: non nf: fraz non ono: onomatope pej: pejoratif pr: prepozisyon pwo: pwonon sin: sinonim v: vb vf: fraz vb vil: vilg

PAGE 6

Diksyon Kreyl Vilsen -5A a : n. Premye lt nan alfabt Kreyl. A majiskil. 2. Atik defini ki vin apre yon mo ki fini ak yon vwayl ki pa nazal Mayo a. Pal a. 3. a. Gwoup san. Jan yo klasifye san moun pou transfizyon. Gwoup san mwen se A ou menm ou se B negatif, Andre se O pozitif, Solanj se AB. 4. Patikil pou make posesif (sitou nan zn n Ayiti). Liv a Gaspa, liv a yo. 5. Senbl elektrik pou anp A = 10. 6. Senbl chimik ak fizik ki reprezante mas atomik 7. Senbl pou reprezante inite sifas. Ha, a ca. (ekta, a, santya) 8. Patikil pou make fiti. Bondye a beni ou. aa! : ent. Son pou make kontraryete osinon pou ensiste sou yon bagay. Son pou atire atansyon. aba. ent. : Mo pou di ou pa dak ak yon moun osinon yon bagay, pou di ou kont, osinon ou vle fini ak sa. Aba tout enjistis. abajou : n. Kouvti lanp, dekorasyon moun mete sou lanp. Si ou vle plis limy, wete abajou a. abako : n. Pantalon gwo ble koton. Mwen pa renmen w abako sa a sou ou. abandone, bandonnen : v. Lage, kite, pa okipe. Manman timoun yo pati, li abandone yo nan lakou a. abapri : adv. ki pa vann ch. Gen yon likidasyon, tout machandiz abapri. abat : v. Kraze, touye, deft. Jan pat renmen kalj la, li abat li yswa. abdenwl : n. dekorasyon pou make ft Nwl. Devan Lakomin gen yon abdenwl ak anpil limy pou dekore pandan sezon ft nwl la. abdomn : n. Pati nan k vtebre (vtebre vle di ki gen zo rl do, ekzanp moun, kabrit etc.) Nan abdomn genyen lestomak, trip, fwa eltr. abe : n. etap nan edikasyon prt katolik anvan dinasyon Abe Kebwo pral etidye teyoloji nan peyi Kanada. Abela Jesn (Gesner Abellard) : np. Atispent. Li ft Ptoprens 22 Fevriye 1922 Li te etidye lekl J. B. Damye li te f plizy travay, mekanik, detektif eltr. anvan li te vin atispent. abese : n. 1. Alfabt. Jiny poko konn abese, li poko al lekl. 2. Mete nan yon pozisyon ki pi ba. Abese vit la. 3. Imilye, mtifye Mwen pa p abese m pou m mande msye svis. abi : n. eks, egzajerasyon. Sispann f timoun nan abi, monch! abil : a. Entelijan, debouya, ki kapab defann tt li, ki gen ladrs. Kalo se timoun ki abil, ou pa bezwen p pou li, li pap pdi. abilite : n. talan, ladrs, entelijans. abim : n. Gouf san fon. 2. Sitiyasyon difisil ki pa gen fen. abiman : n. Rad. Ki kalite abiman sa a ki sou ou la a? abim, labim : n. 1. Sitiyasyon difisil, ki pa gen fen 2. Espas ki desann fon, san limit abime: v. Maltrete, ize, abize. Pa abime liv la. abimen : v. Maltrete, matirize, chifonnen. Pa abimen liv la konsa a, kenbe l byen. abit : n. Moun ki jije yon match, ki f abitraj. Jan Wob te abit nan match foutbl la. Abit sa a pa jis, li pran pou gwoup ti medam yo. Abita : mo nan domn syans biyoloji ki dekri anviwonman natirl kote yon gwoup ganis (plant, bt) ka viv nmalman Dez se yon abitata pou bt ki pa bezen anpil dlo pou viv. abitab : a. Kote moun ka rete, prezantab. Kay sa a pa abitab, se pou ou ranje l anvan ou bwote. Abitan Dayiti. np. : Se yon ekriven anonim ki ekri yon koleksyon pwezi nan lang Kreyl. Powm sa yo te pibliye nan eta

PAGE 7

Diksyon Kreyl Vilsen -6Filadlfi Ozetazini an 1811 epi li te pibliye ank an 1957 ak tit "Gombo Comes to Philadelphia". Se "E. L. Tinker" ki te pibliye l. Liv sa a, gen moun ki panse se premye liv ki te ekri an Kreyl. abitan : n. Moun pwovens. Moun ki rete nan pwovens. Se abitan mwen ye, mwen pap ret lavil lontan. Yon gwo abitan se yon abitan ki gen anpil t. abitasyon : n. Plantasyon. Pwopriyete. Gwo jaden kote ki gen pyebwa plante, epi ki gen kay pou moun rete. Abitasyon an andwa pote non mt li. abite : v. rete, viv yon kote. Kote ou abite la a, se pa b isit? abitid : n. Pratik; sa yon moun toujou f. Se sa yon moun f tout tan san li pa bezwen reflechi sou sa li ap f a. Gen abitid ki bon, genyen ki pa bon. Bwose dan ou de fwa pa jou se yon bon abitid. Se yon move abitid pou ou kite kay ou sal. abitraj : n. B alans pou mentni ekilib ant de ekip. Abitraj sa a pa an fav m ditou. abitre : v. F respekte rgleman yon match ant de ekip. Fk se yon moun ki gen eksperyans ki pou abitre match sa a. abitr : a. San lojik, ki pa baze sou okenn prensip. abitye : v. 1. F regilyman. Mwen abitye kuit manje ak pwav. 2. a. ki abitylman : adv. Anjeneral; prke tout tan. abiye : v. 1. mete rad. Mwen pral abiye toudenwa paske mwen andy. 2. elegan, bwd. Mwen sot w mesye dam yo, mwen manke pa rekont yo sitan yo abiye. Abiyotik : mo nan domn syans biyoloji ki dekri tou sa ki pa vivan nan yon anviwonman men ki gen enptans sou lavi ak devlopman gnis vivan ki nan anviwonnman sa a. Ekzanp, klima, polisyon, elevasyon, imidite, tout sa se fakt abiyotik. abizan : a. Ki vle plis pase sa ki posib, ki gen jf sou sa ki pa pou li. Mari abizan anpil. abize : v. F abi, pran avantaj sou yon lt moun; egzije plis pase sa ki posib, ki gen jf. Mwen pa renmen moun abize m. abnegasyon : n. Rezonab, san pasyon, ki gen kontwl, ki ka f negosiyasyon. Si ou pa konn f abnegasyon, ou pa ka viv ak moun. ab : n. 1. Areb, b, aks. Pyandre pa janm ban mwen ab pou mwen diskite sou koze sa a av l. 2. tou pre. Biwo sa a, se nan ab bisantn li ye, se pa b isit la menm. 3. Andedan. L moun fin monte ab batiman an dyaz la koumanse jwe mizik. abobo, ayibobo. ent. : Amn!. Si nou tout dak rele abobo. Ayibobo!. 2. bravo, se sa nt, konpliman, bel travay; ou gen rezon, resp pou ou, mwen dak ak ou, mwen retire chapo devan ou, mwen salye-ou. 3. Nan relijyon Vodou son pou akeyi lwa, pou apwouve. abdab : a. Ki posib pou ou apwoche, ki posib. Pri kay sa a abdab, mwen ka achte l. abde : v. Apwoche. Sizt abde m sou kesyon maryaj, mwen di l mwen poko pare. aboli. v.: sispann. Depi yo te aboli esklavay nan peyi Dayiti, tout moun lib. abolisyon : n. Eliminasyon, kaba. Esklav yo te goumen pou abolisyon lesklavaj. abominab : a.T erib, ld, ki pa akseptab. Soufrans pp la abominab, fk nou tout ansanm f ef pou sa chanje. abominasyon : n. Mal, pichon ak k kase ki ta ka genyen l yon bagay pa respekte lwa Bondye 2. Gwo dega nan yon rejyon. abondan : adv. Anpil, dri. Nan tan vakans se l mango abondan nan peyi mwen.

PAGE 8

Diksyon Kreyl Vilsen -7abondans. n. : pakt, anpil. Nan dnye rekt ki sot pase a, nou te gen yon abondans danre. abnen (abne) : v. F kontra pou resevwa kichy regilyman. Mwen abnen nan jounal la pou ennan. abne : v. Enskri pou vin manm pou resevwa yon piblikasyon osinon pou resevwa yon svis. Mwen abne nan jounal nouvelis, chak maten yo vin delivre l devan lakay mwen. abonmache : ki pa ch. Bwen achete vyann bf abonmache nan mache Kwabosal. abnman : n. Kontra pou resevwa yon svis osinon yon machandiz. Madan Chal koupe abnman lt bf li a. abonotcho : onom. Son pou repouse move espri. Aboudja : non atis pou Wonal Derenonkou, yon mizisyen Ayisyen ki rete Ozetazini about : a. Bouke. Mwen about ak bri sa a jistan mwen pa konnen ank. abouti : v. Rive jwenn, jwenn sa ou te ap chache a. Mwen f joustan mwen abouti nan adrs kay Lola a, men esplikasyon an pat fasil. aboutisman : n. rezilta, tm. Kote yon bagay rive. Abraram Era (Herard Abraham): Ansyen milit ayisyen ki pase nan plizy grad jistan li vin rive jeneral. Li ft Jakml li te al lekl prim Jakml epi lekl segond nan vil Ptoprens. Apresa li al nan lekl milit epi diplome an 1959. Li te okipe plisy ps milit ak sivil, li patisipe diplomatikman nan koudeta ak lt manv lame. abreviyasyon : n. Fason kontrakte pou ekri yon mo. Retire yon pati nan yon mo pou ekri li rapidman Abreviyasyon non mwen se M.H. abrevwa : n. kote pou bw dlo, fontn dlo. abri : n. kote pou pare soly osinon pou pare lapli. Pyebwa a svi km yon abri pou machann nan. abriko, zabriko : n. Fwi koul jnabriko ki gen po di epi ak gwo grenn andedan l, li gen anpil ch. L mwen te timoun mwen pat renmen abriko paske li te konn si, mwen te pito bw ji a osnon manje konfiti. Zabriko absan : a. Ki pa la. Ki pa yon kote. Maryo te absan lekl paske li te malad. absans : n. Tan pandan yon moun pa la. Se pandan absans mwen Kawl marye. absante : v. Ki absan. Ki pa la. Li absante pou twa jou. absanteyis : n. Ki absan regilyman al1ske gen aktivite Gen pwopriyet teryen absanteyis, yo kite lt moun travay t a, yo pa la, yo pa depanse, men yo resevwa reklt. abse : n. klou sou k moun, bouton ki anfle sou po moun. Se pou ou al lopital pou dokt kapab fann abse sa a pou ou. absedlenn : n. L lenn yon moun anfle. absent : n. fy, remd, fy mant tranpe nan kleren. Gen moun ki konn mete absent tranpe swa pou yo f remd swa pou yo f gwg absidite : n. koze ki pa gen sans lojik. Politisyen an pa konn sa li ap di,pawl yo pa gen sans, se yon pakt absidite. absban : a. ki kapab absbe dlo, luil. Papye twalt absban. 2. Ki pran anpil tan, ki mande konsantrasyon. absbe : v. 1. Bw, rale. T a absbe tout dlo lapli a touswit. 2. Pran tt, pran nanm, kapte lespri. Timoun alkile, yo kite televizyon absbe lespri yo. absoli : n. ki pa gen restriksyon ni rezv. 2. Ki pa ft dapre lalwa men ki ft dapre fs pouvwa ki f aksyon an; otorit, entranzijan, ki pa sipte kontradiksyon. 3. Ki pa chanje, ni l li pozitif, ni l li ta negatif. Val absoli.

PAGE 9

Diksyon Kreyl Vilsen -8absoliman : adv. San dout, kanmenm. Mwen vle ou vini absoliman, mwen bezwen ou. absolisyon : n. Padon pou peche. Si ou al konfese, p a ap ba ou absolisyon. abstr : a. Ki pa touchab, ki ekziste nan lespri slman, ki kontr a konkr Filozofi abstr. abyenf. : ansent. Madan Jan abyenf kounye a, dokt di-li li pral f yon ti gason. ach : n. Lt nan alfab. Nan A ch @ h se dezym lt la. acha : n. Aktivite kote ou bay lajan pou yon svis osinon pou yon machandiz. Kou mwen touche, mwen al f acha. acheveche : n. Kote achevk rete, biwo achevk. Katedral la tou pre ak acheveche a. achevk : n. Evk anchf. Monsey Myo se Achevk Ptoprens. achidyosz : n. Bilding kote achevk rete. Teritwa yon achevk. Achimd (prensip Achimd) : Yon k ki nan dlo deplase yon val dlo ki peze menm pwa ak pwa k a. achitk : n. Moun ki etidye achitekti. Kou ou w kay sa a, ou w se yon gran achitk ki desinen l. achitekti : n. 1. Ladrs ak teknik pou bati kay. Ou ka diplome nan achitekti nan katran. 2. Estil kay. Achitekti twopikal. achiv : n. biwo kote yo konsve papye legal annd. Mwen gen pou mwen f yon rive nan achiv la pou mwen al chache yon ekstr batist mwen. achivis : n. Moun ki okipe achiv, ki gnize dokiman. Chantal etidye sekretarya men se travay achivis li f. Achtayn Alb (Einstein Albert) : np. 18791955; Espesyalis nan fizik. Li ft nan peyi Almay epi li natiralize Ameriken. Li devlope teyori Relativite. achte : v. Twoke, peye lajan pou machandiz. Sa vle di ou bay kb pou gen yon bagay. Nou achte manje nan makt. Mwen achte yon bl machin jodi a. acht : n. Moun ki ap achte. Madanm, pa estasyone machin ou la a si ou pa yon acht, se moun ki ap vin f mwen vann slman ki andwa estasyone la a. Adanmsonn Jint ( Adamson Ginette ): np. Pwofes literati, ekriven, kritik liter. Li ft Jeremi, li te al lekl Okay, Ptoprens ak Etazini. Li f doktora nan literati frans. Li se pwofes inivsite Wichita, nan eta Kanzas. Adan : np. premye moun ki te rete sou lat, dapre istwa labib. Adan ak Ev te rete nan Jaden Edenn. adaptab : a. K i ka adapte. Se pa tout moun ki adaptab. adaptasyon : n. chanjman ki ft nan yon moun osinon yon bt osinon yon plant pou li kapab viv nan yon sitiyasyon nouvo, ki pmt li pwofite osinon chape anba enfliyans kote li ap viv la. Chanjman an ka tanpor, pmanan, sipfisyl osinon an pwofond. adapte : v. 1. f yon bagay vin akde ak yon lt. Se mwen ki adapte kd sa a nan apary la, li pat bon pou li anvan. 2. chanje estil yon bagay. Panyl yo adapte mizik Tabou Konbo a, yo f li tounen yon mereng ki pi cho toujou. 3. Reziyen, koube. Mwen adapte m a sitiyasyon an, ki sa ou vle mwen f. 4. ajiste, vin abitye avk, chanjman ki ft nan yon bt osinon yon plant pou li ka viv epi siviv ak chanjman ki ft nan anviwonnman li. adbd : n. fy bwa prese endistriyl. Mwen bezwen yon tablo, ban m yon fy adbd ak yon demilit penti. ade : adv. de ansanm. De granmoun yo viv ade, pou k yo. adefo : 1. Ki gen defo. 2. Sizoka pa gen youn ... Adefo manman, nou tete grann. Adefo youn, nou a pran lt.

PAGE 10

Diksyon Kreyl Vilsen -9ademen : prep. Demen, Na w jou ki vini apre jodi a. Mwen ale, tande Jozf, ademen. adezif : n. Tep ki svi pou kole. Pote adezif sa a prete mwen pou m kole malt la. adezyon : n. ak Li pa bay adezyon li. adilt : n. L yon moun ki marye gen yon menaj sou kote. Zoklo. Madan Chal divse ak Chal pou adilt. ADIH : Asosiyasyon Endistriyl Ayisyen (Association des Industriels Haitiens) adisyon : n. Ajoute val pou jwenn yon total. Ou f yon adisyon l ou mete de (2) osinon plizy chif ansanm epi ou konte konbyen ou genyen antou. En e en f de. Si ou pa konn f adisyon, ou pa konn konte lajan. adisyone : v. Ajoute, mete youn ak lt pou jwen yon total. Adisyone konbyen lajan ou rete pou ou w si li ase. adjanikon : n. Youn nan asistan (gason) nan relijyon vodou. adjektif : n. Mo ki svi pou modifye, limite osinon kalifye yon non ak yon pwonon. Nan fraz A Gwo Sonson @ gwo se adjektif. Yon bl chemiz. Yon chyen byen ld adjidan : n. grad nan lame. 2. Asistan chf seksyon. adjwen. : n. asistan, sekret. Sofi se yon adjwen nan depatman nou an depi semn pase. 2. a. Msye pa chf isit la, se adjwen li ye. adlibitm : adv. san limit Nou mt manje adlibitm. admt : a. Dak, konfese, aksepte. Li l pou ou admt ou ant Woje. admeton : sipozon. Admeton mwen ta f yon bagay ki mal, ki moun ki pa janm f er? administrasyon : n. 1. "ganizasyon. Administrasyon Laps. 2. Jan yo dirije zaf leta. Gwoup moun ki anchaj okipe zaf administrasyon yon peyi 3. Domn etid ki prepare administrat. Li etidye administrasyon. administrat : n. moun ki ap administre yon antrepriz, yon biwo eltr. Administrat a pa la, moun pap kapab touche. administratif : a. ki gen relasyon ak regleman yon administrasyon. administre : v. Jere, ganize ak objektif. Se papa m ki administre lajan fanmi an. admirab : a. Ki merite admirasyon. Pl se yon nonm admirab men li sounwa twp. admirasyon : n. Kontanplasyon, apresiyasyon. Jan gen admirasyon pou Kawl. admirat : n. Moun ki admire, ki apresye yon lt moun. Py se admirat Alisya. admire : v. 1. kontanple, gade ak plezi epi kontantman. Mwen tap gade yon fim ltrejou, se pa de admire mwen te admire jan akt a jwe byen. 2. renmen, gade ak afeksyon. Bl tifi, si ou te konnen jan mwen admire w, ou pa ta ban mwen refi. admisib : a. Akseptab. Atitid ou a pa admisib, li an dezak ak prensip legliz. admisyon : n. 1. Seri etap pou yo konsidere yon kandida. Se nan etap admisyon an lekl la reyalize Jozefin tw gran pou klas la. 2. Pri ou peye pou antre nan yon fonksyon Admisyon senk goud. Adf Madan Maks (Madame Max Adolphe): Chf fiyt-Lalo pandan gouvnman Franswa ak Janklod Divalye. Non li anvan li te marye se te Wozali Bosk (Rosalie Bosquet). Li te ft Mibal, li te vin premye fi ki te depite Mibal. Li te vin direktris F-Dimanch, kote ki te gen anpil krim ak abi sou moun ki anprzonnen pou lide politik yo. L Janklod pati pran kite pouvwa a, Madan Maks Adf pati kite Ayiti al viv Ozetazini ak Kanada.

PAGE 11

Diksyon Kreyl Vilsen -10adoken : n. blk ki sanble ak brik, ki ft ak beton, ki svi pou f wout osinon planche, se yon teknik pou pave wout ak blk, san koule beton nan jwen ant blk yo. adolesan : n. moun ki nan laj ant 14 zan rive 18 tan. adolesans : n. Peryd nan lavi yon moun ki kmanse l li fme. Adolesans se peryd timoun yo kmanse pran endepandans nan jan yo panse ak nan sa yo renmen. adonnen : ki gen abitid, ki kole sou yon abitid, san kontwl Li adonnen nan sigart. adopsyon : n. Demach pou yon moun osnon yon bagay vin pou ou. Si ou vle gen yon timoun san ou pa f l, ou ka konsidere adopsyon. 2. Aksepte yon lide yon prensip epi defann li. adopte : v. Pran yon bagay osnon yon moun tankou li se pa w. L ou adopte yon timoun, ou f li antre nan fanmi w. Salnav ak madanm li te kontan anpil l yo te adopte ti bebe a. adoptif : a. Sa ou konsidere tankou pa ou. Se pitit adoptif mwen li ye. adorab : a. Ki merite adore, apresye ak admirasyon. Ti pitit sa a adorab, depi sou jan li pale a. adorasyon : n. 1. Egare pou, fou pou yon moun. Tout lajounen, Jan gen yon sl adorasyon, se Mari, pitit madan Milo a li renmen. 2. Chante osnon seremoni legliz. 3. Aksyon yon moun ki ap adore. 4. chante espesyal yo chante nan seremoni pou lm. adorat : n. Moun ki adore, moun ki admire yon lt pa amou. gen adorat sens. adore : v. Renmen ak pasyon. Mwen renmen ou tlman, mwen santi mwen adore w. 2. Lapriy ak devosyon. Mwen adore ou Bondye. adousi, dousi : a. 1. Sikre. Ak ki sik ou adousi akasan mwen an. 2. vin pi dous, pi janti. Depi mwen te fin diskite ak Tisya a, tanperaman li adousi anpil. adrenal : n. ki toupre gn ren. adrenalin : n. mn k moun osinon k bt pwodui l yo sou tansyon. Adrenalin soti nan glann sirenal epi li vin nan san pou f k a bat pi vit f tansyon monte, f aktivite sik nan san monte. adrs : n. Kote ou rete. Adrs Kawl se nimewo 34 nan Ri Lantman. Adrs lekl la se 375 Ri Larivy. Mwen ekri non ak adrs zanmi mwen yo nan yon ti kan. Ban mwen adrs la, mwen ap vin san fot. Adrs Edika Vizyon se: 755 riyl Educa. Mwen pa gen adrs ou se sa ki f mwen pa ekri w. adrese : v. 1. Pale, f konvsasyon. Fk ou ta w sou ki ton Pl adrese mwen. Gade, pa adrese m lapawl. 2. Ekri adrs yon moun sou yon anvlp. Adriyen Antwn (Adrien, Antoine) np. P Katolik Espiriten. Li ft nan vil Okay 22 Me 1922. Li se pitit Emanyl Adriyen ak Jmn Al (Hall). Li te al lekl prim Okay, lekl segond Ptoprens. Apresa li al Ozetazini, Okanada ak Anfrans. Li te vin konsakre p. Li retounen Ayiti an 1949, li pwofes Sen-Masyal. Li te aktif toupatou pou ede jn yo aprann. Li te pran ekzil sou gouvnm F. Divalye, an 1963. Li viv 23 ane nan Ozetazini. Li retounen nan peyi a an 1986 apre Divalye pati. Li te sipte epi ede gouvnman Aristide. Li chape plizy atanta. Li jwe yon wl aktif pou gen chanjman demokratik Ayiti. Li te vin direkt kolj Sen Masyal. advantis : n. 1. relijyon ki adopte jou samdi km jou pou yo f svis prensipal. Mwen se advantis, se sa ki f mwen pa travay lesamdi.

PAGE 12

Diksyon Kreyl Vilsen -11advb : n. Mo ki modifye yon vb. Nan fraz A li ap vini tousuit @ tousuit se yon advd ki modifye vb vini. Gen advb ki make kijan, ki direksyon, kil, ki kote osnon ki kantite. advs : n. Ki nan pati opoze. Si Edwa nan pati repibliken epi Jan nan pati demokrat, tal konsa yo pral fonksyone tankou yo se de advs. advsite : n. Difikilte, tribilasyon. Gen jan ou w yon zanmi boule avk ou nan advsite, ou vin konsidere li tankou se fr ou li ye. adwat. adv. : sou kote men dwat, sa ki paltb kote goch. Kay mwen an adwat kay madan Pl la. adwaz : n. Ti tablo espesyal pou timoun ekri. Mwen te renmen adwaz lontan yo, kou ou fin ekri, ou kapab efase li ak dlo. Adwen Bobren. np. : Espesyalis nan jeyografi. Li te ekri premye liv Jeyografi Dayiti ki rele "La Geographie de l'Ile d'Haiti". Msye konsidere pami premye moun ki te espesyalis jeyografi Ayiti. adye! ent. : Podyab, son ak soupi pou montre trists osinon sezisman. Adye Bondye, gad kisa Konp Lewa devni! AEH (AEA): Assoc Ekriven Ayisyen. Fonde an 1979. Premye prezidan li se te Michaelle Lafontant Herard. "gn kominikasyon li se te A Tm @ ak A Langaj @ Misyon gnizasyon se pou defann ak ankouraje sikilasyon panse san baboukt. afab : a. Debyen, bon jan, atiran. Ou tou w Wob pa menm moun ak Jera, Wob se yon nonm ki afab, Jera limenm, li repousan. afam : adv. Pou fi, ki ft pou fi. Soulye afam yo ka gen talon kikit men pa gason yo se talon pla pou yo genyen. af (zaf): n. bagay, sa yon moun posede. Mwen pa kontan ak p a, mwen pran tout af m, mwen ale. 2. Istwa, koze, zen. Gade yon af, nan ki zen ou ap mete mwen la a? 3. "gn sks moun. 4. Relasyon kote de moun ap viv ansanm san yo pa marye. Li f af ak Kesedyo. afebli : v. pdi fs, vin fb; diminye afeksyon : n. 1. Js oswa santiman karesan pou yon moun. Jan se moun ki toujou bay fanmi li afeksyon. 2. Kars. Dyedone sanble yon timoun ki manke afeksyon papa li pa pase men sou tt li. afekte : v. touche, chanje, f lapenn. Lanm marenn mwen an afekte mwen anpil. afmaj (anfmaj) : n. lokasyon, lwaye ki kalkile sou ane. afmen : v. lwe yon kay osinon yon espas ki kalkile pa ane afese : v. Bese, vyeyi. Ou pa gad figi Chantal, li afese anpil papa. afiba : n. Manje ki ft ak trip bf. Afiba bf bon nan kalalou. afich : n. pankat. Ou w afich ki sou poto a, se mwen ki mete l. afiche : v. kole yon afich. Msye afiche nouvl la nan tout poto elektrik nan katye a. afidavi : n. entansyon, prv. Biwo a mande mwen yon afidavi sip kif se pou mwen ranpli fm nan epi al chache detwa papye labank pou mwen pote ba yo. afilyasyon : n. Gwoup moun manm ladan l, atach, koneksyon. Mwen pa nan ankenn afilyasyon, mwen se yon moun ki apa. afilye : v.K onekte, atache ak yon gwoupman. Eske ou afilye ak asosiyasyon etidyan isi a? afimasyon : n. Ratifikasyon, konfimasyon, deklarasyon. Sa ou di la a, monkonp, se yon afimasyon ki ka vire kont ou! afimatif : a. Pozitif, ratifye. Si mwen konprann byen, rezilta egzamen ou an afimatif? afime : v. Konfime. Mwen afime ou mwen w Jezila ak de je mwen ap desann lavil. afl : ki gen desen fl Wb afl. aflije : v. Gen lapenn. Jan mwen w ou aflije la a, ou pap ka al nan bal asw a.

PAGE 13

Diksyon Kreyl Vilsen -12afon : adv. ki ale an pwofond. Nou ap etidye keksyon an afon. afs. adv. : tlman, sitan. Afs ou pa etidye, ou pa pase. afranchi : n. Nan tan koloni, esklav ki libere. Afranchi yo te lib f anpil nan sa yo te vle, yo te gen dwa esklav yo pat genyen men dwa yo te gen limit tou. Yo te vin konsidere tankou yon lt kategori moun, ant esklav yo ak kolon blan yo. Se pa tout metye yo te kite yo aprann ni se pa tout kms yo te andwa f. Se pa tout grad yo te kite yo genyen nan lame. afre : a. Saf, gouman, voras, ki manje anpil e vit. Kouman ou f afre konsa a? (afreman, afresite) afreman : adv. jan moun osinon bt manje ak vorasite. afresite : n. jan yon moun manje anpil e vit. Afrik (Lafrik) : np. Youn nan senk kontinan yo. Kotdivwa se nan yonn nan peyi Afrik yo. Se nan kontinan Afrik tout zanst moun nwa yo sti. Gen enfmasyon syantifik ki koumanse montre se nan kontinan Afrik zanst tout moun sou lat a sti, klkeswa koul li. Kontinan lafrik osid Ewp, toupre Azi, li bde sou kote lws ak oseyan atlantik epi sou kote ls ak oseyan endyen. afriken : n. Moun ki sot nan peyi Afrik. Mwen gen twa zanmi afriken nan lekl mwen an. afwo : n. Estil kwafi moun nwa renmen f, cheve a koupe kout ak yon ti ponpon devan. Mwen renmen afwo li a, li f li byen. afwon vbal : n. atak. Sa ou di la se yon afwon li ye, ou konn sa, se bagay ki pou ta f mwen mande ou goumen. afwonte : v. konfwote, koresponn, opoze fasa-fas. Mwen pate janm enterese afwonte ng sa a. afwontman : konfwontasyon, menas, mankedega Gen yon afwontman sou granri ant Titato ak Siko. Ag (alg) : n. Plant senp ki viv nan dlo. Gen alg dlo lanm, gen alg dlo dous. Ag pa gen rasin, tij ni fy. Yo gen klowofil. Gen ladan yo ki iniselil (yon sl selil), genyen ki miltiselil (plizy selil) aga : n. Nan syans biyoloji, aga se yon jl kl tankou jelo osinon lanmidon kuit ki soti nan ag. Yo svi ak aga nan laboratwa km matris (sip) pou mikwb ka miltipliye. An reyalite, aga komsyal se yon poud, se l yo mete l nan dlo cho li vin tounen yon jl. aganman : n. Bt ki chanje koul pou adapte ak sikonstans kote yo ap viv la. 2. a. Moun ki chanje pozisyon tou depannde optinite Politisyen aganman. agasan : a. yon sitiyasyon ki f yon moun pdi pasyans. Bri sa a agasan li anpeche mwen lapriy. agase : v. Enve. Pa agase mouche sa a se moun ki pou voye wch dy ou tande. agat : n. wch fv ak atis svi pou f bijou ak eskilti. agawou : n. nan relijyon vodou agawou reprezante lespri loraj. agiman: n. Rezonman dokimante, deklarasyon retorik. Mwen rayi l Tika ap bay vye agiman sa yo. ago : ent. Son pou make apwobasyon osinon kontantman Mt seremoni an sonnen ason an tout moun reponn ago! agoch. adv. : Sou kote men goch ou. L ou rive nan kafou a, vire agoch. 2. Ki pa sou wout, ki lwen, wout ki konplike. Msye pa sou wout mwen ditou ditou, li agch. agogo. adv. : Anpil. Te gen bwason agogo nan resepsyon an. agon (Ar) : gaz san od, san koul, int ki nan atmosf a. Yo svi ak li nan manifakti anpoul, nan tib radyo, nan soudi eltr. Senbl li Ar.

PAGE 14

Diksyon Kreyl Vilsen -13agoni : n. 1. Etap l yon moun pral mouri. Mwen pa janm w moun nan agoni. 2. Sitiyasyon difisil. agonize : v. Mouri lantman, soufri alevini. Madan Chal agonize pandan yon semenn anvan li mouri. agraf : n. Presyon. Vin tache agraf la pou mwen, men mwen pa rive. agrafe : v. Tache ak agraf. Vin agrafe do m pou mwen, tanpri, men mwen pa ka rive. agrandi : v. F vin pi gran. Pouki ou pa agrandi foto sa a, jan li bl? agrandisman : n. Ogmantasyon gwos yon bagay. Agrandisman kay la koute mwen anpil lajan. agrap : adv. Ak fs, san jantiys. Ou pa bezwen pran m agrap konsa, se pa joure mwen ap joure ou. agravan : a. sikonstans ki f yon sitiyasyon vin pi grav. agrave : v. Vin pi mal, ki vin pi grav. Depi mwen vin gen dyabt la, maladi k mwen an vin agrave. agr : a. Ki gen avwa ak travay lat osinon ki gen avwa ak pataj ak pwopriete t. Ayiti yo pale anpil sou refm agr, km yon fason pou rezoud pwoblm pwodiksyon manje nan peyi a. agrese : v. atake san rezon. Li vole sou moun yo, li agrese yo, polis arete l. agres : n. moun ki f zak vyolan sou yon lt san rezon valab agresif : a. Ki reyaji ak vyolans, ak fs. Poukisa ou bezwen agresif konsa a, kalme ou non. agresivite : n. Atitid moun ki agresif. Woland se moun ki kal, li pa renmen moun f agresivite sou li ditou. agresyon : n. Aksyon vyolan sou yon lt. Se pou ta w ki kalite agresyon vl a f sou timoun yo. agreyab : a. Ki bay k kontan ak plezi. Ltrejou mwen te pase yon sware agreyab lakay Terz. agreye : v. apwouve agrikilt : n. metye moun ki f agrikilti. agrikilti : n. 1. Aktivite travay lat. Ayiti se yon peyi kote twaka peyizan yo travay nan agrikilti. 2. Domn teknik ki etidye pwodiksyon ak kontwl plant. agrikl : a. Ki gen avwa ak agrikilti. Peyi Dayiti se yon peyi agrikl. Agwe np. : Nan relijyon Vodou se lwa ki kontwole dlo lanm ak tout plant ak bt ki viv nan lanm. Li gen pouvwa tou sou tout bato ki vwayaje nan lanm. Li reprezante ak yon gason wouj ki gen zye vt, ki pote inifm milit, gan nan men ak kas sou tt. agwo : n. kontraksyon. al gade agwonm. agwobiznis : n. Biznis ki trete, konsve osinon transfme pwodui agrikilti. agwonm : n. Moun ki etidye pratik ak teyori kouman pou travay la t a byen. Agwonm Chal pa ret dy biwo, li renmen al travay nan pwovens ak abitan yo. agwonomi : n. Syans ki montre kman jere resous agrikl. Mwen pral etidye agwonomi. ajam : adv. jam ajannda : n. 1. Kan ki gen yon paj pou chak jou kote moun make sa li gen pou li f nan jou yo. 2. Pwogram ki genyen nan yon aktivite ajan : n. 1. Metal, lajan. Bijou ajan yo dire anpil epi yo bl. 2. Reprezantan, koutye. Jozefa se ajan asirans li ye, li vann asirans. ajans : n. Biwo espesyalize nan yon bagay. Mwen pral pase nan ajans famasetik sa a, yo kapab gen kk dyb pou mwen. ajante : adv. ki gen koul ajan ajanten : n. Moun ki soti nan peyi Ajantin. Ajanten pale Panyl. Ajantin : n. Peyi nan Amerik Disid ki toupre ak Brezil. Ajantin se yon peyi kote yo pale Panyl.

PAGE 15

Diksyon Kreyl Vilsen -14ajantri : n. 1. Kouv ki gen kiy, foucht ak kouto. Mwen pa w kote ajantri yo ye, ou te wete yo nan tiwa a? 2. Je foucht, kiy ak kouto. Demen mwen pral resevwa etranje lakay mwen, mete tout ajantri yo dey. Aje (Age). np. : Jeneral ayisyen Tousen te voye ak gad blan pou te al kmande nan Sendomeng an 1800. aje : v. Ki antre nan laj. Madan Bs se yon moun aje, li gen sansenkan. ajen : a. ki poko manje depi nan maten, ki gen lestomak vid. ajenda : n. 1. Kan ki gen yon paj pou chak jou kote moun make sa li gen pou li f nan jou yo. 2. Pwogram ki genyen nan yon aktivite Ajen Wonal (Agnor Ronald) : np. Esptif Ayisyen ki jwe tenis nan nivo entnasyonal. ajenou : 1. Anpenitans sou jenou w. Vin mete ou ajenou tifi, ou tw maledve. 2. L ou mete jenou ou at. Mwen toujou mete mwen ajenou le dimanch l mwen al legliz. AJH (AJA) : Asosiyasyon Jounalis Ayisyen. aji : v. 1. Fason moun boule, ajisman, konptman, aksyon. Mwen renmen jan ou aji av m nan. ajil : a. 1. Lej, ki ka deplase ak fasilite. Lort konn danse, papa, ou pa w jan li ajil? 2. Materyo t ki svi pou f krich, kannari ak lt travay atizan. ajilite : n. Ladrs. Madan Kalo danse ak yon ajilite, tankou li se yon jenn gengt. ajisman : n. Tretman, fason moun boule. Mwen pa renmen ajisman Tisya ditou. ajistab : a. Ki kapab ajiste, ki pa fiks. ajistay : Teknik pou ajiste de moso metal osinon bwa. ajiste : v. F de moso amonize youn ak lt. ajisteman : n. Adaptasyon. Chanjman pou ou ka rann yon bagay posib. Depi mwen pdi travay mwen an, se pa de ajisteman mwen oblije f pou m ka f dlo f b. ajitasyon : n. Mouvman, brasay. Gen ajitasyon nan lari a paske demen se ft. ajitat : n. Moun ki ap mete dezd nan yon sitiyasyon. ajite : v. mouvmante, ki pa kalme. Kijan ou ajite konsa a, kalme ou non. ajou :1. pati ki vin apre. 2. Ki pare, ki al, ki pa anreta 3. Ki gen titwou pou limy pase Twal ajou. ajoune : v. ranvwaye pou yon lt jou. 2. Ki elijib pou reprann yon ekzamen. Li pa pase bakaloreya, li ajoune pou septanm. ajoupa : n. kay pay, ti kay senp ak twati an pay ki monte sou kat poto san mi. Mwen pa gen gwo kay, se yon ti ajoupa mwen genyen. ajoute : v. Mete sou sa ki genyen. L ou ajoute de mango sou twa mango, sa ba ou senk mango. Operasyon pou mete ansanm osinon pou ogmante kantite. 5 + 4 = 9. Kalkile yon total. ak: konj. Avk. Chyen ak chat pa janm fin antann yo byen. Mwen te konprann ou t ap vini ak zanmi ou yo wi, apa se avk papa ou slman ou vini? 2. anplis, ajoute. Twa mango ak yon pen. 3. Dokiman, stifika, tit, testaman, kontra, konvansyon Ak Endepandans. Ak maryaj. 4. Sipfisi teren. Yon kawo t vo apepr twa ak. Ak Endepandans : Dokiman ki konsiye deklarasyon Endepandans Ayiti. Moun sa yo te siyen Ak Endepandans Ayiti... Henry Christophe, Clerveaux, Vernet, Gabart, Alexandre Petion, Geffrard, Toussaint Brave, Romain, Lalondrie, Capoix, Magny, Daut, Cange, MagloireAmbroise, Yayou, Jean-Louis Francois, Gerin, Moreau, Ferou, Bazelais, Martial Besse. akable : v. Fatige, kraze. Mwen toujou akable l m mache nan soly cho pandan lontan.

PAGE 16

Diksyon Kreyl Vilsen -15akachon : katye nan zn kafou, sou kote sid Ptoprens. Msye renmen ak yon ti dam ki rete akachon, ki moun Okay. akademi : n. Lekl espesyalize. Mwen pral nan akademi Boza ane pwochen. 2. Sosyete ki reyini savan osinon atis. 3. Lekl espesyal pou aprann penti, mizik ak l boza. akademik : a. ki gen relasyon ak yon akademi. akajou : n. Bwa di ki svi pou f mb. Mwen pral achte yon salon ki ft bwa akajou. akalmi : n. peryd kal, ki pa gen anpil aktivite. Van an bay yon ti akalmi. akamil : n. manje ki ft ak mayi melanje ak pwa, ki kuit osinon ki griye epi moulen. Se yon manje ki balanse pou nitrisyon timoun. akansyl, lakansyl : n. Liy ki gen fm demisk plizy koul ki part nan syl la, l reyon soly pase nan vap dlo lapli ki nan l a. Lapli a tap vini epi, kou li rete, akansyl la part. Koul lakansyl se vyolt, ble digo, ble, vt, jn, jnoranj, wouj; tout koul sa yo, ou jwenn yo nan optik, nan etid pris (prism). akaryat : a. Chimerik, ki bay move jan,move karakt Depi Jan mouri, Mari vin akaryat anpil. Depi mwen sevre pitit la, li vin akaryat. akasan : n. Labouyi farin mayi fen moun manje tankou sereyal. Rest akasan soti nan peyi Nijerya ak Dahome. Vin al achte ven kb akasan pou mwen nan bout kafou a. akawo : a. Ki genyen kare. Mwen ta mete rad akawo mwen an men li poko pase. 2. Non yo bay chf gwoup peyizan ame nan zn sid ki te alatt lag Pik. Akay. np. : awondisman ak komin nan depatman Lws. Vil tou pre Kabar. Nan tan Kristf te wa nan pati N Ayiti, Akay se te yon vil fwonty ant N ak Sid. Non Akay a soti nan yon mo endyen Tayino Kayaha ki te nan kasika Zaragwa. Se nan Akay, 18 Me 1803 pandan yon kongr, Desalin ak lt lid yo te kreye drapo ble e wouj ayisyen a. Se Akay enperatris Adelina, madanm anper Fosten Premye, te ft, nan abitasyon Mang. akayik : a. Ki la depi lontan lontan 2. Ki pa alamd ank, ki gen metd ansyen. akdekontrisyon : n. Priy nan relijyon katolik pou mande Bondye padon pou peche. L yon moun al konfese, selon gwos peche ou f p a kapab voye ou al resite plizy akdekontrisyon. akdenesans : n. Batist. Gen moun ki pa konn vr dat ft yo paske lontan anpil moun pat gen akdenesans. ak : ak senserite, ak emosyon. ake : konj. Ak, avk. Varyasyon rejyonal nan depatman Sid. Jozf ake mwen. Klara ake m, Andre ake ou Aken. : awondisman ak komin nan depatman Sid. Vil nan depatman sid. Kristf Kolon te rive nan p Aken an 1494 l sa a Tayino yo te rele zn nan Yakimo. Gen yon lt eksplorat Amerigo Vespouchi te poze Aken tou. Gen plizy atis ak ekriven ki moun Aken. Aken se kote ki gen bl plaj epi moun yo janti tou. aky : n. Resepsyon. L mwen ale kay Pola li toujou banm bl aky. akyan : a. Ki bay bl aky. akeyi : v. Resevwa. Madan Kalo akeyi m ak de bra. Akildin : np. Vil nan depatman N. akile : v. sne Li akile ng la, msye mande padon. Akim-Renpl Ivn (Yvonne HakimeRimpel) : np. Jounalis fi, opozan politik milit maltrete epi lage l toutouni nan lari Ptoprens an 1957. aklamasyon : n. 1. Bwi kolektif pou make ak ak yon moun osinon ak yon lide 2. Vt kote tout moun dak ak k kontan.

PAGE 17

Diksyon Kreyl Vilsen -16akimile : v. Sanble, mete ansanm. Mwen akimile yon pakt kreyon paske mwen pa janm jete yo. akizasyon : n. Pawl ki bay yon moun responsab yon zak. Gade mwen pa f anyen epi se sou do m akizasyon an tonbe akizat : n. Moun ki bay yon lt pot responsabilite yon zak. Nan tribinal la, akizat a te yon jan rete sou silans li pandan tout sesyon an. akize : v. 1. Bay yon moun pote responsabilite sa ki pase a, anvan jijman. Manman m akize mwen dske mwen kite zwazo a soti nan kalj la. 2. n. Moun yo di ki reponsab yon fot Akize, leve pou defann tt ou. aklame : v. aksepte ak k kontan, an piblik. 2. Aksepte san vote. aklamasyon : n. Rl kolektif anfoul pou apwouve osinon akeyi yon moun. akle. adv. : Ki klete. Malt la fmen akle, si ou pa gen kle a ou pap sa louvri l. akl. adv. : kare bare, ki pa ft ankacht. Maryn pa nan rans, li f tout bagay akl; si ou pa renmen l, dyb pa w. Nan demokrasi, tout aksyon dwe ft akl. Aklk Jak (Aclocque Jacques) : np. Foutbol ayisyen, li te jwe nan ekip foutbl Viktori. ak : n. Antant. L dekan mete tt ansanm pou yo deside yon bagay, se yon ak sa ye. Mwen vle f yon ak avk ou sou machin daktilo sa a. Mwen f yon ak ak Wozeli, si li pa p vini, mwen ap vini. akde : v. 1. M ete annamoni, antann. Vini mwen akde gita a pou ou. 2. Aksepte, pmt. Se pitit madan Wob a ki akde m pmisyon pou mwen prete oto li a. akdeyon : n. Enstriman avan pou f mizik li gen klavye tankou pyano sou men dwat ak akonpayiman pou men goch, se yon enstriman ptatif. Vin jwe yon ti akdeyon pou mwen la a. akdeyonis : n. Moun ki konn jwe akdeyon. akokiye : v. Ranmase k. Mwen pa renmen jan ou akokiye k ou la a, sanble ou gen lafyv. akolad : n. 1. Salitasyon. Wob ak Btran bay yon akolad l Btran desann avyon an. 2. Siy matematik ki sanble ak parantz. Pou ou gwoupe enfmasyon matematik ansanm, ou ka svi ak parantz, kwoch osinon akolad. akomode : v. adapte, konsilye pou f yon bagay vin fezab. akolit : n. konpayon nan yon zak. akn : adv. Ki gen kn. Bt akn. akondisyon. adv. : konsiderasyon pou yon bagay ft. Mwen ap marye avk ou akondisyon ou kite travay sa ou ap f kounye a. akonpaye : v. ki mache avk. Madan Vikt al nan maryaj la byen akonpaye ak pitit li yo, se w pou ou ta w l. akonpli. : ki fin ft. Istwa sa a, se yon bagay ki fin akonpli, nou pa bezwen tounen pale sou li ank. akonplisman : n. Reyalizasyon, rezilta enptan. Youn nan akonplisman Silt, se jan li fini pwogram nan anvan tout lt elv yo. akoste : v. 1. apiye. Pa vin akoste ou sou mwen la a, mwen tou fatige. 2. ki al sou lakot, ki mare. Mwen w twa batiman meriken yo byen akoste nan rad la, mwen pa konn sa ya p f ni pouki yo la. 3. Akonpaye. Gen de gad ki akoste madan Jera. akote. adv. : Toupre, pa nan mitan. Mayi a cho, si ou vle, pran detwa kiy akote. akouche : v. F pitit. Madan Ekt al akouche, li f jimo. akouchman : n. Kouch, metba, f pitit. Nan dnye akouchman an, se sezaryn yo te oblije f, timoun nan pat soti fasil. akoupi : v. ki bese pou pran api sou kwis. Tout timoun yo akoupi pou yo jwe mab.

PAGE 18

Diksyon Kreyl Vilsen -17akz : Poutt, paske. Antwn vin malad akz li pat pran prekosyon. akra : n. Fritay ki ft ak malanga osnon ak pwa enkoni. Mwen renmen manje akra ak bannann peze awoze ak yon bon ti ss pikliz. akreditasyon : n. konpetans stifye. Dokiman pou aksepte yon diplomat nan yon peyi. akredite : v. bay otorite pou aji kmilfo otorize. akrk : a. Moun ki vle tout pou li ak jf. Ana se moun ki akrk anpil, pa mande li prete anyen. akrekre : n. ki pa gen bon repitasyon. akrilik : n. twal sentetik aks : n. 1. Baf an liy dwat. 2. Pwen osinon liy ki nan mitan yon bagay ki ap vire. aksan : n. 1. Mak ki ekri sou yon lt (sitou vwayl) pou modifye jan pou moun pwononse li. 2. Jan moun pwononse mo. Li gen yon aksan Kreyl. aksangrav : n. senbl pou mete sou yon vwayl pou chanje son li. aksantegi : n. senbl pou mete sou yon vwayl pou chanje son li akselerasyon : n. ogmantasyon vits pandan yon tan nan yon k ki an deplasman akselerat : n. Pedal ki svi pou bay mot machin plis gaz, pou li ka f vits. Pa peze akselerat ra planche. akselere : v. Ale pi vit. Li pa bon pou moun akselere l yo ap f koub, sa ka koze aksidan. akseptab : a. Sa yon moun kapab aksepte. Kondisyon ou f mwen yo pa akseptab, mwen deside kase kontra a. aksepte : v. Konsanti, dak. Mwen aksepte pataje manje a avk ou, ak kondisyon pou ou lave asyt. akseswa : n. detay, sa ki vin anplis, dekorasyon. Kote ou prale ak tout akseswa sa a yo, ou pa bezwen tousa, mache ak sa ki enptan slman. aksidan : n. Dega ki ft sanzatann. Michl tonbe sou de b dy li ltrejou, aksidan sa a f li f twa jou kouche lopital. aksidante: ki f aksidant. Li pa vin travay, li aksidante. 2. Ki pa egal. Teren aksidante. aksivil : n. 1. dokiman, stifika maryaj. 2. L de moun marye devan yon reprezantan sivil. Yo pase aksivil. Akson : n. Pati nan yon selil n ki sanble ak yon ti fil fen, ki kominike enfmasyon soti nan yon selil, ale nan yon lt. aksyon : n. Aktivite, mouvman. Kote ou w li ye la a, li plen aksyon sou li. aksyondegras (Action de grace) : n. 1. Peryd nan lams. 2. Svis ki f pati seremoni vodou. aksyonn : n. Moun ki brav, ki pran chans. Kouman Polo f aksyonn konsa a. akt : n. Moun ki jwe wl. Mwen ta renmen vin yon akt pou m al jwe nan televizyon. aktif : a. Gen mouvman. Jan se moun ki aktif anpil l gen kanaval. aktivis : n. Doktrin politik ki ankouraje aksyon olye chita bra kwaze 2. Moun ki ap f aktivite politik pou li ka jwenn yon rezilta aktivite : n. Mouvman ou bay k w. Aktivite mwen pi renmen f se naje. 2. Fonksyon ki dwe ft nan yon okazyon. Mwen ap ganize tout aktivite pou ft dizui me a. aktris : n. Moun ki jwe wl nan fim, sinema osnon nan teyat. Jezila se gwo aktris aktyalite : n. 1. Nouvl ki ap devlope, ki ap dewoule nan moman prezan. Dapre sa ki nan aktyalite jodi a eleksyon pou de mwa.. aktyl : a. Nan moman prezan an, ki ap pase kounye a. Sa m ap di ou la a, se yon evenman aktyl, se kounye a yo fk bay li nan radyo. aktylman : adv. ki ap ft kounye a; denojou

PAGE 19

Diksyon Kreyl Vilsen -18akwabon : entj. Pa bat k; pa pdi tan Di dyab bonjou, pa di dyab bonjou l ap manje ou, akwabon f polits ak dyab. akwarl : n. penti pou desine ki ka delye ak dlo. 2. estil penti akwarym : n. Basen espesyal pou pwason. Se pou gen oksijn nan dlo akwarym nan sinon pwason yo ap mouri. akwatik : a. Ki viv nan dlo. Pwason se yon animal akwatik. akwentans : n. zanmitay, entimite. Mwen pa nan ankenn akwentans ak pys moun, mwen pa nan rans. akwo : n. 1. dechire; twou nan rad 2. difikilte ki pa enposib pou rezoud. akwobat : n. Ekilibris. Moun ki f akwobat se moun ki kapab f anpil egzsis ak k yo. akwochaj : n. Kont. Pa mete mwen nan akwochaj ak pson moun tande tifi. akwoche : v. mare; pandye, mare ak yon kwocht. akwonim : n. Mo ki fme l yo kole premye lt (osinon plizy lt) ki soti nan plizy mo. OPL se akwonim pou Oganizasyon Pp an Lit. al : v. ale, deplase, bouje. Al di bs Kola, mwen di, lajan an pa ase. ala : Ent. Son pou make sipriz. Ala traka pou lave kay t. alabaz : a. nan rasin; depi nan kmansman. alabws : a. Koup cheve, estil kwafi. aladen : n. moun ki pa gen anyen pou l f; vakabon. aladispozisyon : pr. dispoze pou f yon aktivite, l yon moun bay siyal Al Janklod (Jean-Claude Hall) : np. Foutbol ayisyen Alabi Chal. (Charles Halaby) : np. Foutbol ayisyen aladriv : a. Trennen. Kijan ou kite timoun nan aladriv konsa a, ou dwe veye pitit fi w. alafen. adv. : Boutpoubout. Alafen, msye tou marye ak dam nan. alafendfen : adv. finalman alafil-endyn : adv. anliy youn dy lt. alafwa. adv. : Anmenmtan. Li te toujou gen de kay alafwa. alagwouy (alagwouj) : adv. distribisyon san ld, pa-aza alalej : adv. san konsantrasyon; san pote atansyon. alam : n. Sirn ki sonnen f pou atire atansyon. Gen moun ki sote l yo tande yon alam pati. L alam nan sonnen, rele polis. alamen : adv. Ki ft ak men, ki pa ft nan machin. Eske ou konn f bwodri alamen? alamd. adv. : Ki nan estil kounye a. Ou toujou renmen mete rad alamd ou menm. Rad ki alamd ane sa a p ap alamd ane pwochen. alamyab : a. amikal, san kont. An nou f af sa a alamyab, nou pa menm bezwen ale tribinal. alanaj : adv. naje nan dlo pou deplase alanbik : n. machin nan gildiv pou distile kleren osinon ronm alantou. adv. : Otou, toutotou. Se nan alantou b isi a sikln nan f plis ravaj. alantran. : adv. annantran, alapapt, nan kmansman. Se depi alantran Ivt Jan kmanse kale l, san li pa mande li ni pouki, ni papouki. alanv : adv. dey vin anndan epi anndan vin dey. alapapt : adv. okmansman; anvan ou kmanse. imedyatman alaplas. adv. : olyede. Se mwen ki te batize maryaj la alaplas madan Kalo ki te malad byen grav. alapte : adv. ki disponib; ki soulamen alaso !: entj. annavan; alatak. Grenadye, alaso! alatak : adv. avanse; atake. Pase alatak.

PAGE 20

Diksyon Kreyl Vilsen -19alatt. adv. : antt, chf, bs. Kouman f, chak tan gen aktivite lekl la se ou ki alatt? alatranp : adv. veye; f atansyon; rete pare. alavni : adv. Apati jodi a, apresa, pwochenn fwa, nan tan ki ap vini. Alavni mwen pap ka kite ou pran tout desizyon yo pou k ou. alawonyay : adv. rete ap veye pa lwen ap tann yon okazyon. alawonn. adv. : sanzeksepsyon. Tout moun alawonn dwe ale legliz demen paske se dimanch Pak. alawonnbad. adv. : alawonn, sanzeksepsyon. Mwen fin pale epi mwen vle tout moun la a, alawonnbad antre nan klas.. Alawou. np. : Yon chf nwa nan tan koloni, ki te f konnen li gen pouvwa sinatirl. Msye te rakonte li svi ak yon kk pou kominike ak syl la. Msye te toujou mache ak kk sa a anba bra l. Albimin : n. Yon klas pwoteyin senp ki ka fonn nan dlo (solib nan dlo). Pati kl nan ze poul, se albimin, l li chofe li kowagile tankou blan ze, ki kuit. alb : n. pwasondavril; trik; malis. Bay alb. albins : a. 1. Ki pa gen pigman melanin sou po l, (yon pigman ki bay po moun koul). Ni moun nwa, ni moun blan gen melanin ki bay po yo koul; men moun nwa gen plis melanin sou po yo pase moun blan. Se melanin tou ki bay cheve ak zye koul yo genyen. Ou pa konn tipitit bs Antwn nan, li albins wi, msye tou blan. 2. n. Yon moun, bt osinon yon plant ki pa gen pigman ki pou ba li koul natirl li. Souvan se yon mitasyon jenetik (chanjamn nan kd jenetik) ki bay sitiyasyon albins la. Albins ki ret anfas la te vin achte nan boutik la jodi a. albm : n. Liv kote ou ranje foto, osinon mizik. Mwen renmen gade albm mwen an se konsa mwen w kijan Tipol chanje. ale : v. Soti, deplase. Ale chita yon kote tande tigason, ou anpeche m f travay mwen. Ale ak k kontan, msi Bondye, msi. Andre ale Nouyk. al. adv. : Egzat, ki pa anreta. Jj pa moun ki janm anreta, li toujou al. alegad, annegad : prep. an relasyon ak. alji : n. Reyaksyon k yon moun bay pou li reponn kont yon manje, yon plant osinon yon pwodui ki nan l a. Gen moun ki f alji ak lenn, l yo met rad lenn sou k yo, yo grate san rete. Alji nan sistm respirasyon f moun estnye, osinon bay opresyon, alji sou po bay gratl. alek : adv. ki tonbe byen kare. alekout : a. ki pote atansyon. 2. adv. ak atansyon. alekri : a. ki ekri sou papye Mete kondisyon yo alekri, konsa pap gen bliye. alen, lalen : n. sl alimisym osinon sl potasym ki svi nan pirifikasyon dlo ak nan manifati tanri po bf pou f kui. aln : n. souf; od souf moun. alenfinitif : 1. touye; fini; pa vo anyen. 2. fm vb. alenpwovis : adv. sanzatann alenter : adv. diplis pou peye l moun prete lajan. alentery : adv. andedan alepk : adv. 1. alamd 2. Nan tan pase ale-retou : adv. Ale tounen, ale vini, nan tou de sans. Si pou m pati, se pou mwen achte yon tik ale-retou. alven : n. Ti pwason ki fk ft, ki poko devlope, ki svi pou estoke basen elvaj atifisyl. ale-vini : adv. Deplasman nan de sans ki pa gen fen. Kalo nan yon sl ale-vini ak madanm li, yo pa ka separe men yo pa ka viv ansanm nonplis. Mwen okipe tout jounen jodi a mwen ap f anpil ale-vini. alji : n. Reyaksyon k ou f l li pa kapab sipte yon bagay. Mwen f alji ak pelisilin.

PAGE 21

Diksyon Kreyl Vilsen -20aleka : adv. Sou kote, apa. Kouman ou rete aleka konsa a, vinn jwenn nou non. alkile. adv. : kounye a. Alkile, ou pa respekte pawl granmoun, depi kitan? Aleksann Antwn, (Alexandre Antoine) : np. Ekriven, jounalis ayisyen, li te ft nan vil Leyogn 21 mas 1971. Li etidye Ptoprens. Li te pwofes nan Lise Petyon Ptoprens apresa li te direkt nan minist Edikasyon Nasyonal Zv li > Pwezi. Rythmes Indignes, Ptoprens, 1943 ak Chansons Ngres, 1949. Aleksann Makdonal ALEXANDRE MacDonald: np. Ekriven, Pwofes, Majistra Kominal nan Vil Okay, Depite, li te ft Okay 25 Out 1862. Li mouri Ptoprens 30 Jen 1931. Zv li, Pwezi. Chants Intimes. Aleksann Petyon. np. : Prezidan nan zn sid peyi Dayiti 1806-1818. Aleksi Jak-Edwa (Jacques-Edouard Alexis) : np. agwonm, edikat, espesyalis nan teknoloji manje. Manm fondat Inivsite kiskeya, Li te dwayen Fakilte Agwonomi, nan inivsite Kiskeya, li te minis edikasyon nasyonal, epi li se Premye Minis. Aleksi, Jak-Estefn (Jaques-Stephen Alexis) : np. Dokt, ekriven, politisyen ki ft Gonayiv 22 Avril 1922. Li te fonde yon pati politik (Pati Antant Popil). Li ekri ACompre Gnral Soleil@ (1955); Les Arbres Musiciens (1957); L=Espace d=un Cillement (1959); Romancero aux Etoiles (1960).Yo asasinen li Ptoprens avril 1961 pou aktivite politik militarize kont gouvnman Divalye. Aleksi Jera (Gerard Alexis ): np. ekriven, istoryen nan domn boza. all : a. Pale anpil, pale mete la. Mwen pa janm konn yon moun ki gen dyl all pase Kawl. alelouya. ent. : Amn, sa se vre. Mwen resi dak av w, sa ou di a se vre, alelouya. 2. Retire k ou. Alelouya satan. alemye : n. Miy, amelyorasyon. Kounye a travay la gen yon ti alemye ladan l, men lontan, sa te di nt ale. alenter. adv. : Pati ou mete anplis sou lajan ou prete. Prete mwen senkant goud tanpri, menm si se alenter; m a remt ou ni manman lajan an ni enter a nan dat trant desanm l mwen touche. ale-retou : vwayaj an de sans Mwen gen yon tik ale-retou pou mwen al Ansavo. aletranje : adv. Laba, nan lt peyi. Tout pitit madan Chal yo pati ale aletranje. alevini : n. monte desann, sot yon kote ale yon lt, epi retounen. Se nan alevini sa a li tou pdi lavi l. 2. Flannen alevouzan. ent. : Wete k ou devan m nan. Alevouzan mach, pa anmde mwen konsa. alew. : Sa k konnen. Alew si li ap di verite la a. alz. adv. : Konftab. Jera mete madanm li ak pitit li yo alz. alfabt : n. Abese. Tout lt nou svi av yo pou ekri. L mwen te timoun, anvan senkan, mwen te gentan konn alfabt la. alfabetik : a. ki ganize dapre ld alfab. alfabetizasyon : n. etap ak pwogram pou moun aprann li ak ekri. alfabetize : v. aprann alfabt, aprann li ak ekri. Moun ki alfabetize ka svi ak ekriti pou kominike ak lt moun. Alfredo : np. Non yo restavk ki ale nan inivsite epi ki ekri yon liv sou lavi malere ak malerz ki rete ak moun. Non legal msye se Janwob Kad. alg (ag) : n. Plant senp ki viv nan dlo. Gen alg dlo lanm, gen alg dlo dous. Ag pa gen rasin, tij ni fy. Yo gen klowofil. Gen ladan yo ki iniselil (yon sl selil), genyen ki miltiselil (plizy selil)

PAGE 22

Diksyon Kreyl Vilsen -21aligati (fil): fil an metal ki svi pou mare alilin : n. lank, koloran. Ayiti moun yo svi ak alilin ble pou f lank. aliman : n. manje, nouriti, ftifyan. Ki kalite aliman ki genyen nan kola? 2. Anliy (aliyman). Machin nan pdi aliman li, fk mwen mennen l nan garaj. alimantasyon : n. tip manje moun manje. 2. Rejim alimant : a. ki gade koze manje. alimt : n. Ti tij anbwa osinon an katon ki gen yon pwodui souf ki bay limy, chal ak flanm l ou fwote melanj souf la osinon l ou chofe li. Apre premye limen an bwa a ka boule pou kontinye flanm nan Pase m alimt la pou mwen limen bwapen an. aliminym : n. Metal ki pa lou, ki gri, ki pa wouye. Nan chimi, senbl li se Al. Asyt aliminym pi bon pou timoun pase asyt fayans, l li tonbe, asyt la pa kraze. alisinasyon : n. Sitiyasyon espesyal l yon moun nan tande vwa ki ap pale avk li alske pa gen moun b kote li, li w, li pran sant osnon li santi bagay ki pa b kote li. alite : v. ki oblije rete nan kabann. alivyal : a. ki gade rezilta l dlo lavalas desann. alivyon : n. sab, wch ak lt bagay ki vini l dlo desann. aliyman : n. pozisyon an liy. aliyen : v. Mete anliy dwat. Li mete tout machandiz li byen aliyen nan bak la. alize : rejim van ki soufle sou lanm alizyon : n. F relasyon ak yon bagay. Mwen pa renmen l ou ap f alizyon a lajan mwen genyen an, se lajan mwen li ye, li pa pou ou. aljb : n. Branch nan matematik ki svi ak senbl pou reprezante chif. Kou ou rive nan segond ou ap kmanse aprann aljb. Aljeri : n. Peyi nan kontinan Afrik, kapital li se Alje. Moun nan peyi Aljeri yo rele Aljeryen. Aljeryen (n) : n. Moun ki soti nan peyi Aljeri. Jozt marye ak yon Aljeryen. alkalen : a. Ki pa asid, ki gen gou ving; ki gen yon pH ki depase 7. alkali : n. 1. solisyon amonyak, solisyon ving. 2. Baz idwoksid ki delye fasil nan dlo pou bay iyon idwoksil. 3. Nenpt ki pwodui ki kapab f asid vin net, ki gen pH depase 7. alkasz : n. anti-asid alkl : n. Likid ki gen yon pwodui chimik f ladan li ki kapab svi pou f bwason osnon pou f medikaman. Moun ki bw anpil bwason ki gen alkl ap sou. Gen alkl ki svi pou limen dife, ki svi pou dezenfekte. Kleren se yon likid ki gen alkl etilik ak dlo. alkole. adv. : san rete, seryzman. Jan mwen w mesye dam yo ap planifye maryaj yo a, genl yo damou nt alkole. alkolik : 1. n. Bwasony. Moun ki toujou ap bw bwason ki gen alkl ladan l san kontwl. Kalo se yon alkolik, chak l mwen kontre l li toujou sou. 2. a. Ki gen alkl. Moun pa dwe bw bwason alkolik nan travay yo. Alman : n. 1. Lang moun ki soti nan peyi Almay pale. Mwen ap aprann Alman. 2. Moun ki soti nan peyi Almay. Msye se yon Alman li ye. almanak : n. Kalandriye, tablo ki reprezante mwa yo ak jou yo nan yon ane. Gade nan almanak la pou w ki jou ft ou ap tonbe. Seri aktivite yon moun ap f nan yon peryd. Almay : np. Peyi nan kontinan Ewp, toupre Lafrans ak Bljik, se la Alman yo rete. Lontan te gen de Almay, Almay lws ak Almay ls, kounye a, yo f yon sl.Moun ki sot nan peyi Almay pale Alman.

PAGE 23

Diksyon Kreyl Vilsen -22alo. ent. : Salitasyon. Alo kouman nou ye. Alo, ban mwen nouvl ou? alon : pr. ki ap resevwa on; ki jwenn tout atansyon. alonje, lonje : v. 1. f yon bagay dire. Chantal se moun ki renmen alonje yon kont, li pa janm fini ak yon koze, li toujou gen pou li plenyen. 2. f yon bagay vin pi long. Pomad sa a lonje cheve anpil, ou mt svi av l. Ss pwa a tw ep, lonje li ak yon tidlo. alontm : adv. konsideran tan ki long. Ki dire. als : pr/konj. pandan alske. adv/konj. : tandiske. Alske mwen chita kppz ap tann Kalin, li twouve li al ranse nan vwazinaj. aloufa. n : Saf, voras, tilolit, ki manje anpil. Si ou w kote Edwa manje, wa sezi, se yon aloufa li ye. alowin. : Ft ki selebre nan peyi Etazini jou ki 31 Oktb. Timoun yo degize jou alowin epi yo al mache vizite vwazinaj; vwazen yo bay bonbon, sirt, ak dous. Alsibyad. np. : Atis ayisyen ki te konn f teyat popil nan radyo chak dimanch apremidi. Depi li dez ledimanch, tout moun nan katye yo te mete radyo yo sou pwogram Alsibyad la. alsiyis : n. son moun f l li gen kontantman seksyl. Se yon mo vilg. alt : n. Zouti pou f egzsis pou devlope mis bra (bibit). Si ou f egzsis ak alt, bibit ou ap monte. altnat : n. Ekipman ki pwodui kouran. Machin mwen an gen yon pwoblm altnat. altnatif : n. 1. Chwa, ranplasman. Mwen ba ou de altnatif, ale osnon rete. 2. a. Kouran ki chanje direksyon ale-vini. Kouran altnatif. alt : n. zouti ki ft ak de boul ki konekte ak yon ba pou f esp. Altid Rawoul (Raoul Altidor) : np. ekriven novelis, li ekri woman an Kreyl. Li ft 11 Janvye 1965. altitid : n. Wot vtikal yon bagay (osinon yon kote) pa rap ak t a, osinon pa rap ak nivo lanm. Alveyl : n. Espas ki nan poumon ki pmt echanj gaz. Li pmt gaz oksijn ki sot nan poumon an antre nan san epitou ki pmt gas kabonik ki sot nan k moun nan, antre an poumon an pou ale dey. alyaj : n. melanj metal ak yon lt eleman. alyans : n.1 Inyon, tt-ansanm pou yon kz. Depi de ti koms f alyans, yo ka vin tounen yon gwo magazen. 2. Bag maryaj. Wob bay madan li yon b alyans. alye : n. Moun pa. Si ou pa si Andre nan se alye ou, pa rakonte l sekr ou. 2. Fanmi. Se yon alye b papa. alyennkat : n. kat idantifikasyon pou imigran nan peyi Etazini Eske Kristf Kolon te gen alyennkat? A.M.: senbl pou endike maten, peryd depi minui ale jiska midi. amak : n. kabann ki ft ak kd ki tache nan de poto. amalgam : n. melanj mki ak yon lt metal. 2. Melanj pou f dantye. amann : n. penalite ki mande pou moun peye lajan. amannk : n. Anmore, de moun ki pa fanmi epi ki renmen youn lt. Chal se amannk Jezila men Jezila pito Woje. amannman. : n. Chanjman nan lalwa. Se ak yon amannman nan konstitisyon ki te vin bay fanm dwa pou yo vote. amat : n. 1. Ki pa f. Ki pa aprann sa lap f a dapre prensip. Mwen kapab ranje radyo a pou ou men mwen pa garanti ou si li ap dire paske se amat mwen ye. 2. Ki fanatik yon bagay. Mwen se amat foutbl anpil. 3. Ki kondui bato.

PAGE 24

Diksyon Kreyl Vilsen -23amati : n. chapant pou kenbe kichy, pou koule beton, echafo, kakas, treyi. 2. a. ki la pou soutni. ame : v. Ki gen zam. Alkile, vakabon ki ap vl yo mache tou ame. am, anm : a. Ki pa dous ni sale. Ban m yon ti te am tanpri, mwen f sezisman Amedisali : np. ganizasyon legliz ki ede moun ki pv l yo vin manm legliz. amelyorasyon : n. Chanjman pou miy. Mwen w yon gwo amelyorasyon nan nt ou yo. amelyore : v. Chanje pou yon sitiyasyon ki pi bon. Si nt ou yo amelyore, sa ka vle di ou konprann sa ou ap etidye a pi byen. amn! ent. : Alelouya! sa ou di a se vre (Espresyon ou di apre lapriy). Bondye, mwen konnen ou konn f mirak, f m w jistis mwen, amn. Ensiswatil. L mwen al lams, chak tan p a di yon bagay, mwen di amn. amerendyen : n. moun ki te nan kontinan Amerik anvan Kristf Kolon te rive. 2. a. Ki gen relasyon ak endyen Amerik. Amerik. : 1. Kontinan kote Etazini, Kanada, Meksik, Brezil, Ayiti elatriye ye. Nan kontinan Amerik la gen moun ki pale Angle, Panyl, Ptig, Franse, Kreyl ak lt lang endijn. Amerik la separe an Amerik disid, Amerik santral, Amerik din. Nan zn santral la gen yon gwoup zile yo rele zile Karayib. Ayiti se youn nan zile yo ki nan Karayib la. 2. Ti non yo bay peyi Etazini. ameriken, meriken. n : 1. Moun ki ft Ozetazini, osinon moun ki natiralize ameriken. 2. Moun ki viv nan tout kontinan Amerik la. Kontinan ameriken an gen Amerik Din, Amerik Disid ak Amerik Santral ladan l. 3. a. Pwodui, machandiz ki soti nan kontinan Amerik. Machin Fd yo se machin ameriken yo ye. amezi. adv. : pandan, amezike. Amezi mwen ap prete Filip lajan, li menm, li ap depanse mal, ou kw se yon move timoun Filip sa a ye! amib : n. mikwb ki viv nan dlo osinon ki viv km parazit andedan bt. Li gen yon sl selil (iniselil). Li gen fm yon ti sak dlo, li chanje pozisyon likid anndan li, pou li ka deplase. Li repwodui dapre metd fisyon (yon pati nan selil la dekole epi devlope pou f yon lt amib) amidal, amigdal : n. Pati nan gj ki tou pre ak farenks. Moun ki gen amidal anfle f maladi yo rele amidalitis. amidonnen : v. mete lanmidon. amigdal : n. lalwt .Pati nan gj ki tou pre ak farenks. Moun ki gen amidal anfle f maladi yo rele amidalitis. amigdalit : n. anflamasyon nan lalwt. amikal : a. Ak amitye, janti. Mwen resevwa yon lt byen amikal, se yon bon zanmi m ki voye l. 2. Gwoup Amikal elv Lise Petyon. amikalman : adv. Ant zanmi; san fache; san joure. amine (asid-amine) : n. Asid amine se konpoze ki genyen azot oksijn, kabn ak idwojn ladan yo epi ki patisipe pou fme pwoteyin. Asid-amine se inite fonksyonl nan pwoteyin. Alanin, serin, lisin eltr se asid-amine. Mo amine a raple li gen azt ladan l. amitye : n. santiman senpati moun gen youn pou lt san yo pa fanmi osinon san yon pa nan renmen. amizan : a. Ki f moun amize. Pys teyat sa a amizan anpil, li f mwen ri joustan dlo sot nan je mwen. amize : v. Pase bon moman ak k kontan. Vin amize ou non, mach, sispann ap trennen yon lapenn toutan. amizman : n. Kontantman, detant. Mwen renmen al sinema, se amizman mwen pi pito.

PAGE 25

Diksyon Kreyl Vilsen -24amnisti : n. Padon. Si se pa amnisti sa a, anpil nan milit yo ta al nan tribinal. am : adv. jiska lekstrm; jiskalam. amoni : n. 1. relasyon kdyal (osinon nmal) ant diferan pati. 2. L son mizikal mache tr byen youn ak lt. amonika : n. Enstriman ak van pou f mizik nan bouch. Mwen te konn jwe amonika l mwen te piti. amonize : v. 1. Kenbe nan amoni, ale ansanm. Koul jip la amonize ak koul ksaj la, ou kapab mete yo. 2. Mete tout enstriman mizik sou menm ton. amonyak : n. Pwodui chimik ki ka svi pou netwayaj. Se pa tout moun ki renmen svi ak amonyak, gen moun ki panse li senti tw f. amonym : n. Enstriman mizik ki sanble ak g yo svi avk li nan legliz. Klavye amonym sanble anpil ak klavye g. ams : n. Jf, apsi. Ban m yo ti ams sou fim nan, monch, ske li bl? amse : v. kmanse yon bagay. Se ou ki amse kont la, mwen pat sou sa mwen menm, men kounye a, mwen sou sa. amti : v. Absbe, pare chk. Si se pat sou sab la pitit la te tonbe, chk li pran an pa tap amti, li te ka kase zo do l. Se gras ak kawotchou machin sa a ki f chk msye pran an amti, si se pat sa msye te kapab kase ren l. Jw a amti balon an sou pye goch li, li choute ak pye dwat li --gl. amtisman : n. 1. enstalasyon pou diminye chk. 2. Rezilta plizy aktivite. amou, lanmou : n. 1. santiman yon moun gen pou yon lt. Bondye di nou dwe gen amou youn pou lt. 2. santiman espesyal yon fi gen pou yon gason osnon yon gason gen pou yon fi. Jan mwen santi mwen renmen ou la a, ticheri, se yon amou ki serye, genl n ap marye. Amou manman gen pou pitit li. amoupwp : n. santiman val moun gen pou tt li. Moun ki respekte tt epi ki f lt moun respekte l paske li kondui tt li ak disiplin. amoure, anmoure : n. gason ki renmen yon fi. amourz, anmourz : n. fi ki renmen yon gason. amwa : n. Mb nan chanm kote moun mete rad ak akseswa. Amwa a menm koul ak kwafez la. amwenke, amwenske : adv. Sinon, eksepte, akondisyon ke, sof si. Amwenke ou vini tousuit, mwen fini avk ou. Fk ou vin travay demen amwenske ou fin f tout bagay depi jodi a. an : atik defini ki vin apre yon mo si mo a fini ak yon vwayl nazal (vwayl nen) Balon an, prezidan an, sendenden an. anafaz : n. Etap nan miltiplikasyon selil l kwomozom yo divize epi deplase al nan de pol (ekstrm) selil la. anbandisyon : adv. Move, pare pou atake. Timoun madan Dyo yo an bandisyon, anvan anyen, yo mande batay. anachi : n. Sitiyasyon kote moun pa respekte lwa yon peyi osinon yon ganizasyon. Gen kote sou lat a, se yon nachi toutan. anachis : n. Moun ki ap rejte tout otorite ak tout rg. Ou pa dwe pran pz anachis ou, se pou ou respekte lalwa. Anakawona (Anacaona). np. : Madanm Kawonabo, yon chf endyen ki te gouvne wayom ki te rele Zaragwa a. Anakawona te yon bl fanm, ki te chante epi di pwezi. Espanyl yo te rive vin kondane li am epi yo te touye l. analfabt : n. Moun ki pa konn li, ki pa konn alfabt yo. Nou bezwen travay pou bese kantite analfabt. analiz : n. kalkil, evalyasyon sou yon bagay pou jwenn tout sa ki ladan l. Dokt a pran pipi mwen pou li f analiz, se pou mwen tounen demen al pran rezilta analiz la.

PAGE 26

Diksyon Kreyl Vilsen -25analize : v. F kalkil tout detay yon bagay. Mwen analize f direkt-a f-m nan, mwen w se yon bon af. anana, zannana : n. Fwi ki yon jan asid ki soti nan peyi cho. Anana se yon fwi ki gen bon gou men se pa tout moun ki renmen l. anatomi : n. Domn nan syans biyoloji ki etidye gnizasyon, fm ak estrikti bt ak plant. Li etidye pati nan k yo epitou relasyon ki gen ant diferan pati yo. Dokt yo konnen anpil anatomi. Anb : Yon rezin ki soti nan plat sapen (osinon pen) ki vin di, (fosilize) li transparan, gen koul jn kl osinon mawon kl. Yo svi ak anb (solid) pou f bijou ak lt bbl dekoratif. anba. adv. : 1. Ki pa sou anwo, ki pa sou anl. Gade anba tapi a wa w kle pt la. Ki vin apre. Maryo mete devwa li a anba pa mwen an, konsa pa mwen an vin anwo. 2. Ankacht. Msye se konsa li ye, si ou ba li yon ti kb pa anba, li ap pran l. anbabra : n. ang ant pati anwo bra ak kf lestomak moun. Timoun nan swe anbabra. anbachal. adv. : sounwa. Mwen pa janm renmen annaf ak moun ki anbachal. 2. Ankacht anbago : n. 1. blokis pou anpeche bato antre soti nan yon p. 2 Blokis pou anpeche enptasyon ak eksptasyon machandiz ant de peyi. Etazini dekrete yon anbago sou Ayiti pou pwoteste kont koudeta milit yo bay gouvnman Lavalas la. anbake : v. 1. Moute. Anbake machin nan vit anvan mwen al kite w. 2. Mete chay. Anbake machandiz yo non, ou paka kite yo at a. Pran transptasyon pou ou ale yon kote. Mwen anbake Jozefa mwen voye li Tigwav. anbakman : n. Chajman. Gade yon kokenn chenn anbakman bannann, se pa de bannann non. Chajman pou transpte yon kote. anbalaj : n. Kondisyonman, anpaketaj, pwoteje yon bagay pou li pa kase. F yon bon anbalaj pou v yo pa kraze. anbalakal : n. espas nan bato ant pon an ak fon an. Met tout machandiz anbalakal. anbalan : adv. Ak ezitasyon, endesizyon, ki pa konn si li dwe ale adwat osnon agch. Edwa jwenn yon travay Okap epitou yon lt Jeremi, msye anbalan, li pa si kils li te dwe pran. anbale : v. 1. Vlope yon bagay pou li byen pwoteje. Si ou ap voye bwat ajantri a pa laps, fk ou anbale li byen pou li sa pa kraze. 2. Vlope nan papye kado. Madanm, anbale kado sa a pou mwen tanpri. anbarasan : n. Jenan. Li anbarasan jan Kawl pale f a, ou pa ta di se joure li ap joure? anbarase. v. :1 Chaje. Mwen anbarase la a, ou pa w mwen gen de sache sou bra mwen. 2. Jennen. Jou li f mwen malonnt la mwen te anbarase anpil. Okipe. anbarasman : n. 1. Wont, eskandal. Gade yon lby ng la vin f devan pt mwen an la a, sa se yon anbarasman mezanmi. 2. Timidite. Se konsa Jera ye, li pa renmen f diskou, pou li pale devan moun se tout yon anbarasman. anbasad : n. Biwo yon anbasad. Si ou bezwen enfmasyon sou yon peyi, ou kapab telefone nan anbasad li. anbasad : n. Moun ki reprezante peyi li nan yon lt peyi. Malou ta renmen vin anbasad Ayiti Ozetazini. anbasadris : n. fi ki reprezante peyi li nan yon lt peyi. Malou ta renmen vin anbasadris Ayiti Ozetazini. anbat. adv. : 1. Antere. Jodi a f Nikl si mwa depi li anbat. 2. Ki pa sou t a, ki pa anba. Gen anpil dlo anbat Laplenn

PAGE 27

Diksyon Kreyl Vilsen -26anbativant : n. Zn anba lonbrit yon moun, anwo sks li. Kalo gen yon sl doul anbativant li, mwen pa konn kot sa soti. anbavant : n. pati sou vant moun ki anba lonbrit li. anbazaj : a. Piti, jn. Jan gen twa timoun anbazaj. anbazsl : n. 1. Zn anba bra yon moun. Kouman ou kenbe bous ou di konsa anbazsl ou a, genl li chaje ak lajan papa. 2. Sou pwoteksyon sere, anba siveyans. Madan Jan kenbe ti medam li yo byen di anbazsl li pou jennjan yo pa vin file yo. anbg : n. manje ki ft ak vyann moulen griye osinon fri ki plase ant de moso pen. anbeli : v. 1. Ki vin pi bl. Ou pa w jan Tika anbeli, se pa menm moun nan menm! 2. Klate nan syl la. Mwen tann yon ti anbeli anvan mwen deplase. anbelisman : n. Netwayaj, blte, pwpte, amelyorasyon, aparans. Moun nan katye yo f yon bon travay, yo netwaye lari a epi yo pentire kay yo tou, anbelisman sa a leve katye a anpil. anbs. adv. : Ki ap degrengole. Kms la pa mache menm alkile, li anbs. anbetan : a. Anmdan. Mwen pa janm kontre ak yon moun ki pi anbetan pase Kalo. anbete : v. Takinen, chache kont. Timoun lekl yo anbete li anpil, mwen di li pou li pa okipe yo. anbilans : n. Machin espesyal pou transpte moun ki malad ou byen ki blese ale lopital. Moun ki ap kondui anbilans yo konn prese l yon gen yon ka grav yo ap mennen lopital, lkonsa yo mete sirn yo. Mwen santi mwen ap endispoze, rele anbilans la pou mwen tanpri. anbiskad : n. pyj. Se nan yon anbiskad Desalin te pran nan Pon Wouj jou 17 Oktb li mouri a. anbiske : v. Kache. Pa vin anbiske k ou la a tande, isit la mwen pa tolere sa. anbisye : n. Ki vle rive tout jan. Moun ki pa anbisye konn pa janm kapab reyisi. anbisyz : a. Fi ki vle rive lwen. Se yon bon bagay l yon fi anbisyz paske sa f li travay di pou li rive kote li vle a men twp anbisyon pabon, li kapab f moun nan vin akrk tou. anbisyon : n. Anvi rive osnon anvi genyen. Mwen gen anpil anbisyon men se kouraj mwen pa genyen. anblm : n. Senbl, siy. Mwen renmen anblm ki nan drapo nou an. anbobinen: v. 1. Mete nan bobin. Vin anbobinen fil sa a pou mwen. 2. Bay yon moun manti. Jan anbobinen Beti. 3. Melanje, foure k nan yon bagay konplike. Poukisa ou anbobinen tt ou nan pwoj sa a? anbochay : n. l yon konpayi ap aksepte moun pou travay. anboche : v. aksepte moun pou vin travay. anbouchi : n. 1. Kote yon rivy antre nan lanm. 2. Pati kote moun met bouch pou jwe yon enstriman mizik. anboulin. adv. : Ak tout vits. Jozefa derape la a anboulin, tankou yon moun yo lage chyen dy l. anbouteyay : n. 1. Ankonbreman nan lari ki anpeche machin sikile. 2. Aktivite pou mete likid nan bouty epi mete bouchon ak etikt. anbouye : v. mete konplikasyon ak konfizyon. anbrasad : n. akeyi yon moun ak de bra. anbrase : v. Bo, kwoke. Manman Jera anbrase Toto anvan li monte avyon an. anbreyaj : n. Antre klch machin nan yon vits. anbreye : v. pase vits nan machin ak klch. Si mwen pat anbreye machin nan mwen f yon aksidan lamenm. anbrigade : v. rekrite nan lame osinon nan lapolis.

PAGE 28

Diksyon Kreyl Vilsen -27anbriyoloji : n. Domn nan syans biyoloji ki etidye devlopman bt ak plant nan peryd depi ftilizasyon (de ze kontre) jiska l pitit la kale. anbriyon : n. etap nan devlopman yon bt, yon plant osinon yon moun anvan li vin konplete. Si se yon poul, se peryd l ze a fk kouve. Si se yon moun se anvan twa mwa ansent anbwa : a. Ki ft ak bwa. Kay anbwa yo boule pi fasil pase kay anmi yo, men yo pi fre. Anbwaz Emanyl (Emmanuel Ambroise) : np. Komsan, militan politik, diplomat. Li temanm KEP an 1987 epi li gen anpil menas kont li. Finalman yo te boule magazen l. A 79 an li te vin anbasad Ayiti nan Kanada. Anbwaz Fnan AMBROISE Fernand: np (non prete li se Flix de Saint Laurent) Ekriven, pwofes, li te ft nan vil Jakml 9 Desanm 1881. Li etidye nan Ti Semin Kolj Sen Masyal. Li te pwofes Syans Natirl nan lise Jakml, administrat nan Finans. Li mouri 7 Avril 1938. Pwezi li pibliye nan plizy jounal ak revi. Li ekri ARecherche Sur Les Causes Naturelles De Notre Malaise Social@, (es) Ptoprens, 1910. ALe Gnral Magloire Ambroise a-t-il Et Tu Ou s' Est-il Suicid? A Ptoprens, 1937. Anbwaz Lidovik AMBROISE Ludovic: np. Ekriven, kontab, avoka li te ft nan vil Jakml, 12 Out 1879. Li etiidye nan Ti Semin Kolj Sen Masyal. Administrat Jeneral Laps (1931-1932). Li mouri 7 sektanm 1940. Li ekri yon liv pwezi, Epanchements, Ptoprens, 1939. anbwouye : v. antotiye, konplike, twouble. Anbwaz Lis, AMBROISE Lys : np. ( non prete li se Jean Libose) Ekriven, li te ft Bayeux, tou pre lavil Okap, 15 Out 1909. Li te etidye nan Kolj Ntredam. Li te antre nan Akademi Milit nan Ptoprens te f kary nan Lame Dayiti jiska janvye 1934. Depi 1957 ale sektanm 1979, li te Konsil Jeneral Ayiti nan Havre. Li ekri pwezi, Bouquet La Naade, 1914; Une Palme et Des Roses, 1941, La Corbeille (nan kolaborasyon avk Luc Grimard, Dominique Hippolyte, Edgar Nre Numa et Anthony Lesps) 1943; Grappes de Souvenirs, 1947; L'Ile Songeuse, 1947; Les Cendres du Pass, 1948; Valparaiso, 1951; Confidences, 1951; C'Est la Voix de l'Afrique, 1951, L'Ile Paradisiaque (La Tortue), Cinq Sonnets ma Mre, 1955; Posies Du Temps Jadis, Ptoprens 1982. anbyans : n. 1. Kondisyon, atmosf, sitiyasyon. Se nan yon move anbyans timoun nan leve ki f li gen ms konsa a. 2. Pwogram, ft, anviwonman kote moun ap pran plezi Mwen pral nan yon anbyans pita, si ou vle, ou mt vini tou. 3. Sitiyasyon alantou yon moun. Mwen pa renmen anbyans sa a pou ou ditou. 4. a. Ki make ton. Anbyans kanaval. anbye : adv. Antrav, dyagonal. Si ou koupe yon twal anbye, li ap pran yon fm klch. anbyen. adv. : San pwoblm. Mwen rele ou pou mwen f ou konnen nou tout rive anbyen grasadye msi. anchaj. adj: Ki gen responsabilite. Mwen pa anchaj revoke moun isi a, tann direkt a. anchaje : v. Responsab. Se Kalo ki anchaje pran tout desizyon nan depatman kote li ap travay la. anchante : v. Vin gen ke kontan. 2. a. ki gen ke kontan. 3. ent. Mo pou di ou kontan fe konesans ak yon lot moun. anchatpent : an kacht. Mwen pa we kile ou vini la a, ou antre san fe bri an chatpent. anchf. adj : Alatt, responsab. Direkt a nonmen mwen responsab anchf nan depatman an.

PAGE 29

Diksyon Kreyl Vilsen -28anchennen : v. mare yon bt osinon yon bagay ak chenn. Gen moun ki pral vin vizite la a anchennen chen an. ancheri : v. Kajole, miyonnen, karese. Sa ou genyen wap ancheri m konsa a, ou pral mande mwen kk bagay? anchwa : n. Ti pwason piti piti yo konsve ak somi dlo sl. andaki : teknik pou de moun pale pou lot moun pa konprann. Mwen pa gen sekre, mwen pa bezwen pale andaki. andanje : v. Ki pa ansekirite. Mwen te oblije pran egzil paske tout fanmi mwen te andanje. ande. adv. : Ki f de moso. Lakou a sitan gran mwen separe li ande ak fr m nan. andedan. adv. : Ki pa sou dey. Lekl nou an gen yon pisin andedan depatman jimnastik la. Pa ret andedan toutan, al pran l dey detanzantan. andefinitif : finalman; alafendefen. Andefinitif kisa ou chazi? andefo : ki gen t. Yo mete l deyo nan prizon paske li pat andefo. andegraba : ki ap depafini, ki nan miz. andekonfiti : ki an movez eta; ki ap fin kraze. Yo pa repere mache a li andekonfiti. andnye : ki paret nan denye pozizyon. Se li ki soti andenye. andenmon. adv. : Fin dechennen. Jozf part sou mwen ltrejou, li sitan andenmon, se lapolis mwen rele pou li. andetay. adv. : Ki pa angwo, ki separe an plizy moso. Mwen pa renmen achte andetay paske lkonsa, li vin koute mwen pi ch. andy : a. Ki gen moun mouri, abiye toudenwa. Silt gen de mwa depi li andy, ki moun li te genyen ki te mouri? andey : n. Ki pa anndan. 2. ki pa nan lavil. Ki nan zn riral. Gen yon kote andey ki rele Latnye, se la ou jwenn anpil pnye ak chapo pay. 3. adv. Ki pa andedan, ki pa konn sa ki ap pase. Mwen te rete andey tout kont sa a, mwen pa mele papa. andezay : moun ki depase karant ane men ki poko gen swasantan. Se yon moun andezay, nou dwe respekte l, si li respekte tet li. andezd. adv : Ki pa annd, ki gaye. Kouman kay la f andezd konsa a, pa gen moun pou f menaj isi a?. andikap : n. Enfimite. Mwen pap kite andikap sa a anpeche m f sa mwen gen pou mwen f. 2. anpechman. andikape : v. Enfim. Joslin kouche sou do depi aksidan an, genl li ap rete andikape. andirans : n. rezistans, kapasite pou moun reziste fatig osinon soufrans. andire. : sanble. Andire ou pa rekont mwen. andirk : san entemedye. Yon enfomasyon yo bay nan radyo osinon nan televizyon nan menm moman nouvel la ap fet yon lot kote. Radyo a repote match foutbol la andirek. andokrin : Ki pwodui mon ki devse dirkteman nan san. San an transpote mn yo toupatou nan k a pou svi kote li neses. andmi : a. Ki pa reveye. Sou anestezi. L yon moun al f operasyon, dokt toujou andmi l pou li pa santi doul a. andose : v. 1. Siyen non ou dydo yon chk. Mwen poko andose chk la, pako al depoze li labank. 2. Pran responsabilite yon bagay. Se pa mwen ki kraze chz la ou paka vle pou mwen andose responsabilite remt li a. andoskp: n. apary pou gade anndan k moun. Teknik andoskp (pou gade anndan k moun) svi ak ti tib optik an vit ki kondui reyon limy osinon imaj

PAGE 30

Diksyon Kreyl Vilsen -29vizib ale vini nan de sans anndan yon tiyo fleksib. ANDP : Asosiyasyon Nasyonal pou Demokrasi ak Pwogr. andui : n. Vyann kochon sale ki bay manje gou. Mwen ta manje yon ti ble ak pwa nwa ki gen yon bon ti andui fri ladan l. andwa. : Otorize, gen dwa. Ou pa andwa vin la a pou ou pran zouti mwen yo san ou pa mande mwen. andyable : a. Anraje, posede, sou move san, eksite. Pa pale ak Franswa kounye a, li andyable? andodomeya : adv. An ke popoz, san difikilte. Li pase ekzamen an andodomeya. andyoze : flate, karese dlote, chouchoute; di yon moun ti pawl dous pou f k l kontan. ane : n. Inite pou mezire tan ki vo 12 mwa osinon 365 jou. Tan lat pran pou f tou soly la. Nan yon peyi, ane a kmanse premye janvye a minui, epi ane a fini 31 Desanm a onz-senkantnf diswa. 2. Nenpt peryd ki gen douz mwa konsekitif. 3. Peryd aktivite ki rive chak ane, menmsi li pa dire tout ane a. Kanaval ane pase a te gen anpil moun moun. ane lekl. : Tan yon pwogram lekl dire avan elv yo pase nan yon lt klas. Ti moun sa yo pase ane lekl sa a, yo pral chanje klas. ANEH (ANAA): Asosiyasyon nasyonal anseyan Ayisyen, li fme an 1979. anemi : n. Ki fb, ki pa gen ase f nan san l. Depi m timoun mwen f anemi, mwen bezwen plis f nan manje mwen. 2. a. Timoun sa a anemi paske li pa manje byen. anemomt : n. Zouti pou mezire vits van. anestezi : n. Pwodui chimik osinon medikaman ki f moun pa santi doul. Yo svi ak anestezi l yo ap f operasyon pou moun nan pa santi doul. Gen anestezi lokal ki kontwole kote yo mete medikaman an slman, epi gen anestezi jeneral ki kontwole toupatou nan k moun nan epi ki f moun nan dmi. Nan tan lontan yo te konn svi ak et. Depi dokt ba ou anestezi a, ou p ap santi anyen ank. anestezis : n. dokte ki espesyalize nan koze bay moun anestezi. anestezi epidiral : nfr. piki anestezi nan zn basen pou ede akouchman. anetwale : n. Epis pou manje dous tankou labouyi. Depi mwen ap f labouyi mwen toujou renmen mete kanl ak anetwale ladan l. aneyanti : v. detwi, anile, abat. anfale : a. Lage k ou sou yon chz ak pars. Ala tifi paresz papa, li anfale li sou sofa a depi gran maten, li pa menm leve f menaj menm. anfanmi : adv. Ak moun ki nan menm fanmi an, ak moun ou santi ou pre avk yo tankou fanmi. Nou tout te reyini anfanmi apre antman an. anfannk : n. Jennjan ki ede p f lams. L mwen te timoun mwen te f anfannk. anfante : v. fe timoun, akouche. Bondye di ou va fe timoun san doule. anfanten. 1: n. Anfantin. Jadendanfan. Ti lekl anvan klas prim yo se anfanten yo rele yo. 2. Klas timoun piti. Tis mwen an gen senk an, se nan anfanten de li ye kounye a. 3. a. konptman timoun. Ou gen yon atitid anfanten, men ou pa yon timoun piti, ou te dwe pran lavi a pi oserye. anfantin : n. jadendanfan. Ti lekl anvan klas prim yo se anfantin yo rele yo. anfantiyay : n. Jwt timoun, atitid timoun. Gwo granmoun tankou ou mach, sispann f anfantiyay sa a yo. anfas. adv. : Pa lt b, bab-pou-bab. Kalin ak Elsi rete anfas lakay la.

PAGE 31

Diksyon Kreyl Vilsen -30anfav : prefere, adopte, chwazi; ki nan avantaj yon moun. anfayit : adv. Ki pdi tout bagay, san senk, ki pa rete anyen. Jan se yon nonm ki anfayit, kote li pran lajan pou li ba ou? anf. adv. : Ki ft ak f. Mwen pa kw mwen kapab leve bwat sa a, se anf li ye, li lou kou pwasenkant. anfmay : n. Lwe kay osinon teren ak kontra pou peye chak sis mwa osinon chak ane. Mwen anfeme teren an pou sis mwa. anfme : v. lwe yon kay ak kondisyon ou peye pa sis-mwa osnon pa ane. L yon moun anfmen yon kay, lwaye a vin koute ou pi bonmache. anfmen : v. lwe yon kay ak kondisyon ou peye pa sis-mwa osnon pa ane. L yon moun anfmen yon kay, lwaye a vin koute ou pi bonmache. anfen. ent. : Alafen. Moun sa yo resi sispann goumen, anfen Bondye. anfibi : n. bet osinon bato ki fonksyone nan dlo epi sou t. Krapo se yon ekzanp anfibi. 2. a. Ki kapab fonksyone sou late ak nan dlo. Bato anfibi anfizm : maladi nan poumon ki fe alveyol yo vin gwo. anflamasyon, enflamasyon : n. Reyaksyon ki f yon moun osnon pati k yon moun anfle. Depi mwen kanpe tout lajounen, mwen gen yon sl anflamasyon nan toulede pye mwen yo. anfle : a./ v. Gonfle. Ki vin gwo, gonfle, ki kenbe dlo. Apa timoun nan ap anfle la a, li genl f kwachyk. anfl : ki dekore ak anpil fle. anflch. adv. : Ki ap pran fil, ki ap pran espansyon, anfm. Mwen w biznis la anflch, kontinwe konsa tande. anfm : a. Byen. Ansante. Agreyab Depi apre esp a mwen santi m anfm. anfondre : v. tonbe plat ate, pedi fondasyon. anfonse : v. defonse, kreve. F atansyon pou ou pa anfonse kabann nan tande, se yon senp somye li ye. anfoudwaye : mete yon moun nan er; f yon moun pdi tt li. anfounen : v. Ki ap kwit nan fou. Pen yo poko bon, mwen fk anfounen yo la a. anfouraye : v. Ki pa sou lamen. Mwen pa fouti jwenn batist m, li anfouraye ak tout papye sa yo. Anfrans. : Nan peyi Lafrans. Yo di mwen konsa operasyon sa a se Anfrans yo kapab f l. ang : n. Kwen. Kote de liy kontre. Yon fm ki ft ak de liy dwat ki rankontre nan yon pwen komen. Mezi pwen rankont la an degre osinon an radyan ang egi (< 90 ) : ang ki gen yon val ki pi piti pase 90 degre. anga : n. Espas kouvri men ki pa bare kote moun ka pare soly osnon anpile machandiz. Mwen ret tann ou anba anga a men, ou pa janm vini. 2. Depo angaje : v. 1. Ki derape, ki ap swiv yon direksyon. Ou ta kite mwen pase anvan w, ou w mwen nan mitan lari a, mwen gentan angaje pou mwen f koub la 2. Ki pran yon angajman. Mwen pap sa vin travay pou ou mwen gentan angaje kay Bobi a. 3. Ki aksepte pou yon travay. Mwen angaje ou pou dyb la, apati jodi a, ou se anplwaye isit la tande 4. Ki bare, af li pa bon. Monch prete mwen yon ti kraze la a non, mwen angaje, sa pabon menm. 5. Ki pran pwen. Pa okipe Masiyon tande, se moun ki pwofonde anpil, msye angaje nan sosyete kansonf tande. 6. n. Nan tan lakoloni, moun ki vwayaje sot nan peyi Frans san peye epi ki pwomet pou yo travay tanporeman san yo pa touche pou vale vwayaj la te koute. angajman : n. Antant ki sanble ak yon kontra. Antant ant yon moun ak yon lt. Antant yon moun ak lwa yo pou li jwen yon fav akondisyon pou moun nan f svis pou li.

PAGE 32

Diksyon Kreyl Vilsen -31angi : n. Pwason ki gen fm koulv. Mwen pa renmen manje angi, li gen yon gou dwl. angiz. : Olye. Angiz pou msye al kache, li part tt li, epi yo tou kenbe l. Anglad, Jj. : Pwofes jeyografi, politisyen. Li ft Aken an 1940. Li te etidye jwografi Anfrans. Li se yon pans, ekriven. Li ekri plizy liv. Li rete Monreal, Kanada, li se pwofes nan Inivsite Kebk nan Monreyal. Li ekri liv ki svi nan lekl Ayiti. An 1983, li te minis Travo-piblik sou gouvnman Aristid. Li te Minis Ayisyen nan dyaspora. Angl (Anglz) : Moun ki soti nan peyi Anglet. Te gen yon gwo Angl ki te vin Ptoprens, msye te toujou ap pale Angle. 2. Lang yo pale Ozetazini ak anpil lt kote. angle. 1: n. Lang moun ki rete nan peyi Anglet osnon Etazini pale. Mwen pa konn pale angle men si yon moun ap di de mo, mwen ap konprann. 2. a. Ki gen avwa ak peyi kote yo pale angle. Te gen yon gwo kokenn chenn restoran angle nan pwent kafou a. Anglet. : Peyi ki nan kontinan Ewp kote yo pale angle. Peyi Anglet se yon bl kote men sa mwen pa renmen li se paske li f lapli souvan. anglz : a. Fi ki soti nan peyi Anglet. Jan marye ak yon anglz, mwen pa janm kapab sonje non l. anglikan. 1: n. Relijyon katolik ki pa kw nan Pap. Mwen pa anglikan paske mwen pat leve nan relijyon sa a. 2. a. Ki gen avwa ak relijyon anglikan. Rit anglikan. Mwen te ale nan yon maryaj anglikan lotrejou. anglofn : n. Moun ki pale Angle km premye lang. anglofn pou angle, frankofn pou franse, ispanofn pou... anglouti : v. ki pedi nan dlo pwofon san espwa retounen. Bato Titanik anglouti nan fon lanme. angje : v. Plen. Poukisa la a angje konsa a, kijan pou moun f pase? Angola : Peyi nan kontinan Afrik. Mwen poko janm kontre ak yon moun ki sot Angola. angoudi : a. Kannannan, kagou, ki gen lakranp. Kijan ou angoudi konsa a, ske dmi nan je w? 2. Kranp angoudisman : n. manm ki lou, ki pa ka travay. angran : a. Awogan, anl. Mwen pat konnen Tipl te angran konsa non. angr : n. Ftifyan pou plant. Gen yon peryd nan ane a ki pibon pou moun mete angr, l sa a plant yo pwofite pi byen. Tout plant bezwen ftifyan, l t a mg nou mete angr. Se pa tout angr ki bon pou tout plant. Gen angr natirl tankou poupou poul, gen angr chimik moun achte nan magazen. angren : Ki degrennen. Gen moun ki pito mayi angren pase mayi moulen. angrenaj : n. 1. Mekanik ki f yon pys makonnen ak yon lt pou yo kapab fonksyone ansanm. Bisiklt la pa-p woule si chenn nan soti nan angrenaj la. 2. Makonnaj. Apa mwen rete konsa ou vle antrave m, mach, wete mwen nan angrenaj sa a tande. angrese : v. Vin gra, manje ak entansyon pou pran pwa. L mwen fin angrese kochon sa a, mwen kapab vann li pou nenpt san dola. angrv : adv. Sitiyasyon kote travay ap pwoteste pou chanje kondisyon travay yo. Chof yo angrv. angwo : adv. An grann kantite, ki pa an detay. Si ou kapab ou te dwe achte manje angwo, chak grenn ap vini koute mwens kb. angwosi : a. Ki vin gwo, angrese, anfle. Angwosi kochon an anvan lekl louvri. 2. ki ansent. Se Jozf ki angwosi pitit madan Chal la.

PAGE 33

Diksyon Kreyl Vilsen -32angwoup : adv. Ansanm, ak yon gwoup moun. Mwen pa renmen soti pou kont mwen, mwen pito soti angwoup. anhan ent. : 1. Siy ki vle di ou dak. Eske ou pare pou ou soti kounye a? Anhan. 2. Espresyon ki vle di ou kenbe yon moun, ou bare l. Anhan! se ou ki tap plede vl poul mwen yo nan lakou a, mwen kenbe w. anile : v. Efase, pase gonm sou yon bagay ki te pase, bani, kaba. Simn f anile dat maryaj li ak Kristf. animasyon : n. Aktivite, mouvman, mete lavi nan yon anbyans. Gen anpil animasyon anba lavil la jodi a. animat : n. Moun ki ap f animasyon. JanChal se animat li ye nan gwoup jennjan yo. animatris : n. monite fi ki ap oganize aktivite pou lot moun ka fe. anime : v. enspire, dirije, bay lagete, bay lavi. anivs : n. Dat ft. Dat yon bagay te pase. Dat senk (5) Me se anivs maryaj papa m ak manman mwen. anivo. adv. : Sou liy dwat, ki pa kwochi, aliyen. Mi sa a pa anivo se sa ki f li kwochi konsa a. anizt : n. bwason ki fet ak fey lanni tranpe nan alkol ak sik. anj, zanj : n. mesaje Bondye. Gen bon zanj, gen move zanj. 2. a. Moun ki pa gen defo, ki fe dibyen pou tout moun. anjandre : a./ v. Aksyonn. Nonm sa a anjandre tande, f atansyon av l. anjelik : a. ki sanble ak zanj; ki anrapo ak zanj. anjelis lanjelis : n. peryod nan lajounen Kmansman asw, v siz diswa. Kou li lanjelis, timoun antre lakay yo. Sonnen lanjelis. 2. Priye devosyon pou lavyej. 3. Son kloch ki anonse le pou lapriye lanjelis. anjeneral. adv. : Souvan, prske tout tan. Anjeneral nou toujou tann jous labrin diswa pou n al dmi. anjin : n. doul nan k ki rive l miskilati k a pa gen ase oksijn. anjwa. adv. : Kontan. Sara se moun ki toujou anjwa, k l toujou kontan. anjwt. adv. : Ki pa serye, ki pa pou tout bon. Ou pa bezwen fache, se anjwt mwen di sa. Anjyospm : n. Plant ki f fl men grenn nan (semans yo) rete fmen nan yon fui tankou pm. Plant ki f grenn epi grenn yo vlope, plant ki f fl. Anjyospm divize an de gwoup, monokotiledon ak dikotiledon. anka : konj.. Si. Anka ou pap vini, voye papye yo pou mwen. ankacht. adv. : anba, san moun pa konnen. Pitit la sove li gentan ale jous anba lavil ankacht. ankadre : v. Mete nan ankadreman. Mwen gen menm dis foto pou m ankadre. 2. Bay sip. L Chal te gen moun mouri a, fanmi mwen yo te ankadre l anpil. ankadreman : n. kare ki ft pou f plas pou mete yon bagay. Gen de ankadreman foto la a ki ft anbwa. ankake : Sizoka Pwofes a di pou mwen prepare mizik pou timoun yo chate nan klas la ankake li ta an reta. ankan : nan yon pozisyon ki pa dwat, sou lekote. ank adv. : San manke moso, antye. Mwen pa renmen achte moso joumou, mwen pito achte joumou ank. ankese : v. 1. Aksepte san di yon mo. Mwen pa di anyen, mwen ankese jouman an san mwen pa di yon mo. 2. Touche. Ou pa kapab mande m monnen se pa mwen ki te ankese lajan an. ankt : n. Envestigasyon. Mwen gen pou mwen mennen ankt pa m anvan menm mwen pran yon desizyon.

PAGE 34

Diksyon Kreyl Vilsen -33ankete. v. : Envestige. L mwen al ankete mwen jwenn sa yo di mwen an se te sa menm. anket : n. Envestigat. Moun ki f ankt. Mwen peye yon anket pou l al verifye sa ki ap pase, epi se konsa tout kakachat la vin dey. ankiloz : n. koubati, paralizi, pet aktivite nan atikilasyon manm. ankiloze : v. pedi aktivite nan yon manm. 2. wouye. Lespri ki pa sevi vin ankiloze. anklim : n. mas f, zouti feray svi pou pou bat f cho. 2. Youn nan ti zo ki anndan zry moun. ank. adv. : Rekmansman, bis, mete sou li. Si ou di ou pap f sa ank, sa vle di ou pap kite sa rekmanse. Mwen pa genyen lajan ank, tout lajan mwen fini. ankl : a. Anraje, move. Kouman ou f ankl konsa a, ou gen kont ak kk moun? ankonbre. v. : Sere. Pa gen plas lib Kijan kay isi a ankonbre konsa a, gen twp mb nan kay la. ankonbreman : n. Anbarasman. Sitiyasyon kote ki pa gen espas. Tout liv sa yo at a se yon ankonbreman sou wout mwen. ankouraje : v. Bay kouraj. Se papa mwen ki te ankouraje m al aprann kdonye. ankourajman : n. Sip. Si se pat ankourajman detwa zanmi, mwen ta gentan mouri la a. ankriye : n. Veso ki ft pou mete lank. Lontan timoun te konn svi ak plim sa yo tranpe nan ankriye yo, kounye a sa chanje. anksyete : sitiyasyon mantal ki f moun enkyete anpil, ki sou tansyon epi ki nve, moun ki pa ka dmi oubyen ki gen ef segond medikaman antisikotik. anl. adv. : 1. Ki pa at, anwo. Mwen pako janm al gade anl a non. 2. Chanmt. Ki anwo yon bagay. Chanm mwen an anl tt garaj la, garaj la pa anba. anliy adv. : Anran, aliyen. Tout timoun vin mete yo anliy pou yo kapab al monte drapo. anmaldanfan : difikilte nan akouchman. anmalmakak : adv. Pa anfm, pa an sante, chimerik. Pa vin kote m si ou anmalmakak. anmbg : n. Sandwich. Pen ak vyann bf ki konn gen fwomaj, leti ak tomat tou ladan l Yo vann anmbg nan pwent kafou a. anm. a. :1 Ki pa dous. Goute ji chadk la pou ou w, li pa dous menm, li anm kou fyl. Apa se kafe anm ou ban mwen, mete yon ti sik ladan l. 2. ki genyen yon bagay ki pa f l plezi sou k l. Poukisa twa pli nan fwon ou konsa a, ou sanble yon moun ki anm, pa kite lapenn anvayi w, mach. anmdan : a. moun ki renmen anmde. Pa gen tigason pi anmdan pase Janjan. anmde : v. takinen. Sispann anmde mwen tande, m'a ba ou yon gwo kou mwen vide ou at. anmgdan : a. Moun ki renmen takinen moun, anmdan. Tigason sa a si tan anmgdan, si ou ret kote l, li ap f ou fou. anmi. adv. : An beton, an mtye. Jan separasyon yon kay osnon yon bilding ft. Mwen pito kay anmi pase kay anbwa. Kay anmi pwotje sikln, anba tranbleman t. anmiyt. adv. : Antikal, tikal, an timoso piti. V a tonbe li kraze anmiyt moso. anmko (HAMCO) : Konpayi Vyann Ayisyen ak Ameriken. Konpayi ki tiye bf pou ekspte vyan. anmore : n. 1. moun ki damou. Antwn se anmore Silvi. 2. Moun ki renmen yon lt. Mwen gen yon anmore la a, sanble mwen av l nou kapab rive marye. 3. Moun ou renmen, moun ki renmen w. Jozf se anmore mwen depi ane pase, ane sa a nou pral marye.

PAGE 35

Diksyon Kreyl Vilsen -34anmorz : n. Fi yon gason renmen osnon fi ki renmen yon gason. Adlin se anmorz Franswa depi ane pase. anmwe : entj. Rl pou mande d, Osekou. Anmwe, vin sove mwen, men yon vl antre lakay mwen la a. anmwens. adv. : Pipiti. Konpare ak. Ou gen yon dola an mwens mwen. Si ou depanse di goud ou a, ou ap rete senk goud anmwens mwen. anmwesekou! ent. : Rl moun pati pou mande sekou. Anmwesekou! anmwe! men nonm nan ap bat mwen tankou se timoun li mwen ye! annaf : v. Gen rap ak, gen relasyon ak. Mwen pa annaf ak vakabon. 2: a. Nan rale mennen vini. Mwen pa annaf ak pys moun isit la. annanfans : a. Entatad. Granpapa mwen te vin annanfans anvan l te mouri. Gaga. Depi Madan Kalo te malad la li vin annanfans nt at. annantran : n. Okmansman, nan papt, anpatan. Mwen kite komisyon an pou ou b pt la, annantran, sou lamen dwat. annary. adv. : ary, pady. Al annary, ou pa w tout moun anran la a? annatandan adv. : Antretan, pandanstan an. Annatandan mwen touche, prete mwen senk pyas. annavan. adv. : Mache. Annavan, vin al montre mwen kote ou te kit dyakout la papa. annavans : adv. Anvan. Mwen tou di ou annavans, si ou pa peye m, m ap sezi tout bagay. anndan. adv. : Ki pa dey, ki andedan. Antre anndan touswit. annik. adv. : Senpleman, kou mwen fk fin..., imedyatman apre. Mwen annik di l pa manyen liv la epi li pran pale f sou mwen. Annik antre epi fmen pt la. annile : v. Elimine, ranvwaye. Mt la annile egzamen an paske tout repons yo te gentan dey. 2. Deklare pa bon ank, deft, chanje Mwen f annile dat maryaj la paske mwen chanje lide. annui : n. Anbetman. Mwen pa moun ki renmen gen okenn annui. annuiyan. adj : Ki anbetan. Mwen pa fouti tande vwa yon moun ki ap joure tout lajounen tout nannuit, li annuiyan nan zry mwen. anmal : a. Ki pa nmal. Se pa konsa ou konn ye, Eva, ou sanble ou nmal jodi a. anonim : a. Ki pa siyen, ki san mt, ki pa gen moun responsab li. Mwen resevwa yon kout fil anonim ltrejou. anons n.: Piblisite. Pase anons maryaj la. anonse : v. F konnen davans. Mwen vle pou anonse vizit ou anvan ou vini. anouka : n. Ft Juif. Yo fete l lan mwa desanm pandan 8 jou. Moun limen chandl chak jou j ouk tan peryd Anouka a pase. anpn. adj : Ki pa mache. Machin nan anpn, mwen pral mennen l nan garaj. anpant. adv. : 1. Ki pa dwat. Liy sa a anpant, ou pa w desen an kwochi. 2. Ki sou yon mn. Anbreye machin nan paske jan ri sa a anpant la a, ou kapab degringole desann san ou pa konnen. anpare. v. : Pran, moute. Mwen gen yon sl doul ki anpare m, mwen rele anmwe. 2.Anvayi Grangou fin anpare mwen la a. anpasan : adv.P a ret sou sa, rapidman, san rete, byen vit, pandan nou sou koze a. Anpasan, lajan ou dwe m nan, kil ou ap ban mwen li? anpatan. adv. : 1. Pou kmanse. Anpatan ou ban mwen manti. 2. L ou prale. Se anpatan li kite lt sa a sou tab la, li pa di anyen ank. anpaye : v. Pwoteje ak pay. Mwen anpaye veso yo byen anpaye pou yo pa kraze. anp : a. Trankil, kppz, kl. Mwen santi konsyans mwen anp, moun mt di sa yo

PAGE 36

Diksyon Kreyl Vilsen -35vle. 2. n. inite pou mezire entansite kouran elektrik. Anp endike ki kantiti elektwon ki pase nan yon sikui. senbl li se (amp), kantite kouran elektrik ki pase nan yon fil chak segonn. anpeche : v. Ki pa kite yon bagay ft. Mwen anpeche l antre nan chanm nan. anpechman : n. 1. Difikilte ki anpeche yon evnman. Mwen te gen yon gwo anpechman se sa ki f mwen pat vini nan maryaj la. 2. Raz. Mwen gen yon anpechman la a, ou kapab debare m? anpmanans : adv.T outan, san rete. Sine Lido ap pase twa bon fim anpmanans. anpenitans. adv. : An pinisyon. Mwen mete Kalo anpenitans paske li tw dezd. anpenpan. adv. : An plimdepan, bwd, anfm, byen abiye pou atire atansyon, pare. Mwen w ti dam nan ltrejou, li te anpenpan! Kote ou prale jodi a, kouman ou f anpenpan konsa a? anper : n. Tit politik, gran chef yon anpi nan tradisyon lontan lontan anvan te gen demokrasi. anpeste : v. kote ki santi move pake ken yon bagay osinon yon bet ki ap pouri. anpetre : v. Mare, makonnen. Kijan ou anpetre konsa a, ou pa sa kite yon timoun mare pye ou konsa mach. anpi : n. tout teritwa ki anba yon anpere. 2. Gwoup ki puisan anpil ki kontwole lot gwoup. Anpi endistriyel ameriken. anpil fwa : adv. Plis pase yon fwa, an plizy fwa. Anpil fwa mwen panse pati, men, mwen pito rete nan peyi mwen. anpil. adv. : 1. Plizy. Mwen gen anpil fr ak s, men yo pa isit. Gen anpil moun ki ap antre nan kay sa a, siman gen yon ft. 2. Gwo, grap. Mwen kontan anpil pou tout sa ou f pou mwen yo. anpile : v. poze youn sou lt. Kijan ou anpile tout rad yo konsa a, ou pral f lesiv? anpire : v. Vin pi mal. Sante li pa bon menm, li santi li ap anpire. anpitasyon : n. Koupe jete, wete. Dokt di jan janm mwen an ye la a, se anpitasyon pou yo f mwen. anpite : v. Koupe, wete yon manm. Apre aksidan an, yo te oblije anpite Py, kounye a, li sou beki. anplak, anplat: n. pansman solid pou pwoteje yon pati nan k moun osinon bt pou repare yon kote ti kase, foule. anplas adv. : Ki pa bouje, ki ret la. Mwen pa regle anyen, mwen ap balanse anplas. anplasman : n. 1. Kote yon bagay kon ye, espas. Se nan anplasman sa a, mwen te kite pake a pou ou, si ou pa w l, sa vle di yo pran l. 2.T, teren. Mwen te gen yon anplasman Laplenn men kounye a mwen vann li. anplitid : n. 1. Nan syans fizik, se diferans ant pwen ki pi wo ak pwen ki pi ba nan yon vag osinon yon vibrasyon. 2. nivo wot yon vag dlo. 2 Pozisyon ekstrm l yon bagay ap deplase ale-vini (tankou kouran altnatif osinon yon pandil osinon yon balanswa). anplis. adv. : Ajoute, met sou li. Anplis tout sa ou di l la ou jwenn mwayen ou kale l met sou li, ou debde Antwn. Anplis tout sa l fin f a, li jwenn mwayen l ap mande padon. anplwaye : n. Moun ki ap travay. Se bs chapant la ki te anplwaye mwen isi a men kounye a li pa la ank. 2. Moun ki ap travay ak yon lt. Mwen se anplwaye kay Madsn. anptman : n. Eksitasyon, envman. Se nan anptman li an ki f li di sa li pat dwe di. anpoud adv. : Ki pile fenfen. Mwen pa renmen chanmchanm, manje anpoud toujou f mwen touse. anpoul : n. Limy elektrik. Si anpoul la pa limen, sa kapab vle di li fini, ou mt mete yon lt. 2. Lanp. Limen anpoul la pou mwen kapab w pi kl.

PAGE 37

Diksyon Kreyl Vilsen -36anpr : n. Grad chf ki kouwone epi ki gen tout pouvwa nan yon peyi. Desalin te yon anpr. anprent : n. Mak liy dwt yon moun ki rete sou nenpt ki bagay li manyen. Ltrejou mwen te ale lapolis, yo pran anprent mwen. 2. Mak kote yon bagay te poze. anpresman : n. Rapidite. Jak kouri louvri pt la ak anpresman, genl li ap tann yon moun. anpriz: n. dominasyon, otorite, enfliyans. anprizonnen : v. Arete, mete nan prizon. Yo te anprizonnen Klb pandan twa mwa. anprizonnman : n. S itiyasyon yon moun ki nan prizon. Klb te gen chwa ant lanm ak anprizonman, li chwazi prizon pito. anpwazonman : n. Kontaminasyon ak pwazon. Depi sou jan kadav la chanje koul a mwen w se nan anpwazonman yo touye Kawl. anpwazonnen : v. Bay pwazon. Yo di se anpwazonnen yo anpwazonnen Lisi, men psonn moun pa konnen si se vre. anraje : v. 1.Ki egzajere, debde. Mwen annik di Kawl mwen pap peye l, li mande anraje la menm. 2. Ki gen maladi laraj Chen an anraje. anranyon : adv. Ki gen ranyon sou li, ki pa gen rad prezantab sou li. Kijan ou f ap mache anranyon konsa a, kote bon rad ou yo? 2. An move kondisyon. anrasinen : v. Ki makonnen depi nan rasin. Ki pouse rasin. Jan plant sa a ye la a, li gentan fin anrasinen, ou pat dwe derasinen l non. 2. Ki antre byen fon. Koze sa a pa senp, se nan envestigasyon an yo vin w ki jan li te anrasinen byen fon. Ki gen rasin li byen fon anbat. Pye zaboka a gentan anrasinen anpil, mwen pa kw nou kapab deplase l. anrg : adv. Kdym, anfm, ki pa dwe. Tout papye ou yo anrg, ou ka vin touche kounye a. anrejistre : v. Ki kopye sou yon tep, bann mayetik. Anrejistre mizik sa a pou mwen tanpri, mwen renmen l anpil. anrejistreman : n. 1. Aksyon kote ou mete enfmasyon sou rejis osnon sou tep. Mwen te pwomt ou yon anrejistreman, se tan mwen poko genyen pou mwen f l pou ou. 2. Dokiman. Anrejistreman machin. anreta. adv. : Ki pa al, ki vin ta. Mwen prese anpil, mwen anreta nan reyinyon an, li l pou mwen ale. anretou. adv. : 1. Sou wout tounen. Annalan mwen pat w Woje, se anretou mwen w l. 2. Nan sans opoze a. Ou te peye pou mwen lotrejou kounye a mwen ap peye pou ou anretou. Anri Kristf (Henry Christophe). np. : 1761-1820. Wa nan N. Yo te rele msye sivilizat, paske li te gen repitasyon f lag plizy kote pou l libere esklav, menm Ozetazini. Li te kontwole pati N peyi Dayiti depi 1807 kote li te gouvne km Wa Kristf jiska l li mouri 8 oktb 1820. Ansanm ak Tousen ak Desalin, Kristf konsidere pami 3 chf Ayisyen mete wo sou tt yo. Msye te touye tt li 8 oktb 1820. Anri (kasik Anri) : np. Endyen ki te chape l blan kolon yo te masakre patizan Anakawona yo an 1504. Msye te sove ak detwa lt endyen pary li ansanm ak detwa nwa tou. Msye te ret an rebelyon pandan 14 an. Chal 5 ki te wa peyi Espay l sa a, te voye yon moun pou negosye ak Anri epi se konsa yon kontra te vin siyen pou yo kite msye ak tout patizan l yo anrepo. Yo te enstale yo nan yon kote ki te rele Boya. Yo te vin rele msye kasik Anri. anrichi : a. Ki gen lajan, ki rich. Fito fin anrichi nt nan biznis sa a.

PAGE 38

Diksyon Kreyl Vilsen -37anrimen : v. Gripe. Gen rim ki bloke nen ou Si timoun nan anrimen, se pou ou bali remd. L ou anrimen ou pa touse. Ansafol : np. Komin nan awondisman Senlui-Din, nan depatman Ndws. Ansagalt (Anse a Galets). np. : komin nan awondisman Lagonav nan depatman Lws. Wozita se moun Ansagalt. ansanm-ansanm : adv. Inyon, tt kole, f ekip solid. Depi se ansanm-ansanm nou ap fonksyone, nou gen pou nou rive lwen. Ansanm-ansanm nou f lavalas. ansanm. adv. : Youn ak lt. Tout sa nou f, nou toujou f l ansanm paske nou se de bon zanmi. ansanse : v. 1. Brile lansan nan seremoni. P a ansanse sky la. Kay isit la santi lansan, siman gen moun ki sot ap brile lansan. 2. F lwanj. Michl pase tout sware a ap ansanse Fito. ansante. : Ki pa malad. Ki snati l byen Gade jan monkonp mwen wz monch, ou tou w l ansante. L yon moun santi l byen, li pa malad, yo di li ansante. ansasen : n. Kriminl. Ki touye yon moun Depi yon moun touye moun se ansasen li ye. ansasinen : v. 1. Touye moun. Yo di mwen se Jera ki ansasinen Woje. Ansavo : np. awondisman, vil ak komin nan depatman Grandans. Vil la te koumanse depi ane 1670. Moun Ansavo adopte Sentn km patwon yo fete l 26 Jiy. Ansdeno (Anse d'Hainault) np. : awondisman ak komin nan depatman Grandans. Ti vil b lanm. Kawl se moun Ansdeno ansekirite. adv. : L yon moun pa p. L ou ansekirite, anyen pa kapab rive w. L ou travse lari sou limy wouj, ou pa ansekirite. anskle, skle : v. Mete anndan yon sk, Bare nan tout sans. L yo te vin pran Stilm, se senk nonm ki te anskle l. ansekr : adv.A n kacht, san koze a pa vante. Joslin ak Chal marye ansekr, se apre tout moun vin konnen. ansent : a. gwovant, fi ki pote yon tibebe andedan vant li. Gwo vant. Peryd anvan yon fi akouche. Abyenf Mwen pat konnen ou te ansent mach, ki sa ou pral f, tifi osnon tigason? ansyman. n. : Enfmasyon. Mwen te vle mande ou yon ansyman, ki kote Madan Michl rete. ansiklopedi : n. Liv ki gen esplikasyon pou tout kalite mo epi ak evenman. Mwen pral achte yon ansiklopedi kreyl pou m kapab konprann plis mo toujou, sou divs sij. ansoudin : a. Sounwa. Ki pa akl Mwen te toujou konnen ou te ansoudin men mwen pat konnen ou te mantz mach. ansuit : adv. Apresa. Msye fin f af l ansuit li pran rele anmwe tankou se lt moun ki f l. Answouj (Anse Rouge) : np. komin nan awondisman Gwomn nan depatman Latibonit. ansyen. 1: a. ki pa nf ki te la deja. Rad sou mwen an ansyen anpil, sa f lontan depi mwen te achte l. 2. n. Ki gen lontan nan yon bagay Mwen se yon ansyen nan jwe pok. ant : prep. Pami. Ant mwen avk ou, kils ki pi wo? 2. espas ki separe bagay osinon moun. Ant wch yo. antann : a. planifye, dak. Mwen antann avk ou sou yon bagay, ou pa kapab chanje lide san ou pa di mwen anyen. antant : n. Ak, alyans, inyon, kowalisyon. Mwen gen yon antant ak Py pou li pase chache mwen a senk jodi a. antatik: a. 1. Ki gen avwa ak pl sid. Kontinan antatik. 2. n. Kote nan pl sid. Antatik la se yon kontinan.

PAGE 39

Diksyon Kreyl Vilsen -38antay : n. Fant, mak ki pa fann nt. L ou ap f grf nan pyebwa, ou andwa f yon antay nan tij la. antdezay. adv. : Ki pa jenn men ki pako vye non plis tou. Py se yon ng antdezay, li gen karantsenkan. ante : a.K ote aktivite sinatirl ap pase. Kay madan Sipriyen an ante, se toutan yo w zonbi ap mache nan lakou a leswa. ant : pati nan fl a ki bay poln. antete : a. ki bay prv li tti, ki gen tdi, ki pa chanje lide fasil. antman : n. seremoni kote yo bay yon moun dnye resp anvan yo antere l. Mwen pa renmen al nan antman paske gen moun ki konn rele tlman, yo konn f mwen anvi kriye. antn : n. Yon fil osinon yon tib an metal ki svi pou pmt yon radyo kapte estasyon yo pi kl. Televizyon bezwen antn tou pou kapte pwogram yo. L televizyon gen svis kab, li pa bezwen yon antn ank, kab la svi antn. Antn modn yo ft tout kalite fm. Gen antn parabolik ki gen fm yon asyt. antere : v. Mete anbat. Mwen poko janm retounen kote papa mwen antere a. Gen moun ki konn antere fatra nan lakou lakay yo. antt. adv. : Devan nt. Tout moun t ap pale men se Kalo ki te antt bagay la. 2. Ki gen non ak adrs yon biwo osinon yon biznis. Li svi ak papye ak antt magazen an pou l kmande liv yo. antibyotik : n. Pwodui chimik osinon m edikaman ki gen pouvwa detwi mikwb nan k moun osinon nan k bt. Psn moun pa dwe pran antibyotik amwenske dokt preskri l li. Dokt svi ak antibyotik pou trete enfeksyon. antichk : n. Pwoteksyon kont chk. Chk absbe se antichk. antidt : n. Pwodui ki genyen pouvwa kontr ak yon lt. L yon moun pran nan pwazon, ou bezwen yon antidt pou ou chape. antign : pys teyat grk ot Feliks MorisoLewa te adapte an Kreyl. Se pa t yon tradiksyon. Se te yon adaptasyon pou kilti ak reyalite ayisyen. Orijinalite pys Moriso-Lewa a tlman frapan, gen moun ki tradui adaptasyon ayisyen an nan lt lang. antijl : n. Pou anpeche konjelasyon. Kanada, tout moun mete antijl nan radyat yo, pou dlo a pa konjle nan fredi a. antijn : Yon pwodui etranje (ki pat dwe la) ki pwovoke pwodisyon antik andedan yon moun osinon yon bt. Antik a detwi antijn nan. antik : 1. n Bagay ki te konstwi osnon ft depi lontan lontan. Tab sa a se yon antik, li raple estil Lwi Katz. 2. Adj. Demode, pase, ki la depi lontan. Kay sa a antik, mwen pa konnen konbyen lajan sa ka koute pou yo f renovasyon ladan l. antikite : n. Bagay ansyen. Tan lontan. Depi nan antikite ng ap ede ng. antik : n. Pwoteyin yon moun osinon yon bt pwodui kom repons kont yon antijn. Se yon sistm defans pou pwoteje gnis lan kont maladi osinon kont enfeksyon. antikolonyalis : 1. n. Moun ki kont sistm koloni yo. Yon antikolonyalis ekri yon atik. 2. Adj. Sitiyasyon osnon bagay ki pat anfav sistm koloni yo. Sistm antikolonyalis. antiseptik : n. Yon pwodui ki kontwole devlopman mikwb epi anpeche koloni yo gwosi. antitoksin : n. Yon pwodui k a f pou elimine pwazon (toksin) ki vin nan k a. antiy : n. Zn jeyografik kote genyen yon pakt zile toupre ak kontinan Amerik la. Ayiti nan Gwo Antiy yo.

PAGE 40

Diksyon Kreyl Vilsen -39ant : a. Ki pa gen rezon. Monch ou ant, ou pa t dwe janm f yon bagay konsa, kounye a ou antrave la a. antch : n. Aksidan l yon moun frape pye li epi li tde yon ligaman. Mwen f yon antch, li f mwen mal. Antonen Anl (Arnold Antonin) : np. Sinematograf ki ft Ptoprens 3 desanm 1943. Li f A LE Chemin de la Libert (1975), Un Tonton Macoute peut-il etre un Poete? (1980). antonim : n. Se de mo youn se lekontr lt la. Cho ak frt se de antonim. antonwa : n. Tib ki gen yon fm kn. L ou svi ak antonwa pou vide yon likid ou pa jete anyen. anttye : v. Tde, pltonnen. Poul la anttye kd la. antou : adv. Ansanm, tout ansanm, total. Konbyen lajan mwen dwe ou antou? antouka : adv. Si se konsa, piske se konsa. Antouka, ou mt di sa ou vle, mwen pap kite ou ale. Antouraj : n. Sa ki alantou. Si se pat moun nan antouraj Edwa, msye ta gen tan mouri. antoure : v. Rete tout alantou. Anvan l mouri, tout pitit li yo te antoure l. antranp. adv. : Mouye ak dlo. Te gen yon gwo lapli dey a, mwen mouye antranp. antrav. 1. n. : tt chaje, traka, sitiyasyon dezagreyab. Mwen pa vle mele nan ankenn antrav, wete mwen nan koze a. 2. a. Moun ki kapab mete moun nan zen. Ou konnen ou se yon antrav, mwen pat dwe mele avk ou non. antrave : v. Ki pran nan antrav, nan twa wa. Mwen antrave ak tifi sa a, men li blese sou kont mwen la a, kisa mwen pral di manman l! antrav. adv. : Ki bare wout, ki pa dwat. Machin nan kanpe antrav wout la. Retire bwa ki antrav sou wout la pou li pa f moun tonbe. antre : v. Ki f wout andedan. Mwen pa vle ou sti dey a, antre anndan. Kot antre lopital la ye la a? 2. Pt, ptay. antre-mele : v. Melanje, brase youn nan lt. Istwa sa a antre-mele, pa gen moun ki konnen sa ki vre ak sa ki manti. antre-soti : adv. Ale-vini, va-e-vyen. Depi gen plizy moun ki ap f antre-soti yon kote, ou pa ka konnen kils ki ap f kisa. antrede : adv. 1. Ant youn ak lt, ki pa ka deside, andelide. Kijan ou f pa ka deside a, ou pa ka antrede konsa. 2. N. Dantl, gandi. Si ou ta mete yon antrede anba jip la, li tap bl anpil. antrene : v. Egzse. Ekip la byen antrene, li ap genyen kanmenm. antren : n. Moun ki ap antrene yon ekip. Se Filip ki antren ekip foutbl la. antrenman : n. Aktivite, egzsis moun ki ap antrene yo f. L mwen gen tan, mwen al nan antrenman twa fwa pa semn. antrenou : adv. Ant yon gwoup moun limite, an prive, moun dey pa ladan l. Di m laverite, antrenou, kils ki pi gwo? antreprann : v. Pran responsabilite f kichy. Se ou ki antreprann kokenn chenn pwoj sa a? antrepren : n. Biznismann, moun ki ap antreprann aktivite, ki pran responsabilite f yon bagay; moun ki gen talan pou yo f bagay mache. Woje se gwo antrepren li ye, li pa fouti pa konn sa pou li f ak lajan. antrepriz : n. Biznis. Antrepriz sa a rapte kb papa. antretan : adv. Pandanstan. Antretan, mwen gen tan rive byen lwen. Antwn Simon(Antoine Simon). np. : Prezidan peyi Ayiti 1908-1911. Antwn Maks (Max A. Antoine) : np. Ansyen minis Af Sosyal sou gouvnman Divalye.

PAGE 41

Diksyon Kreyl Vilsen -40antyoutyout : adv. Ki pa ka ret trankil, eksite. Kijan ou f antyoutyout konsa a, kalme ou non. anvan. adv. : Okmansman. Ki rive an premye pa rap ak yon lt bagay. Anvan mwen te konn ale nan lekl sa a, mwen te anvakans. Nou tande loraj la anvan lapli a kmanse tonbe. anvayi : v. 1. Kouvri, depase limit. L sikln ltrejou a, dlo te anvayi nou nt. Nou anvayi kay fr mwen an sanzatann. 2. Okipe ak lafs. Milit anvayi Tigwav. anvayisman : n. Vini an kantite, anpil, gwo kantite. Kou madanm nan mete chay li a at, yon sl anvayisman moun vide sou li. anv : adv. Ki ft ak v, ak glas. Mwen vle ji ki nan po anv a. anven. adv. : San rezon, san rezilta. Mwen tann tout tan sa a anven. anverite : adv. Alaverite, kw m si ou vle, an tout senserite. Anverite, mwen pa fouti ref travay la ank. anvi : a. Swete, dezire. Mwen anvi ale Ptoprens men mwen pa gen kb pou mwen peye kamyon an. anvig : adv. Aktif, aktyl. Fk ou konnen ki lwa ki anvig nan peyi a. anvits : adv. Ki ale vit, ak tout vits. Kalo pase anvits, li pa rete. anviwon : adv. Apepr. Te gen anviwon san moun nan ft la. anvlimen : a. ki vin pi mal. Li te gen yon ti blesi, li anvlimen, kounye a se yon java. anve : adv. Ki abiye ak rad pou fe penitans. Le moun anve, li met men koule rad toutan pandan peryod li anve a. anvlp : n. Pch an papye kote ou kapab mete yon bagay. Mwen mete lt la nan anvlp la epi mwen voye l ale. anvg. adv. : Alamd. Depi mwen piti mwen toujou renmen mete rad ki anvg. anwe : a. le vwa yon moun chanje tanporeman paske li malad nan goj osinon le larenks li anfle Li gripe se sa ki fe li anwe konsa a. anwetan : Eksepte. Tout moun pale anwetan Filip. anwo. adv. : Anl, pi wo pase kote ou ye a. Mwen pa gen lajan avk mwen la a, kb mwen anwo nan chanmt la. Ki pa rete anba, anl. Mete liv la jous anwo sou etaj a pou mwen pou timoun yo pa chire paj ladan l. anwole : v. Anrejistre. Twaka moun ki anwole yo pap pase egzamen an. anyen. pwo. : Aryen, vid. Mwen pa gen anyen mwen ap di w. V a pa ret anyen ladan l. anzim : n. Proteyin ki gen aktivite chimik nan yon gnis vivan. apa : adv. Separe, ki pa ansanm. Mete pwa a apa, pa melanje l ak diri a, tanpri. aparan : a. ki vizib, ki pa kache, ki reyel. 2. Ki pa gen pwofonde, ki sipefisyel. aparisyon : n. paret, manifestasyon, vizib. 2. Nan relijyon, le Jezi te manifeste byen vivan apre li te fin mouri; le lavyej Mari te paret devan sent Katrin. 3. Revenan, dyab, m ki manifeste devan vivan. apendisit : n. anflamasyon pati nan trip ki rele apendis la. apantay. n. : Aktivite kote yon apant pran mezi yon teren. Fk nou f apantay pou n leve bn teren an. apante : v. 1. Aksyon yon apant ki ap mezire yon pwopriyete. Mwen gentan apante menm senk teren deja. 2. Mache toupatou. Mwen apante tout ri anba lavil la, mwen pa janm w w. apant : n. teknisyen ki mezire dimansyon yon teren, se li tou ki idantifye bn teren an. Monkonp mwen an se apant li ye. Moun ki ap f apantaj. Papa mwen te apant nan Latibonit. aparans. n. : Sa ki part sou dey men ki pa an pwofond. Ou pa dwe gade moun sou aparans paske aparans kapab twonpe w.

PAGE 42

Diksyon Kreyl Vilsen -41apary. n. : 1. Machin. Se ak yon apary tou piti dokt a f operasyon an. 2. Ekipman pou f mizik. Mwen bezwen yon apary ki gen bon jan bas. apary : adv.A lsa a, astsz. Sa ou ap f nan lari apary? apated : n. Separasyon ant moun baze sou ras. Nan peyi Afrik Disid te gen apated. apati jodi a. adv. : A kmanse kounye a. Apati jodi a, mwen pa vle ou ale nan lari a poukont ou. apatman : n. Espas kote yon moun rete nan yon bilding. Mwen rete nan apatman nimewo 1. apl : n. Aktivite kote ou site non moun youn apre lt. L yo ap f apl, ou dwe di prezan. apendis : n. Pati nan entesten moun, tankou yon pch. Gen moun ki konn gen apenndisit yo anfle, sa konn vi lakz apenndisit. apenndisit : Anflamasyon nan apenndis. apenn. adv. : Kou, annik. Apenn li di sa epi lapli kmanse tonbe. apenndisit : n. Enflamasyon apendis. Moun ki gen apenndisit dwe opere tousuit. apepr. adv. : Prske, pa fin sa nt. Mwen ap vini apepr v senk k konsa. aperitif : n. Bwason ou pran anvan manje. Ban m yon ti aperitif, tanpri. apsi : n. Jf, avans. Bay msye yon ti apsi sou pwogram demen an. apeti. n. : Anvi manje. Jan pa gen apeti ditou, se medikaman yo ki ap kenbe l. apetisan : a. Ki f apeti ou vini. Manje sa a apetisan anpil. apeze : v. Kalme. Se pa de ef non mwen f anvan mwen rive apeze Edwa. apezman : n. Kalman. Dokt a di sa ki f li pa kapab dmi, se paske li eksite twp, li bezwen apezman. api : n. Sip. Pa vi pran api sou mwen, tanpri, mwen pa gen kouray pou sa. apik : adv. Daplon. Ou jwenn solisyon an apik, ou f, monch. apil: a. Ki mache ak pil, ak batri. Radyo sa a apil epi li a kouran tou. apiye : v. Ki pran sip sou yon bagay, ki pa kanpe poukont li. Mwen te oblije apiye tab la nan mi an paske li gen yon pye kase. apla : a. ki pa fon, ki ale an liy orizontal, ki pa gen monte desann. aplani : v. egalize, nivle. aplikab : a. ki kapab mete an pratik. aplikasyon : n. kalite yon moun ki fe travay li avek swen, dilijans. 2. Enskripsyon. 3. ki anvige. Aplikasyon yon lwa. aplike : v. 1. Poze, kole. Si ou pa aplike penti a byen, li ka dekole. 2. Pran prekosyon, f ak swen. Timoun ki pa aplike lekl pa fouti f bon nt. aplim : akrk, apy, ki vle pout pou li. aplodi : v. Bat bravo, esprime ak. Tout moun ki te nan kons a aplodi. aplodisman : n. Bravo. Apre ft la se pa de aplodisman moun yo f. ap : n. konkou, kontribisyon, patisipasyon. apokalips : n. 1. Lafendimond. L apokalips va rive, tout moun ap mouri. 2. Yon chapit nan Labib, nan pati ansyen testaman. apostola : n. travay apot, travay pe, travay ki mande anpil eneji san entere pesonel. apostolik : a. ki gade doktin ak tradisyon evek legliz katolik. Ki konsene lepap ak apot yo. apostwf : n. Patikil devan yon lt pou make kontraksyon. M = rive. apot : n. Moun ki ap preche lapawl osnon ap defann yon kz osnon yon lid. Jezikri te genyen omwen douz apot. apoteyoz : n. konsekrasyon, glorifikasyon, triyonf. apy : adv. Akrek, aplim, ki pa bay lot moun chans yo; ki vle tout pou li.

PAGE 43

Diksyon Kreyl Vilsen -42aprann : v. Chache konnen, konnen kijan pou o f yon bagay. Mwen ta renmen aprann koud konsa mwen pa ta bezwen peye koutiry pakt lajan ank. Pran konesans sou yon bagay. L ou ap aprann, ou chche eseye konprann. Nou aprann li nan klas la jodi a. Nou aprann yon bl ti chante lekl la. apranti : n. Ki ap aprann, ki poko f. Chak maten msye al aprann ebenis, se apranti li ye kounye a. aprantisay : n. Etap nan aprann. apre. adv. : Pita. Py vini lakay la apre lekl lage. Madi vini apre lendi. Se apre nou vin konnen tout rs istwa a. apremidi : n. Tan ki vini l midi fin sonnen. Lekl la lage a twaz apre midi. apresa. adv. : Sa ki vini apre. Mwen te w l kay Jan an apresa mwen pa janm w l ank. apresiyasyon : n. Aksyon osnon js ki montre val yon moun bay yon evenman osnon yon bagay. Msi anpil pou apresyasyon nou, sa f m plezi. apresyab : a.V alab. Ou pa ka di travay sa a pa apresyab. apresye : v. Konn val. Fk Chantal te mouri pou mwen te apresye sa l te konn f pou mwen. aptitid : n. Talan, ezans pou f kichy. Si yon timoun gen aptitid pou yon enstriman, li ta bon si li ta ka gen enstriman sa a pou li ka pratike chak jou. apwentman : n. Randevou. Si ou gen apwentman ak dokt ou jodi a, se pou ou ale kanmenm. apwoche : v. Vin pi pre. Mwen apwoche foul la pou mwen w sa ki ap pase. apwofondi : v. Rive lwen, pwofonde. Dat mwen ap panse sou sa, mwen apwofondi bagay la byen. apwopriye : a. Ft pou sa, bon pou sa. Rad sa a pa apwopriye pou ou al nan maryaj la. apwouve : v. Dak, bay konsantman. Depi ou fin apwouve desizyon an, pson moun paka chanje l. apye. adv. : ki pa nan machin, ki ap mache. Mwen pral Lali apye paske mwen pa gen kb pou mwen peye machin. Arab : 1. Moun ki soti nan yon peyi ki nan zon arabi. Arab yo gen yon jan espesyal yo konn abiye epi yo mare tt yo tou. 2. Lang moun ki sot nan nasyon osinon sivilizasyon Arab. Lang arab yo part difisil, mwen pa konn si se vre. 3. arabik : a. ki gen relasyon ak Arab. Gom arabik. aran : n. Espes pwason lanme ki viv angwoup. Gen moun ki renmen aran sale men mwen pito l fimen osinon aranso. aranbarik : n. Aransel, aran ki konseve nan barik sel. aranjman : n. 1. Demach apwopriye pou reyalize kichy. Eske ou f aranjman pou otobis la vin chche m? 2. Bwodri, bbl. Mwen pa konn ki kalite aranjman mwen ta mete nan jip sa a. aransl : n. Pwason aran yo konseve nan sel, kife li gen anpil sel.. Mwen renmen aransl men mwen pa renmen sant li. arans : n. Pwason aran ki trete ak lafimen ak sel epi ki seche pou konsve li. Arans bon ak ze. Arawak. np. : Non endyen ki te rete sou teritwa Ayiti yo nan peryd Kristf Kolon te rive a. Yo te gnize lavi politik yo an Kasika, yo te f agrikilti, lapch ak lachas. Yo te konn tise twal pou f pay pou mete sou yo. Arawak yo te mouri an kantite sou rejim panyl yo. arawout : n. Farin manje ki fet ak rasin plant ki sanble ak malanga. areb : sou kote, ki pa nan mitan. Labouyi a cho, manje l arebo asyet la. arenyen : n. Bt ki gen uit pat epi ki f fil. Pys kay sa a plen arenyen paske pa gen moun ki netwaye l depi omwen yon mwa.

PAGE 44

Diksyon Kreyl Vilsen -43arestasyon : n. Sitiyasyon kote reprezantan lafs met lamen sou yon moun pou yo arete l. Mwen pat la l jandam yo te vin f arestasyon an. artkl : n. pens ki sevi pou tache kravat. arete : v. Aksyon kote reprezantan lafs met lamen sou yon moun ki f yon enfraksyon. Pa kite jandam nan w ou ap lage fatra nan lari a, li ap arete ou. areyl : n. Sk ki alantou pwent tete moun. arid : a. Sch, ki pa ka pouse plant. T arid, bezwen dlo. aridite : n. Kondisyon arid. Aristid, Jan Btran, (Titid), (Aristide, Jean Bertrand). np. : Sikolg, teyolojyen, ekriven, politisyen, prezidan Ayiti 1991 1996. Li ft nan Psali (Sid) 15 Jiy 1953. Li al lekl prim Ptoprens epi lekl segond Okap (N), nan Kolj Ntredam. Li etidye Dominikani, Itali, Izrayl, Kanada. Li vin prt Salezyen 3 Jiy 1982. Li vin pran lakz moun pv yo oserye, li f prch ak diskou pou l defann dwa moun sa yo. Aristid te gen yon filozofi ki vle pou tout moun se moun, pou gouvnan svi tout moun sitou moun ki pi pv yo. Li vin kandida e li pase nan eleksyon prezidansyl nan dat 16 Desanm 1990. Dapre listwa, se premye prezidan ki monte dapre eleksyon dirk, ak patisipasyon tout pp la. Li prete sman 7 Fevriye 1991. Apre st mwa opouvwa, jou ki te 16 desanm 1991 lame Ayiti ak jeneral Sedras alatt, te bay gouvenman Aristid la yon koudeta. Prezidan Aristid pati nan egzil. Pandan tout tan li dey a Gouvnman li an kontinye ap fonksyone ak biwo li nan Wachinntonn Disi, Ozetazini. Nan yon ak ant Aristid, Sedras, Ameriken epi OEA, yo chwazi dat 30 Oktb 1993 pou prezidan Aristid tounen nan peyi a km prezidan an fonksyon. Kom sa pat rive ft, Nasyonzini ak Ameriken kolabore pou voye milit Ayiti pou f plas pou Aristid tounen. 15 Oktb 1994 Prezidan Aristid retounen Ayiti km prezidan pou kontinye manda li. Nan dat 16 Desanm 1995, vin gen yon elek syon prezidansyl, Rene Preval pase km prezidan, li ranplase Aristid. Aristid vin kite p, li marye ak yon avoka, Mildrd Twouyo, yo f yon timoun nan dat uit Novanm 1996, ki rele Kristin (Christine). Yo f yon lt pitit fi an 1998. aristokrat : n. Moun ki santi li nan yon klas sipery, li pa kanmarad pp. Madan Locha se yon aristokrat sansenk. 2. Moun ki patizan yon polotik pou moun ki elit gen plis dwa pase lot moun ki pa gen lajan. aristokrasi : n. system politik ki favorize moun ki deja genyen pouvwa lajan plis pase lot moun. Sytem ki favorize pou pouvwa rete nan menm fanmi an. aritmetik : n. Syans ki svi ak chif epi ak nimewo. kalkil, operasyon; adisyon, soustraksyon, miltiplikasyon, divizyon. Se pa tout moun ki f nan aritmetik. arivis : n. Moun ki pat espere rive yon nivo wo epi ki ap f sa f yon pakt af. Si mwen te arivis ou ta w mwen ap ba ou cho tout lajounen. ary. adv. : annary, pady. Mwen f de pa ary l mwen w nonm nan ap vin atake mwen. aryen : pwo. anyen aryenaf : ki pa gen anyen pou l fe; ki ap flannen san pwoj. aryere : ki pa adapte ak tan li ap viv la; ki anrete pa rapo ak moun ki bo kote li. asagwe. n. : Dans vodou pou salye lwa yo. Asw a mwen pral danse yon bon asagwe. asanblaj : n. Aksyon kote diferant kalite moso kole pou f yon pwototip. Moun ki ap travay nan asanblaj yo konn pa janm konn f pwototip la annantye paske se toujou menm moso a yo toujou ap f.

PAGE 45

Diksyon Kreyl Vilsen -44asanble : 1. n. Moun ki reyini ansanm pou yon rezon. Asanble lejislatif 2. v. Mete diferant kalite moso ansanm pou ou konstwi yon pwototip. Asanble Kolonyal Senmak (Assemble Nationale de Saint Marc). np. : Gwoup yon seri "tiblan" nan vil Senmak te f. Yo t ap defann plis otonomi pou koloni an. "Granblan" ki te nan n yo pat dak. Asanble Nasyonal (Assemble Nationale). np. : Lachanm Annayiti. Li gen reprezantan ki nonmen pou sizan. Tout moun ki gen 18 an, ki gen tout dwa sivil ak politik yo epi ki gen plis pase senkan depi yo rete nan distri yo vle reprezante a andwa kandida pou vin reprezantan nan lachanm. asans : n. Ekipman elektrik ki monte desann depi yon etaj jouska lt epi ki ka estope pou pmt moun antre soti. L mwen te piti, sl kote ki te gen asans se te nan biwo Kontribisyon. asansyon : n. pran pwomosyon rapid nan travay. 2. Monte vetikal kont fs gravite. Mirak nan lavi Jezi ki fe li monte nan syl dirk ak tout k li, san li pa mouri. asasen : n. Moun ki touye moun. Mwen pa mele ak asasen. asasine : v. Tiye yon moun nan tan lape. Mechan yon asasine peyizan yo. asasinay : n. Sitiyasyon kote yon moun pdi lavi l nan men yon lt ki touye l ak yon zouti mtl. Mwen pap janm ka bliye asasinay madan Polo. ase. ent. : otan, sispann. Ase anmde moun la a. aseksye : a. ki ft ak yon sl paran san kontak seksyl. Plant aseksye, ki repwodui ak yon paran. aseptab : a. valab, ki ta kabap aksepte. asepte : resevwa Aksepte yon envitasyon. 2. konsanti, bay ako. Aksepte yon kontra. 3. Kw, adere, anbrase. Kw nan relijyon katolik. 4. Reziye, soufri, sipte. Resiye ou ak maladi a. asetn : solvan, pwodui chimik likid ki sevi nan endistri, gen moun ki sevi ak li pou retire penti osinon pou retire kiteks sou zong. asetsz : kounye a, alkonsa asezon : ki pa la tout tan, ki la selman pandan yon sezon espesifik. asezonay : n. epis nan manje. Melanj epis ki sevi pou kuit manje. asezonnen : v. Mete epis nan manje. asezonman : n. reset epis pou mete nan manje. Asfalt : n.1 At a, makadanm nan, lari a. Pa mache pye at nan asfalt la, tande. 2. Pwodui nwa ki svi nan konstriksyon wout osnon pou bouche twou nan twati kay. Pa rete pre moun ki ap travay ak asfalt, ou ka boule. asfalte : v. Kouvri at a ak asfalt. Se devan m yo asfalte granri a. asid : a. Si, gou ving. Ji sitwon sa a gen twp asid. 2. n. yon bagay ki gen gou si. Yon pwodui ki gen pH pi base pase 7. Yon poudui ki reyaji ak yon base pou bay yo sl. asid-amine : n. Konpoze ki genyen azot oksijn, kabn ak idwojn ladan yo epi ki patisipe pou fme pwoteyin. Asid-amine se inite fonksyonl nan pwoteyin. Alanin, serin, lisin eltr se asid-amine. Mo amine a raple li gen azt ladan l. asidite : n. Sitiyasyon kote gen anpil asid. Gen moun ki soufri asidite lestomak. asipoze. : F kmsi. Asipoze ou ta gen lajan, kisa ou ta f av l? asirans : n. Kontra pou asire touche yon lajan resevwa yon dedomajman osnon benefisye yon svis nan ka yon mal ta rive. Moun ki pa gen asirans sante gen anpil pwoblm pou yo jwenn lajan pou peye dokt yo.

PAGE 46

Diksyon Kreyl Vilsen -45asire : v. mete yon moun ansekirite, an konfyans. 2. garanti, stifye, bay yon nouvl tankou li vre, li sten. 3. Pwoteje, prezve, defann, mete yon bagay an sekirite. 4. Mete yon bagay nan yon pozisyon estab, pou li pa tonbe, pou li pa bouje. 5. pran asirans pou garadi yon oto, kay eltr. 6. Kontwole, verifye. asire-pa-sten : a. ki pa merite konfyans. asistan : n. Moun ki ap asiste moun ki alatt la. Mwen pa renmen dyb asistan an, mwen pito se mwen ki chf. asistans : n. 1. Gwoup moun ki sanble yon kote pou tande ou byen gade yon bagay. Fanmi mwen te nan asistans nan jou mwen tap jwe nan pys teyat lekl la. 2. d. asiste : v. 1. Konstate. Mwen asiste aksidan an ak de je m. 2. Bay d, kontribye, ede. Li asiste yo jan l kapab, tanzantan li voye yon ti kb. asiyen : v. Voye papye tribinal bay yon moun pou li ka konpart devan lajistis. Ou gen je chch pou ou asiyen mwen pou lajan m ank! asiyasyon : n. papye pou ale nan tribinal. Aslen Pl (paul Arcelin) : np. ekriven. Li ekri A Cercueil sous le Bras @ Nouyok, Atlas 1999. asmatik : a. Moun ki f opresyon. Timoun nan toujou ap respire anl paske li asmatik. Aso : n. Atak san viktim nan pa w. Se nan yon aso yo pran Milo. ason : n. Tyatya; enstriman mizik sakre nan seremoni vodou ougan ak manbo svi pou rele lwa. Pote ason an vini pou mwen kmanse seremoni an. asosi (asowosi) : plant ki svi pou f te kont lafyv. asosiyasyon : n. Gwoup moun ki ganize sou bny yon enstitisyon pou yo f aktivite espesifik ansanm. Mwen te nan yon asosiyasyon kiltirl men mwen oblije kite sa pase mwen pa gen tan ank. asosye : n. moun ki f yon antant pou yo travay osnon f yon pwoj ansanm. Jil se asosye Antwn depi dizan. asti :a. Ki mache, amonize osnon ki f je ak lt. Depi mwen al nan magazen, mwen toujou renmen achte rad asti ak soulye. ast : n. Tanbou vodou ki wo anpil. Se ak yon sl moso bwa li ft epi andedan bwa a vid Li bat ast byen, se manman li ki te montre li. asoupi : v. 1. Eta kagou, fatig, k kraze ki mennen dmi. Mwen te chita la a ap gade televizyon epi mwen tou asoupi. 2.n Fatig ki mennen dmi. Te m al f yon ti asoupi la a. asowosi (asosi) : n. Fy te, plant ki svi pou f te kont lafyv. Gen moun ki renmen pran te asowosi, yo di li bon pou lafyv. ASPEH (ASPEA) : akw. Asosiyasyon Solidarite Paran Elv Ayisyen. aspje : v. wouze, mouye, mete likid sou yon bagay. aspsyon : n. aktivite pou mouye yon bagay. 2. Mete dlo benit nan batm osinon nan lantman. aspiran : n. Moun ki ap aspire, moun ki ap file yon fi ak espwa. Janjak se yon move aspiran, pandan li ap file Joslin li ap file Alt. aspirasyon : n. Sitiyasyon kote yon moun ap tann kichy, atant, espwa, objektif. Ki aspirasyon ou gen nan lavi a? aspirat : n. Ekipman ki svi pou aspire pousy ak ti fatra at sitou kote ki gen tapi. Poko pase aspirat a, ou pa w mwen plen liv at a? aspire : v. 1. Espere, nan atant. Janklod aspire jwenn yon ps nan biwo minis la yon jou. 2. Rale van. Machin sa a aspire twp pousy, li ka bouche. aspirin : n. Medikaman, analjezik. Aspirin bon pou maltt.

PAGE 47

Diksyon Kreyl Vilsen -46astwolg : n. Moun ki obsve sa ki ap pase nan syl la (zetwal, plant eltr) epi ki entprete enfliyans yo ta ka genyen sou lat Dapre astwolg mwen, siy mwen se Kans. astwoloji : n. Yon ladrs espesyal ki baze sou lide pozisyon lalin ak soly ak zetwal yo gen enfliyans sou koze ki ap pase sou lat. Astwoloji svi ak obsvasyon syl la pou predi kisa ki pral vin pase moun sou lat. Se pa tout moun ki kw nan astwoloji men gen moun ki pa f anyen san yo pa konsilte astwolg yo. astwonomi : n. Syans ki etidye liniv, lespas, plant, zetwal eltr. Li etidye kote yo soti (orijin) kisa ki gen anndan yo (ak kisa yo ft, konpozisyon yo) kijan yo deplase (mouvman yo) gwos yo eltr... Moun ki nan astwononmi f nan matematik. astwonm : n. espesyalis nan domn astwonomi. astwont : n. moun ki vwayaje nan fize ale nan lespas. Gen kk astwont ki mache sou lalin nan deja. asw. 1: n. Pati nan lajounen l soly koumanse kouche; t a, nan fen jounen an, labrindiswa. Yon asw konsa nou va vin rann ou yon ti vizit. asye : n. Yon metal ki gen yon melanj f (99%) ak kabn (1%) yo travay li pou l vin pi di, pi solid. Mwen renmen chody sa a paske li ft an asye, li solid. Asyeri Dayiti (Acierie d'Haiti) np. : Konpayi ki travay f ak lt metal. asyt : n. 1. plat moun manje. Mwen pral mete kouv, pote asyt yo vini. 2. Anbyans. Kote mwen ye la a, mwen nan asyt mwen. atab. : chita devan tab ap manje. Joslin paka soti kounye a, li atab. atachan : a. Ki gen atachman, ki gen afeksyon. Ti pitit sa a atachan anpil. atache : 1. v. Tache yon bagay. Pa atache rad la ak zepeng sa a. 2. Ki gen afeksyon, atachman pou yon moun. Mwen atache anpil ak fanmi mwen. 3. Polis sekr. atachman : n. Atirans, afeksyon. Ti pitit sa a mwen gen anpil atachman pou li paske li se yon bon timoun. atak : n. Agresyon, pwovokasyon. Km se ou ki f atak la anvan, se ou ki ant. atake : v. 1. Pwovoke. Se ou menm ki kmanse batay la an premye. Moun ki atake konn svi ak fs ou byen ak zam pou goumen ak yon lnmi. 2. Kmanse. Ann atake travay la tande, paske nou kapab pa gentan fini l jodi a. atansyon : n. 1. Prekosyon. Ti moun nan tap pte atansyon ak sa pwofes a ap di. 2. ent. Atansyon, bout f sa a kapab tonbe sou ou si ou ret kanpe la a. atanta : n. Ef pou f yon moun mal ki pa reyisi men ki te ka fatal. Yo f de atanta sou Dipon deja. atantif : a. Moun ki mete atansyon yo nan sa yo ap f. Jan ou se moun ki atantif, kijan mwen f pase sou ou la a ou pa w sa. ataton : san ale dirk ate : n. Moun ki pa kw nan Bondye, ki pa gen lafwa. Si ou kretyen ou pa ka ate. at. adv. : Ki pa anl. Pa kite rad la ap trennen at a, li kapab sal. 2. n. tib san ki pote san wouj nan k moun osinon nan k bt. 2. Tib san ki pote san wouj nan k moun osinon nan k bt. Venn, at, kapilkolabore ansanm, venn pote san fonse (san ki pa gen anpil oksijn), at pote san wouj (san ki gen plis oksijn). Kapil se ti venn ak at piti-piti. Venn at ak kapil nan sistm sikilasyon an. Si yo mete tout venn, at ak kapil an ran youn dy lt, yo tap f yon fil ki long anpil, plis pase san mil kilomt. atelye : n. 1. Kote ki gen ekipman pou moun f travay. Mwen pral nan atelye a pou mwen al chache kk zouti. 2. Reyinyon, sesyon travay kote espesyalis mete tt ansanm pou yo debat yon sij. Mwen

PAGE 48

Diksyon Kreyl Vilsen -47pap gentan ale nan atelye sa a, ale ou menm wa di mwen ki sa yo di. atmiyo : n. Nat mens moun mete at pou yo dmi. kabann san pwoteksyon ki ft ak fy kokoye trese yo mete at pou moun dmi. Prete mwen yon atmiy pou mwen lage k mwen at a pou mwen dmi, mwen bouke kou sa m pa konnen. ateri : v. Ki soti anl epi ki desann at. Avyon an ateri egzakteman a dez. aterisay, aterisaj : n. Sitiyasyon kote yon bagay ki anl depoze sou t kmfo. Avyon an oblije f yon aterisay fse. ateste : v. stifye, garanti, asire, demontre, pwouve. Atewo-esklewoz : L ate (venn san wouj) nan sistm sikilasyon san gen plak kolestewl ki poze nan anndan. Sa f at yo vin pdi sou volim yo, gendel yo ka vin bloke. aticho. n. : 1. Yon kalite pen rale ki gen yon fm tou won. Mwen ta manje de pen aticho ak manba. 2. Legim. Mwen renmen aticho men se yon legim ki ra anpil Ayiti, ou pa jwenn li fasil. 3. Plant ki svi km remd pou bese tansyon. atifis : trik, ladrs pou kache laverite. 2. Ti bonm dekoratif. atifisyl : a. Ki pa natirl. Gou fabrike yo f nan laboratwa ki sanble anpil ak sav natirl la. atik : n. Pati nan yon dokiman tankou kontra, konstitisyon ki di yon bagay espesifik Dapre atik 95 ki nan kontra sa a, ou pa gen dwa vann san siyati mwen. 2. detminan, Pati nan yon fraz ki asosye ak yon non pou endike youn osinon anpil. Atik defini vin plase apre yon non (soulye a). Atik endefini plase anvan yon non (yon soulye). [zn pol] : a. ki tou pre pol N. Kote ki f frt anpil, tout ane a. Espas ki on latitid 70 degre. atiran : a. Ki atire moun, ki rale moun sou li. Janjan gen yon karakt atiran. atirans : n. Ki atiran. Ki atire atansyon. Leman. Mwen santi yon atirans pou Tipl men sanble li pa enterese nan mwen. atire : v. Rale, lemante, kapte atansyon. Koul sa a atire m anpil. atis : n. Moun ki f travay da. Youn nan pi gwo atis nou gen Annayiti mouri san pp la pa janm ba l ochan. Atis ki f penti rele pent, atis ki f mizik rele mizisyen. atistik : a. Ki gen yon estil ki gen val ak blte. Kay sa a ranje ak yon gou ki atistik anpil. atitid : n. Pz. Mwen pa renmen atitid ou a ditou, ou sanble ou konprann mwen pa konprann, ebyen, mwen konprann byen pwp. Li gen yon atitid awogan. atiyayo : n. Fy remd. Fy atiyayo bon pou anpil maladi men gen moun ki di se pou grip li pi bon. atizan. n. Moun ki f travay atizana; Moun ki pa gen zouti endistriyl nan pwodiksyon li. Mwen konnen de atizan ki pa janm ekspoze travay yo f. atizana : n. Pys ki itil yon atis f. Aktivite moun f nan yon kominote, pou rezoud pwoblm nan kay, osinon pou kenbe flanm you kilti vivan. Aktivite ti endistri, ki pa bezwen anpil lajan pou achte zouti. atizanal : a. ki gade atizan. atizay : ale nan atizana. atlantik : n. Gwo mas lanm ki separe Lafik ak Lamerik. atlas : n. liv ki gen tout kalit kat jewografik pou yon rejyon. koleksyon kat jewografik. 2. Premye vtb nan zn kou. atlt : n. Moun ki f esp. Gen atlt ki sitan f, yo al patisipe nan konkou nasyonal epi entnasyonal. atmosf : n. pati nan lespas toutotou lat. Kouch l ki antoure lat, espas ki antoure t a, kote ki gen l pou n respire. Anvlp l toutotou lat, li gen 21%

PAGE 49

Diksyon Kreyl Vilsen -48oksijn, 78% azt epi 1% agon ak lt gaz melanje. 2. Gaz ki toutotou yon plant. 3. Anbyans Depi sou jan ou te w atmosf a ye a ou pat dwe rete, ou te dwe jete ou monch. at. : Kif. At ou kw tout sa vakabon di w? atm : n. Materyo tou piti men ki fondamantal nan eleman chimik / fizik yo; se pati ki pi piti nan yon k ki kontinye kenbe menm pwopriyete k sa a te genyen. Gen 92 kalite atm natirl, yo chak reprezante yon k senp tankou f, kuiv, oksijn, kabn eltr. Atm yo asosye youn ak lt pou bay molekil. Atm tlman piti, ou pa ka w l ak de je ou, ou bezwen yon mikwoskp espesyal pou ou w li. Yon atm ka ekziste pou kont li osinon ki asosye ak lt atm. Atom gen plizy pati, gen pwoton, gen elektwon, gen pwoton. Elektwon se pati ki gen chaj negatif, pwoton se pati ki gen chaj pozitif nan mitan atom nan. Netwon se pati net (ki pa gen ni chaj pozitif, ni chaj negatif) nan atom. atomik : n. ji ki ft ak divs kalite fy ak legim moun pan lematen pou remonte yo. 2. a. ki gen relasyon ak ak atm. 3. Zam ki itilize enji nikley. atou : n. nan jwt kat koul ki enptan an. 2. Chans, avantaj, koneksyon, mwayen pou reyisi. atouf : a. Ki pa p anyen, aksyonn. Gaston se yon ng atouf, se pa vini ou ki pou sove w. atoupri : Kelkeswa kondisyon. Mwen ap ale atoupri. atousa : konj. poutan. atoutfs : ak tout kouraj. atraksyon: n. fs ki atire. Fs emosyon ki atide de moun youn-a-lt. 2. Fs leman. 3. Espektak, sinema, sware, gala ki atire anpil moun. atraksyon : n. 1. Atirans, leman; fs ki atire de chaj mayetik osinon de chaj elektik pou yo vin kontre 2. Anbyans kote moun amize yo. Youn nan pi gwo atraksyon ki genyen nan pwovens se ft chanpt. atrap, atrape : v. Pare men pou pran yon bagay ki ap pase. mwen ap voye boul la pou ou, si ou pa atrap li, ou pdi. atrape : v. al gade atrap. atrapan : a. Maladi ki soti sou yon moun ale sou yon lt. Kontajye. Maladi sa a se yon maladi ki atrapan, pa rete pre mouche, atansyon pa kapon. Atrit : n. Anflamasyon nan jwenti. atwofye : a. Kokobe, deperi, vin pi piti, ki pdi nan gwos epi ak nan fm orijinal li. Li mache bwate paske janm lan vin atrofye. atwosite : n. Eks nan mechanste. Mwen pa janm w otan atwosite nan vi m konsa. atyaba : ono. Mo pou voye salitasyon alawonn; on, bonjou. ava : n. 1. Akrk, ki pa renmen depanse. Mwen pa ava monch, se raz mwen raz konsa a. 2. a. Eta yon moun ki akrk. Tout moun konnen Sentilm se yon nonm ki ava. 3. Patikil pou make fiti Mwen ava peye ou. avadra : n. Vagabon, drivayz, epav. Mwen pa ta janm pdi tan-m ap joure ak yon avadra tankou ou. aval : direksyon kote rivy desann. 2. Kosyon, garanti, angajman yon moun pran pou peye dt yon lt oka moun ki pran dt la pa ta peye dt li. avalize : v. bay garanti pou yon moun prete yon lajan osinon pou yon moun ka jwenn dokiman pou vwayaje. avalwa : n. Avans. mwen ap f travay la pou ou men se pou ban mwen yon avalwa depi jodi a. avan, anvan. adv. : Pi bon. Ti chat yo ft de jou avan dat veterin a te di a. Lendi vin anvan madi.

PAGE 50

Diksyon Kreyl Vilsen -49avanbra : n. Pati nan bra ki ant men ak koud. Se nan avanbra a bibit yo ye. avandnye : 1. n. Ki vini anvan dnye a. Ou pa ta ka avandnye nan klas ou a chak mwa, many f yon ef. 2. Sa ki vini jous anvan dnye a. Gade nan avandnye ranje a, ou ap w bous mwen an. avangad : Yon pati nan lame ki al devan gwo twoup pou w si gen danje. avangou : n. Apsi. Yon ti goute anvan. Sa se yon avangou sou pwogram dimanch la. avanjou : n. Gran maten, anvan soly leve. Depi avanjou mwen gentan f kafe, se ou ki potko leve. avanps : n. Ti estasyon lapolis ki pa gen anpil pouvwa. Anvanps Kafou. avans : n. Avalwa. Si pou mwen f travay la se pou ta ban-m yon avans pou mwen kapab achte materyo. avansant : n. Nan foutl, pozisyon jw ki toupre sant teren an avanse : v. F mach avan. Avanse mezanmi, mwen prese la a, many mache pi vit. avansman : n. 1. Mach avan. Mwen gentan f menm twaka travay la, sa se yon bon avansman. 2. Pwomosyon. Travay sa a pa gen avansman. avantaj : n. Anfav, optinite, benefis, kondisyon ki pi bon pase yon lt. Si ou ap ban mwen avantaj sa a, mwen dak ak kondisyon ou yo. avantaje : v. Ki f avantaj. Li pa avantaje m ditou pou mwen ap travay san touche. avanti : n. Pran chans. Ou pran gwo chans pitit, avanti sa a kapab danjere wi. avantire : v. Pran chans, pran ris. Ou pa ka avantire ou konsa a ak yon moun ou poko menm konnen. avantirye : n. Moun ki pran chans, ki pran ris. Youn nan pi gwo avantirye mwen konnen se te yon nonm Pdep yo te rele Biwon. avanty : n. Jou ki te anvan jounen y a. Avanty mwen te kontre ak madan Kalo nan mache anba. Jodi a se Mkredi, avanty te lendi. avaris : n. pasyon pou lajan ak pou richs. ave (avemariya) : n. Lapriy pou lavyj Mari an laten. P a voye mwen al di senk ave ak de pat. 2. ki svi km medikaman kont lafyv. (petiveria alliacea) avg : n. Ki paka w. Gen yon alfabt espesyal avg kapab li ak dwt yo; yo rele l alfabt bray. aveglan : a. Tw klere pou je. Ki anpeche ou w byen. Limy sa a aveglan anpil. avegle : a. ki f ou pa w. Pa kite tinonm sa a avegle ou pou f ou f tenten tande. Prete mwen yon lint soly limy soly la ap avegle m. avk. pr. : Ki vini ansanm ak. Timoun sa a se avk mwen li ye. Aven Adryen Danielle (Danielle Avin Adrien) : np. Agwonm, edikat, espesyalis nan teknoloji pou transfme pwodui agrikl. Li etidye Ayiti, Gwatemala, Kolonbi, Ozenn, Ozetazini. Li dirije Biwo Nasyonal Ssekirite Alimant. Li patisipe nan devlopman inivsite Kiskeya. avs. adv. : dri, san rete. Lapli a tonbe avs l mwen di ou sa a, lavalas desann, machandiz yo tou bwote nan dlo a yo ale. avti : v. Enfme davans. Mwen avti w, si ou paka peye, mwen ap mete ou dey nan kay la. avtisman : n. Enfmasyon ki esplike davans kisa ki kapab pase. Mwen te resevwa yon premye avtisman men mwen pat pran l oserye men kounye a mwen resevwa yon dezym. avi. adv : Ki la jistan li mouri. Annayiti pa gen ps prezidan avi ank. avid : a. Swaf, anvi anpil. Mwen avid pou mwen konnen kijan istwa Lora a fini.

PAGE 51

Diksyon Kreyl Vilsen -50avidy adv. : 1. san kache, akl. 2. Rapidman. avili : a. Pale yon moun mal piblikman, sal non l, sal repitasyon l. Mwen pral avili ou si ou pa peye mwen lajan ou dwe mwen an. avilisan : a. Jenan, ki kz lawonte, ld, dezonoran. Konptman Edwa a avilisan anpil. avilisman : n. Aksyon yon moun ki vle sal non ak repitasyon yon lt. Pi gwo avilisman ki genyen se l pwp zanmi ou pale ou mal. aviyasyon : n. Kote moun al pran avyon. Ayewop. Kote ki te rele aviyasyon Ptoprens la kounye a rele ayewop mayigate. aviyat, avyat : n. Pilt, moun ki kondi avyon. Papa zanmi mwen an se yon aviyat li ye pou Amerikan layn. aviyasyon : n. enstalasyon pou avyon poze osinon pou avyon ka vole. Aviyasyon Mayigate. avize : v. Enfme, pale davans. Mwen te avize ou mwen tap vin anreta jodi a. avni : n. 1. Ri. Mwen pral w yon moun nan avni Poupla a. 2. Fiti, demen. Timoun sa yo san avni. avoka : n. moun ki etidye lwa epi ki gen konpetans pou al defann moun nan tribinal. Mwen gen yonn nan pitit gason mwen yo ki avoka. avte : v. Echwe, pa reyisi, pa pase, enkonpl, soti anvan l. Madan Py avte apre twa mwa gwoss. avtman. n. : Aksyon kote yon moun pdi yon fetis, swa paske fetis la tonbe osnon paske yo wete l nan vant fi a. Madanm mwen pa bon menm semn sa a, li fk sot f yon avtman la a. avril. : Mwa ki vini apre Mas epi anvan Me. Avril Pwosp (General Prosper Avril) : np. Milit, li rive jeneral lame. Li ft an 12 Desanm 1937nan vil Tomazo. Etnolg, diplome nan akademi milit (1961 soulyetnan). Li te chf gad-de-k Jan Klod Divalye. Li te konseye nan KNG ki ranplase J.K. Divalye. Li patisipe nan koudeta youn kont Lesli Maniga epi yon lt kont Anri Nanfi. Li te prezidan enkonstitisyonl an 1988-1990. Gen anpil moun ki mouri paske yo te kont Avril. Li kite Ayiti nan yon avyon milit Ameriken pou ale Florida. Apresa li viv nan Dominikani ak Etazini. avwa : a. Anrelasyon avk, ki gen rap avk. Mwen pa gen anyen avwa av w. avwn : n. Sereyal yo f labouyi. Mwen ta bw yon ti avwn ki gen yon bon lt evapore ladan l. avwe : v. Aksepte di laverite, konfese. Se timoun yo menm ki avwe se yo ki pran konfiti a. avyon : n. Metd transptasyon ki vole anl. Mwen pa renmen monte avyon, k mwen toujou ap sote. Awayi : Eta nan peyi Etazini Moun ki ale Awayi di se yon bl kote, yo pa ta janm retounen lakay yo l yo al vizite l. awo : a. Ki byen fet. Se yon bagay awo. 2. Mak chemiz. Chemiz awo. awogan : a. Enptinan, ki pale osnon poze zak san krentif moun, tankou li ap defye lzt. Ensolan Kijan ou f awogan konsa a, tal mwen pa mete ou dey isi a. awogans : n. Ensolans. Mwen pa ka tolere timoun pale ak granmoun ak awogans. awona : n. Non yo bay fi ki fasil, jouman pou fi. Gade l ou non, awona, ou pa ta di yon legedep. awondi : v. 1. F li vin ank, san tikal, san fraksyon. Olye ou peye m twa goud edmi, awondi l pou kat goud. 2. Bay fm won. Twal la te kare men kounye a, mwen awondi li. awondisman : n. Gouvnman lokal, inite administratif. Annayiti, peyi a separe an depatman, depatman yo separe an

PAGE 52

Diksyon Kreyl Vilsen -51awondisman, awondisman yo separe an komin. Awt : n. gwo at (tib ki pote san wouj) ki pi laj nan k moun osinon bt; li pran san nan k a (nan vantrikil) epi pote nan lot pati nan k a. awouwa-pipip :ent. ak onom onomatope ki gen de pati, A awouwa @ imite bri l oto ap estat epi "pipip" se son klaksonn. Okmansman oto te konn bay anpil pwoblm pn. L yon bagay ch, modn men ki bay pwoblm yo rele li A Awouwa-pipip @ km jouman. A Gade Awouwa-pipip la non". awouya : n. fi ki pa difisil, ki penyen lage. awoyo : a. Debde, anraje, eskandal. awozab : a. ki nan pozisyon ak kondisyon pou li ta ka jwenn irigasyon Teren an awozab, ou te met achte l. awozay : n. kanalize dlo sou teren pou fe agrikilti. awoze : v. mete dlo fe plant grandi osinon pou mouye yon bagay Awoze rad yo sou blayi a. Lapli a pral awoze plant yo. Ban m yon ti ss pou mwen awoze diri a. awozwa : n. zouti an metal, osinon an plastik ki svi pou wouze. Mwen pral achte yon awozwa pou mwen wouze lakou a. ay : ono. Son pou make yon santiman tanpore. Ay pa anmegde m. Ay krem nan bon. ayayay! : ent. Ki bagay sa a! Espresyon ki montre yon asp sanzatann, sezisman osnon kontraryetman. L mwen aprann Sentaniz mouri, ayayay, mwen pran rele anmwe. ay : n. Y. Jou ki te anvan jounen jodi a. Ay mwen te ale nan yon match foutbl, se te sa nt. ayewobik : a. gnis ki bezwen oksijn pou li viv. 2. reyaksyon chimik osinon biyochimik ki bezwen oksijn. ayeryen : a. ki pase anl, ki rete anl, ki gen relasyon ak l. ayewop : n. Aviyasyon. Kote avyon vole. Mwen renmen al flannen nan ayewop a konsa mwen tou w kils ki ap pati. ayibobo! : ent. Amn, alelouya. Mwen resi touche lajan sa a, ayibobo! ayida : a. fi ki gen cheve kout, ki woule tankou ti boul. Jant se fo cheve ki nan tt li, si ou retire perik la ou gen pou w jan li ayida. Ayida Wdo : np. Espri nan relijyon Vodou ki se deys lakansyl li asosye ak Danbala Wdo. ayik : a. vant plen, ra bouch, manje twp. Mwen ayik tlman mwen manje fritay. Ayisyen (Ayisyn) : n. 1.Moun ki ft nan peyi Dayiti osnon ki pran nasyonalite a. Mwen se yon Ayisyen ki pap janm bliye peyi m. 2. a. Moun osnon bagay ki soti Annayiti Wonm Babankou se youn nan pwodui ayisyen ki koni toupatou. ayisyn : n. Fi ki soti Ayiti. Mwen se Ayisyn natif natal, e ou, kote ou moun?. Ayiti : np. Peyi nan Karayib la, li kole ak Repiblik Dominikenn, li f pati Gwo Antiy yo. Ayiti vle di peyi kote gen anpil mn, anpil montay wo. Ayiti gen yon popilasyon 7,6 milyon an 1999. Nan lan 2025 yon prevwa popilasyon an ap rive 11,4 milyon moun. 64 pousan moun yo viv nan kominote riral. An mwayn gason mouri b laj 51 ane alske fi mouri b laj 56 ne. 55 pousan moun yo pa konn li ak ekri. An mwayn, lajan moun f nan yon ane pa depase 410 dola pa tt. Nan lavil 65% moun bonjan pv, alske andey se 81 pousan an moun yo ki pv. Pou kesyon dlo pou bw, 60 pousan moun yo bw dlo ki pa bon pou moun bw. Ak tout difikilte materyl sa yo, Ayiti se yon fs kiltirl non slman andedan men tou nan peyi karayib yo kote vwazen yo renmen mizik, atizana ak pwezi ayisyen. Ayisyen nan dyaspora kontribye nan pwodiksyon kiltirl kote li ap viv la.

PAGE 53

Diksyon Kreyl Vilsen -52Ayiti Liter : Gwoup liter ki diskite koze literati ayiti ayizan : n. senbl pou yon t sakre ki pwodui anpil manje. aza : n. Ki pat atann. Si ou gade ou w mwen achte yon machin menm koul ak pa ou la, se pa imite mwen ap imite w, se yon aza. 2. Jwt lotri. azade : v. Pran chans, oze, pmt. Tinonm nan twouve li azade l, li vin pran kle machin mwen an pou li soti av li byen pmt li. azaka : Espri ki senbl peyizan, travay lat ak agrikilti. Azi (Lazi): n. Youn nan gran espas kontinan yo. Y oun nan kontinan, se pi gwo kontinan, li antoure ak oseyan aktik, oseyan endyen ak oseyan pasifik. Peyi chinwa yo, Lachin se nan kontinan azi li ye. Azibe : 1927-1999. Non teyat Lwi Antwn Renl Delswen, akt teyat nan televizyon ak Langichat. azil. n. : Pwoteksyon, rak, kach. Kalo pran azil nan anbasad Itali a paske yo tap chache l pou arete l. 2. Kote yo met moun pou izole yo. Gen azil pou moun fou, gen azil pou vye granmoun. azikrekre : anmdman, nuizans. azizwl : azt : n. Eleman chimik ki nan l epitou nan tout pati k moun, bt ak plant. azoumounou : n. 1. Mo karesan, entimite. Tout lajounen ou nan yon sl azoumounou ak Tijo, sa ou pran se pa w. 2. Maladi je ki te pwopaje nan peyi Dayiti nan ane 1981, yo te rele l konsa paske je moun ki te enfekte yo te toujou ap f dlo epi moun yo te toujou ap miyonnen je a pou yo netwaye lasi ki tap sot ladan l. Mezanmi, mwen sot Ptoprens la a, tout moun mwen w anba lavil la gen yon azoumounou. aztk : np/ a.. Ansyen pp ki te viv nan Meksik. Azweyi : n. Lak, etan Somat. Azyatik : a. Ki soti nan kontinan Azi. Ki konsne Azi.

PAGE 54

Diksyon Kreyl Vilsen -53B b. : Youn nan lt nan alfab kreyl. Lt b se premye lt nan mo bebe. bachost (bakoton) : n. Chost long ki ft ak koton osinon nayiln. Si mwen te genyen yon ba chost ble, mwen ta mete l pito. bakoton : n. chost long ki ft ak koton. Mwen te konprann se granmoun slman ki mete ba koton men alkile jenn moun mete yo tou. ba leman : n. Yon moso metal tou long ki kabab atire f ak asye. Si ou gen pou ranmase anpil klou at a, pito ou al chche ba leman an. ba n. : bo. F yon ti ba pou manman ou. 2. (Ba, ban, bay) Remt, mete nan men yon moun.. Ban mwen de bisuit. 3. Pys an bwa yo mete sou do bourik, milt osinon cheval l yo sele yo pou pote chay. Mete ba, mete sang, mete sakpay. 4. Espas kote yo svi bwason ak manje. Tout moun mt pase nan ba anvan manje svi. 4. Mb kote moun mete epi svi bwason lakay. 5. Pys an bwa, an metal osinon lt matery. Ba f, ba fiks, ba savon. 6. Chost fen pou mete nan pye pou chofe osinon pou abiye. Ba kilt, ba chost. Mete ba nan pye pitit la li f frt. 7. Liy vtikal, orizontal oasinon dyagonal. Rad ak ba wouj. 8. a. Ki pa wo. Chz ba. 9. Ki pa anfm, ki deprime, ki pral mouri. Malad la ba anpil. Baamas : np. Peyi nan Karayib la ki gen anpil zile kot-a-kot. Mwen pral Baamas demen. Moun Baamas rele baameyen. bab ak moustach. : yon kondisyon ki tr bon. Avantaj bab ak moustach. bab kabrit :n. Plim ki nan babich kabrit. Jera kite bab li pouse tankou bab kabrit. bab mayi : n. Plim swa ki nan tt zepi mayi. Gen moun ki di bab mayi bon pou f rafrechi. bab panyl : n. Plant parazit wouj, jn ki pouse sou lt plant. Gen moun ki f rafrechi avk bab panyl. bab pou bab : adv. anfas, rankontre sanzatann. Lotre jou mwen kontre bab pou bak ak Woje. bab. n. : Cheve ki pouse anba manton yon gason, nan zn gj li. Kou yon tigason ap pouse bab sa vle di li pral fme. Babad :np. Peyi, zile nan Karayib la. Li pran endepandans li kont Anglet an 1966. Li gen 255 mil moun (255.000) ki ap vil sou 430 kilomt kare. Kapital Babad se Brijtawn. babako. n. : Gwo ft kote yo svi anpil manje. Vwazen yo te f yon sl babako pou premy kominyon pitit yo a. 2. Gwo ft pou bay lwa rekonesans poutt yon fav moun ki bay ft la te resevwa 3. Anpil Babako manje. Babankou : n. mak wonm ki konni anpil Ayiti, li te kmanse depi ane 1862. babay. n. : son pou di orevwa. Mwen byen kontan w ou pitit mwen, mwen ale, babay. Babl : np. Non yon vil nan labil, kote Noye ak desandan li yo eseye konstwi yon gwo bilding pou rive wo nan syl. Konstriksyon an sispann paske te vin gen yon konfizyon nan kominikasyon ant yo. babich : n. Manton moun osinon manton bt. Kabrit sa a gen babich rk papa. Babiln : np. Ansyyen vil ki te rich anpil. Se nan espas Babiln Irak ye kounye a. babin. n. : Pati anba kou yon moun, nan zn gj li, anba manton l. Gade kijan babin tibebe a wz, li ansante papa. Babo, Kleman (Clement Barbot). np. : Sekret prive Franswa Divalye ki te vin revlte kont politik Divalye. Dapre listwa, Babo te vle pran pouvwa a nan men Divalye. Divalye te rive f arete l. Anpil gad te lage dy l pou te chche li,

PAGE 55

Diksyon Kreyl Vilsen -54mennen l bay Divalye. Babo te yon nonm madre, li te rive f moun ki te ap chche l yo f anpil lago. Finalman yo resi sne li nan yon chan kann kote li te kache, yo mete dife nan chan kann nan. Se konsa yo te jwenn li epi yo te tire l. babote : v. 1. danse nan labou, vire-tounen nan labou; tranpe nan dlo sal. 2. Tranpe babotz : n. rad pou ti bebe, toudinpys, ki pa kouvri bra ak janm. baboukt. n. : brid ki ft ak kd, ki mare bouch cheval, bourik osinon milt pou kontwole mouvman yo. Baboukt bourik la gen l mare tw sere. 2. Presyon yo f sou yon moun pou anpeche l pale. Yo mete baboukt nan bouch tout jounalis. bab-pou-bab : an konpetisyon, sou menm nivo. babyad : n. Moun ki renmen babye. Kalin kite ak Antwn paske msye babyad twp. babye. v. : Plenyen, pale anpil. Sispann babye la a, si ou pa vle mwen fache sou ou. Babyl : Katye nan Ptoprens. bacha (pacha) : n. Moun ki rich, ki ap viv tankou rich. Yo di m ou se bacha, ou ta f yon bagay pou mwen, monch, nou se zanmi. 2. Non pou abitan ki gen lajan. bachelye : n. moun ki pase ekzamen bakaloreya. bade. v. : badijonnen. Gade kijan timoun nan bade tout k l nan labou a. badijonnen. v. : Sal, pentire san prekosyon, mete an dezd. Gade kijan timoun yo badijonnen mi an ak penti. badin : n. Ti baton pwomnad, baton. badnen (badinan, badinen) : v. Jwe, amize, ranse. Pa badnen avk mwen, mwen granmoun devan ou. badyo : n. inik, iranplasab Yon s badyo, yon sl manman yon sl pitit. baf. n. : gagann, kou nan lestomak, kalt. Se nan goumen ak Ilaryon Kalo pran yon sl baf ki desann biskt li. 2. Traka nan lavi. bafre : v. manje ak goumandiz. 2. Twonpe. bagay. n. : Kichy, mo jeneral ki svi pou reprezante tout obj konkr, obj abstr osinon imajin. Gen yon bagay ki ap boulvse ou depi lontan, kisa li ye monch? bafle (bafre) : v. Manje vit san rete, manje anpil; manje ak goumandiz. Ketli sitan bafle, li vin gra. bafon : n. Pati ki piba nan yon espas. Se jous nan bafon an yo te al sere ja lajan an. bafwe : v. Twonpe, blofe, pa kenbe pawl. Pa koute Loran tande, se ng ki pou bafwe ou la a epi apresa li di ou li pa konnen kisa ou ap di la a. bag. n. : Bijou moun mete nan dwt yo. Bag maryaj mwen an se l li ye. bagar: n. Ki renmen goumen; ki renmen f kont. bagas. n. : Pay ki rete apre yo fin retire ji nan kann. Gen anpil bagas nan lakou gildiv la. bagay : n. mo jeneral, mo vag pou endike yon obj konkr. 2. Aktivite f sks. bagt. n. : 1. Baton pou bat tanbou. Pote bag pou mwen kmanse seremoni an. 2.Bwa mens Pye fi a chch tankou yon bagt. Bagi : n. Pys nan ounf kote ki gen otl pou lwa yo. Baje Janklod (Bajeux, Jean-Claude) : np. Politisyen, powt, womansye, jounalis, pwofes, ansyen P katolik, ansyen dirijan KONAKOM. Li ft 17 septanm 1931. Li te elv Sen Masyal nan lekl prim ak segond. Li etidye teyoloji, filozofi ak literati. Lisansye nan lt ak filozofi, li resevwa yon diplom doktora (Ph. D) nan Princeton University epi li anseye nan Semin Senmasyal. Nan pwoblm politik ant F. Divalye ak P Jezwit (fevriye 1964), li pran ekzil 1964.

PAGE 56

Diksyon Kreyl Vilsen -55Li travay nan plizy peyi. Li anseye filozofi nan peyi Kamewoun. Nan peyi Meksik msye te travay an kolaborasyon ak Ivan Illich, km responsab koleksyon "Sondeos". Anfrans, li kolabore nan "Prsence Africaine" pou piblikasyon "Des Prtres noirs s'interrogent" nan kad Premye Kongr Ente lektyl Nwa (1956). Pandan 23 lane ekzil, nan inivsite Ptoriko, li te pwofes literati (ewopeyen e antiy). Li patisipe nan redaksyon revi kreyl "Sl" P Ayisyen Bwouklin te mete dey. Li pibliye nan Editions Caribennes, A Antilia retrouve @ yon etid sou pwezi nwa atrav zv Claude Mekay, Luis Pals Matos ak Aim Csaire (1977). Li pibliye yon liv powm ki rele "Textures" (1997). L li retounen Ayiti, li te patisipe nan aktivite politik, li te dirije KONAKOM apre li te direkt Sant Ekimenik Dwa Moun. Li te vin Minis Lakilti sou gouvnman Esmak Michl ak sou gouvnman Werleigh. bajoukase : n. Maten bon. Nou va w anvan bajoukase. bak. adv. : 1. Direksyon ki ale pa dy. Madanm, pa f bak sou mwen non, ak vye oto ou la. 2. n. plato anbwa kote machann ekspoze machandiz. Pa vin kraze bak machandiz mwen an. baka. n. : Move zespri, bt ld ki nan literati. Ti moun yo t ap li yon istwa sou yon baka wouj ki te gen de tt. 2. Maleng ki enfekte. 3. Moun ki pa benyen epi ki ld. bakaloreya. n. : Dnye ane segond. Egzamen final. Diplm bakaloreya sa a, se apre stan lekl segond mwen resi genyen l. Kounyeya mwen pare pou al nan inivsite. Gen bakaloreya premye pati, sa se reto; gen bakaloreya dezym pati, sa se filo. bakanal : n. banbch ki gen anpil manje, alkl, ak lt plezi bakara : n. kristal atifisyl. bakilt : n. ba fi mete pou kouvri bout anba k yo soti depi nan tay rive nan pye. Se tankou yon jipon ki gen ni kilt ni ba chost ki f youn. bakony : n. mtdam, moun ki pa ont. bakoulou. a. : Mtdam, malont, ki kapab mennen yon moun ak bl pawl.Debouya, jwis. 2. n. Move espri, demon ki manje vyann moun. bakteri : n. "gnis tou piti, mikb moun kapab w nan mikwoskp ki gen yon sl selil (iniselil) ki san klowofil. Gen bateri itil gen bakteri danjere. Gen anpil ki ka bay maladi, gen anpil ki kapab transfme maty gnik pou pwodui yon lt bagay Ou dwe aprann pran prekosyon nan jan ou ap chofe manje dmi pou ou ka touye tout bakteri ki ta ka ladan l yo. bakteryoloji : Syans ki etidye mikwob ak bakteri, ki etidye jan yo devlope, jan yon viv, jan yo repwodui epi sitou kijan pou miltipliye yo osinon detwi yo. bal. n. : Dans, ft ki gen danse. Se l yon gwoup moun reyini nan yon ft epi yo danse epi yo deplase k yo ak elegans pandan yo ap suiv kadans yon misik Mwen pa renmen bal sa a, pa gen bon mizik. 2. Moso metal ki soti nan yon zam. Plon pou chaje fizi osnon revolv. 3. Woulo twal osinon fib konprese. Bal fil, bal twal, bal pp balade : v. flannen balans. n. :1 Machin (zouti) pou mezire konbyen yon bagay osnon yon moun peze. Chak tan mwen moute sou balans la mwen peze plis, ou kw balans sa a bon? 2. Siy zodyak. Si ou bezwen konnen ki siy ou, gade nan jounal jodi a. 3. Ekilib Mwen pdi balans mwen epi mwen tonbe nan dlo a.

PAGE 57

Diksyon Kreyl Vilsen -56balanse. v. : 1.F mouvman adwat agch. A, Sispann balanse k w, konsantre ou sou sa wap f a. 2. Mete yon kontabilite annd Balase liv yo. 3. F alevini ant de pozisyon balansin. n. : Balanswa, jwt timoun chita sou li pou yo balanse alevini. balanswa. n. : Balansin. Jwt ou chita sou li epi li balanse ou ale vini. Manman, mennen mwen sou laplas la pou mwen al monte balanswa. bale. n. : Zouti ki svi pou retire pousy ak salte at. Li gen yon manch long pou ou kenbe l epi anba l ft ak pay latanye ki mare ansanm osnon ak plastik, tankou yon pakt cheve rd. Pa pase bale a kounye a, ou ap leve pousy. Mwen toujou pase bale anvan mwen pase twal mouye at a. bal. n. : Estil dans. Moun ki ap danse bal ale lekl pou yo aprann kenbe k yo epi aprann f pa yo tou. Gen bal klasik, bal modn ak dyaz. Bal dyaz. bale-wouze : v. Netwaye toupatou. Samdi maten mwen ap bale-wouze byen bon. 2. F chanjman ak otorite. Baln, balenn : n. 1. G wo bt ki viv nan lanm, mamif akwatik. A Lasirn, labaln chapo m tonbe nan lanm @ ? 2. Bouji lokal moun limen pou klere kay leswa. Pot baln nan vin mete sou tab la pou mwen ka w pi byen. balerina n. : 1. Non yo bay yon estil soulye ki gen talon pla. Lontan mwen te renmen mete balerina paske yo te dous nan pye mwen. 2. Moun ki ap danse dans bal sou sn. Balerina yo konn danse dans modn men yo konn danse dans ansyen yo tou. balis : n. Pati nan yon galeri osinon yon balkon kote moun apiye. Pa apiye sou balis la, li pa solid. balistik : a. syans ki etidye mouvman pwojektil. Sinematik, dinamik. balistrad : n. Balis, pati reb yon galeri ki ft an bwa osnon an f fje. Reb ki nan yon balkon. Kay madan Loran an genyen yon bl balistrad tout alantou galeri a. Pa apiye sou balistrad la, li kapab ba ou tt vire. baliz : n. poto osinon lt mak pou gide moun, pou gide bato osinon pou gide machin. balizay : n. Aktivite pou mete baliz. balize : v. Mete baliz. balkon. n. : Pati nan yon kay, nan chanmt la, ki bay sou lari tankou yon ti lakou ki kole ak kay la. Chak apremidi mwen renmen al chita sou balkon an pou mwen ap gade moun ki ap pase. balo : n. Woulo koton, pit, bagas, twal, osinon lt fib. Pot balo a vini pou mwen depltonnen l. balon. n. : Blad. Sache ki ft ak yon materyl ki elastik Pou ft la nou gonfle balon tout koul. 2. Boul pou moun jwe foutbl osnon volebl. 3. Veso ki mache ak gaz pou moun monte nan lespas. balonnman. n. : Sa yon moun santi l li gen anpil gaz ki ap deplase andedan vant li. Kou mwen fin manje pwa mwen toujou gen balonman. balonnen : v. Lou, chaje ak gaz ki ap f moute desann. Vant mwen balonnen m anpil depi mwen fin manje tyaka a. balote : v. Trennen toupatou. Sispann balote timoun yo konsa, li l pou ou chita yon kote mach. bamann : n. Moun ki svi bwason nan yon ba osinon nan yon restoran; moun ki svi bwason alkl nan ft. Moun ki renmen alkl pat dwe al f bamann. ban maryaj : n. Anons legliz pou anonse yon maryaj ki pral ft nan detwa mwa. Jan Woje ak Kalin ap prese pou yo marye sa

PAGE 58

Diksyon Kreyl Vilsen -57a, yo pap gentan bay p a tan pou li pibliye ban maryaj yo a. ban. n. : 1.chz plat. Granm av mwen te chita sou yon ban nan pak la. 2. Nouvl p bay nan legliz pou anonse maryaj moun. Lontan yo te konn pibliye ban pou maryaj menm kat fwa anvan maryaj la ft. banal (bannal) : a. san enptans, san konsantrasyon, san retni. banana : n Bwason osnon labouyi ki ft ak fig, ak bannan osnon ak sav atifisyl fig. Mwen pito kola bannana pase kola Kouwn. banben (ti banben) : n. Jn timoun, min. Kalo se banben devan ou, li pa ta ka vin file ou. banbilay (banbilo) : n. Ft, pwogram ki gen anpil plezi. Mwen pral nan yon banbilay demen swa. banbile : v. Fete. Nou vin banbile, jodi a se ft. banbch. n. : plezi, ft, moun reyini pou manje, bw ak k kontan. Ala yon bagay ou renmen se banbch! Aleksi se ng ki te renmen banbch anpil. banbch demokratik : Fraz ki te popil apre gouvnman Jankl od Divalye te tonbe. Yo svi ak li ak yon pwent iwoni pou pou montre pa gen transfmasyon dirab si pa gen planifikasyon. Se te yon fraz jeneral Namphy te popilarize. banboch : n. Moun ki ap pwofite pran plezi yo, ki ap fete, ki ap banboche. Ou pat dwe janm al renmen ak Toto, msye se yon banboch. banboche. v. : Jwi banbch, pran plezi. Patisipe nan amizman ki gen anpil manje ak plezi. Mwen pral banboche nt asw a. banbou. n. : 1. Pye bwa ki gen yon fm silenn epi ki vid andedan l, moso bwa ki soti nan pye banbou. Gen pye banbou b lakay mwen an. 2. Enstriman mizik ki ft ak bwa banbou. Prske tout mizik flkl ayisyen yo gen son banbou ladan yo. banboula : n. 1. Estil dans. 2. Estil tanbou. 3. Estil mizik. banda : a. 1. Bwd, byen abiye, elegan. 2. n. Dans ki gen vire ren ladan l. Gen moun ki renmen danse banda nan kanaval, ak nan ft flklorik. Taye banda, mache banda, kraze banda. bandaj. n. : Pansman. Mete yon bandaj sou blesi sa a pou li pa enfekte. bande. v. : Di. L pijon yon gason vin kanpe. 2. Vlope ak yon bann twal; bandi n. : Atouf, mechan. Pitit madan Michl la se yon ti bandi. bandisyon (an bandisyon) : adv. Ki pare, ki move, ki kanpe pou atake. Timoun madan Dyo yo an bandisyon, anvan anyen yo mande yo batay. bandjo : n. Enstriman mizik ak kd, son li sanble ak son gita men fm li diferan. L mwen te piti mwen te anvi aprann jwe bandjo men mwen pat jwenn pwofes pou montre m. bando. n. : Riban ki f wonn tt. Mwen renmen mete bando ki menm koul ak rad sou mwen konsa mwen tonsouton. bandouly : n. kd osinon sentiwon ki pase sou yon zpl epi ale an dyagonal sou hanch opoze a pou pote yon manje, yon zouti, osinon yon zam. bandwl. n. : Bny ki gen yon mesaj osnon yon senbl sou li. Mwen pa w bandwl ki reprezante Ayiti a, ske ou w li ou menm?. bani : v. chase, reprime, siprime, entdi. banj. n. : Moun ki f, ki entelijan. Ng sa se yon banj lasyans. bank blt : n. Enstalasyon kote moun achte epi vann blt. Jozf fk louvri yon bank blt nan kafou ri Lasnal la.

PAGE 59

Diksyon Kreyl Vilsen -58bank, labank. n. : Biwo kote moun al f tranzaksyon lajan. Kote ou mete kb ou epi ou kapab al chache l l ou vle. Bank Nasyonal (Banque Nationale de la Rpublique d'Haiti). : Bank prensipal peyi Dayiti. Se franse yo ki te enstale l. An 1919, li te vin sou kontwl Nasyonal Siti Bank ki nan vil Nouyk. Li vin tounen pwopriete gouvnman Ayisyen an 1921 men se an 1947 gouvnman an vin gen kontwl total li. bankal : a. Kwochi. Elift mache bankal paske li ft ak yon defmasyon nan jenou. bankt : n. Tiban pou moun chita. Pote bankt la prete m pou mwen f yon ti chita, tanpri. bann kanaval. : Gwoup moun ki degize, ki ap danse mizik yon dyaz nan tan kanaval. Rele timoun yo vin gade bann kanaval la ki ap vin la a, li pre rive. bann machwa. : Bann twal yo mare anba machwa yon moun l li malad osinon tou l li mouri pou kenbe machwa l bann rara. : Gwoup moun ki ap danse rara nan kanaval osnon nan semenn sent. bann. n. : 1. Gwoup, anpil, pakt. Se yon bann moun ki chita ap tann ou dey a. 2. L pijon yon gason vin kanpe. bannann peze : n phr. bannann ki fri, plati nan pz epi ki tounen fri ank. Bannann peze bon ak griyo, akra, marinad ak ss pikliz. bannann. n. : Se yon fwi ki long epi ki vt l li mi, li vin jn. Li pouse angrap nan pye a. Mwen renmen bannann miske men se bannann gwsbt ki pi bon. Mwen renmen bannann bouyi, fri, boukannen, li te mt vt, li te mt mi, mwen ap manje. Se sl bannann wwt mwen pa manje. baraj : n. Bit, obstak pou f yon separasyon fse. Irigasyon. 2. materil pou bare dlo rivy pou kreye yon basen atifisyl. An jeneral baraj svi pou akimile dlo pou irigasyon osinon pou vire tibin elektrik. Baraj idwoelektrik Pelig. barak : n. Gwo bilding lame. Kou li katr, tout jandam rantre nan barak yo. barakouda : n. esps pwason ki gen yon pik pou atake lt osinon pou defann tt li. bare : v. 1. Klotire. Nou bare lakou a pou bt yo pa sove. 2. Kenbe, dekouvri yon moun pandan li ap f yon bagay ki pa krk. Yo bare Sov, Sov rele anmwe. 3. Bloke, mete yon ba f dy yon pt. Kou li nev diswa, madan Sey bare pt boutik li a. 4. Pa kite wout pou moun pase. Ou pap sa pase nan ri Dseza paske yo bare l. 3. Raz. Monch mwen bare la a, si ou te gen yon degoud prete m, mwen ta kontan anpil. bart. n. : "neman tifi mete nan tt yo pou tache cheve yo. Mwen te konn mete bart menm koul ak rad mwen l mwen te ti jenn fi. barik. n. : 1. Gwo veso anbwa osinon metal ki svi pou konsve kleren, dlo, siwo, osinon danre. Madan Michl gen twa barik plen kleren nan boutik la. 2. Moun ki gwo. Kalin gra tankou yon barik. barikad. n. : Baraj tanpor pou anpeche moun pase. Depi gen grv gen barikad toupatou anba lavil la, ou pa fouti pase. bary, bay. n. : Pt lakou ki tache ak yon kloti. Di machann nan pase nan bary a pou l vin pote sak chabon an. bas. n. : 1. Son ba ki make rit mizik. Mwen renmen al danse nan Tabou paske mizik li yo gen bon bas. 2. Ki pa wo, ki gen yon sl etaj. Mwen rete nan yon kay bas nan riyl Wa. basen. n. : 1. Yon konstriksyon an siman ki sanble yon ti pisin. Li ft pou kenbe dlo. Dapre kwayans vodou, gen lwa ki viv nan basen. Pa jete dlo sal nan basen an, mwen pral lave rad ladan l. 2. Pati nan

PAGE 60

Diksyon Kreyl Vilsen -59k moun nan zn sistm repwodiksyon. Basenble: np. Non yon vil nan depatman Ndws, toupre Gwomn. Elift soti Basenble. basiy: n. Mikwb nan fanmi bakteri, ki gen fm ti baton piti. Basiy Kk se mikwb tibkiloz. basktbl : n. Jwt ak balon kote jw yo ap eseye mete balon an nan yon pnye. Tipl wo anpil, li ta ka jwe basktbl byen. baskile : v. 1.Balanse, f mouvman devan dy san tonbe. Si se pa baskile mwen baskile, alkonsa mwen tap kase tout dan nan bouch mwen. 2. Deplase dapre yon liy wotasyon. Bastien Marleine: president of the Fanm Ayisyen Nan Miyami (FANM), a nonprofit immigrant social-welfare group. bat ba : Koule, f piti. Kou madan Bwason leve lavwa, mari l bat ba. bat bt : v fr. Etidye, prepare egzamen. Monch, mwen pa ka rete ap pale lontan avk ou, fk mwen al bat bt la pou yon egzamen demen maten bon. bat bravo : v fr. Frape de men ansanm pou bat men pou endike apwobasyon. Apre Kalin fin chante a, tout moun kanpe bat bravo pou li. bat f : v fr. F egzsis, leve pwa. Depi Janchal ap bat f a li vin gwo gason nt. 2. Frape you f ak mato pou chanje fm li bat g (bat tenb) : Frape poto f, pou anonse tenb tonbe (f nwa rive). bat kat : v fr. 1. Brase, melanje kat. Si ou pa bat kat la plis, mwen pap jwe nan pati sa a. 2. Al nan konnen, al chache konnen sekr lavi a osnon lavni. Tlman lavi m di, mwen oblije al f bat kat pou mwen ka konnen kote devenn sa a soti. bat k : v fr. 1. Fatige, kraze k, travay di, f ef. Pitit, pouki ou bat k ou konsa a ap f de dyb? 2. Nwi k, anmde k. Jan ou ap bat k ou la a, sa ou pran, se pa ou. bat tenb : l plizy moun nan plizy kafou ap frape sou poto elektik an metal pou demontre mekontantman osinon kominike solidarite ak patisipasyon. Le vandredi sen, a twaz, yo bat tenb nan Ptoprens. bat vant : v fr. F yon moun pale koze li pa ta renmen pale. Gaston bat vant Tika joustan manmzl rakonte l tout koze a. bat zl : v fr. 1. Deplase, gaye. Jan te la a, kou jandam nan vini msye bat zl li. 2. Degaje. Mwen al bat zl mwen dey a pou mwen ka f yon ti kb. bat. v. : 1. Kale. Frape yon bagay osinon yon moun. Kounyeya mwen vin gran, manman mwen pa bat mwen ank. 2. F. mwen bat ou toutan nan osl. bata : Non magazen soulye ki sou granri; mak soulye. Mwen te renmen mete ti sandal bata yo, yo te dous nan pye mwen. 2. Modl soulye ki sanble ak soulye bata. Soulye bata yo dous nan pye mwen. batan : n. Youn nan de b yon pt. Fmen tou de batan pt yo pou mwen. batanklan. n. : pakt bagay san enptans. Ou pa bezwen vini ak tout batanklan ou yo non, mwen pa gen anpil plas. Batay Pik. : Rebelyon peyizan ki kmanse an 1843 nan zn sid Annayiti avk yon ng ki te rele Akao alatt. Batay Pik sa a se yon evenman enptan nan istwa peyi a. batay. n. : Goumen. Opozisyon brital. Batay kout pwen, batay ak zam. batm. n. : Sakreman moun resevwa ki f yo vin km pitit Bondye. Ayisyen renmen f ft pou batm pitit yo, l sa a, parenn timoun nan konn f gwo diskou. bati. v. : Konstwi, mete soupye. Eva bati yon gwo kokenn chenn kay nan zn Dlma a. Bati wout, bati peyi, bati lekl.

PAGE 61

Diksyon Kreyl Vilsen -60batiman. n. : Metd transp pou vwayaje sou dlo. Batiman ak vwal, batiman ak mot, batiman lag. Batis Estefn (Stephen Baptiste ) : np. Foutbol ayisyen batis : n. 1 Relijyon potestan, kretyen. Mikayl se batis. batisman : n. Bilding, konstriksyon Kou li senk dimaten mwen al sou batisman an. batist. n. : papye ofisyl ki bay enfmasyon sou l yon moun ft. Si ou pa gen batist, ou pa kapab pati, ou pap kapab f pasp w. batize. v. : L yon moun resevwa sakreman batm. Moun ki pwotestan batize pandan yo gran men katolik batize depi yo toupiti. batmannk n. : Eta yon moun k li ap bat f anpil swa akoz yon emosyon osnon paske li malad. Mwen konn anpil moun ki soufri batmannk. bato. n. : Transptasyon ki flote sou dlo. Gen bato ki deplase ak van epi gen lt ki deplase ak mot. Gen moun ki pa renmen moute bato paske sa ba yo tt vire. Gen anpil moun ki pdi lavi yo nan bato yo pran pou yo al chche lavi aletranje. baton. n. : 1. Moso bwa long. Gen tout kalite baton, pa egzanp gen baton bezbl, gen baton jandam yo pote yo. 2. ka, pinisyonl. Mwen pral ba ou baton, se anmwe wa rele. Ba li baton: kontinye san rete. batrasyen : n. Klas bt ki gen zo rl do (vtebre) ki gen kat pye (tetrapd) ki ka viv sou t epitou nan dlo (anfibi) ki gen po mou imid epi glise. Krapo se yon batrasyen. Batrasyen yo gen po frt. Batravil Benwa (Benoit Batravil). np. : Chf kako ki te alatt mouvman kont dominasyon meriken Annayiti an Janvye 1920. Se te yon kolaborat Chalmay Peralt, li vin ranplase Peralt apre lanm Peralt (31 Oktb 1919). Dominik Batravil (Dominique Batravil) : np. Ekriven ak jounalis. Li pibliye pwezi, kont, nouvl ak teyat. Pami yo, gen 2 ki pran pri Matinik ak Kiba. batri kuizin : n fr. Koleksyon ekipman ak akseswa moun svi nan kuizin. Mwen pral achte batri kuizin nf anvan mwen marye. batri mason. : Batman tanbou yo itilize nan kmansman seremoni vodou km senbl pou louvri pt bay lwa yo. Poko jwe batri mason an non, ou pa w mwen poko pare! batri. n. : Pil, kote kouran akimile. Gen anpil bagay ki mache ak pil, men genyen tou ki mache ak batri tankou radyo pa egzanp. 2. Enstriman mizik ki make rit. batwl. n. : Bwa ki svi pou ede lesivy bat rad yo l li ap lave yo. Lovana, al chache batwl ou a pou nou ale lave. Bosan Jj (Georges Baussan) : np. Achitk renome. Li konsevwa Pal Nasyonal (kmanse an Me 1914), Kazn Desalin (kmanse an Mas 1912), Pal Santen Gonayiv, Lakomin Ptoprens. bavant. n. : Anbavant, anbativant. Zn piba lonbrit men ki piwo sks yon moun. Se nan bavant li sanble li gen plis doul. bave. n. : 1. Bav, dlo bouch. Kijan ou f gen anpil bave nan bouch ou konsa a l ou fk leve nan dmi? 2. v. Sitiyasyon kote bave moun nan ap koule. Mwen pa janm bave nan dmi. Pa vin lage bav ou sou mwen. bavt. n. : Napwon yo mete devan lestomak tibebe pou anpeche rad li mouye l bave osnon l li ap manje. Mwen pral achte detwa bavt pou pitit Deniz la. bawo. n. : 1. Ba f osinon ba anbwa pou separe you espas. Pa apiye sou bawo a tande, si li kase ou ap tou tonbe. 2. Enstitisyon ki kontwole kote avoka al plede. Mwen pat janm konnen Feliks te

PAGE 62

Diksyon Kreyl Vilsen -61avoka nan bawo Jakml la. bawk. a. : 1. Ki pa rafine, ki gwo soulye. Kote ou soti ak mb bawk sa a, li pa ale ak kay ou a ditou. 2. Estil. Mizik bawk, achitekti bawk. bawomt : n. Enstriman pou mezire presyon atmosf a. Depi presyon nan atmosf a chanje, zegui bawomt la deplase. bawon : n. Moun ki fouye twou nan simity. 2. np. Non yon ti vil nan depatman N. 3. Tit nobls. Bawon Samdi (Baron Samedi). np. : Dapre kwayans mistik Vodou, se espri ki kontwole simity; se li ki bay pouvwa pou moun touye lt ak maji; li kontwole nanm moun ki mouri move m yo. bay (ba, ban) : v. 1. Remt. Mwen pap ka bay tout lajan sa a jodi a. 2. Ofri. Ou te mt bay san dola pou recho sa a, li vo plis pase sa. 3. Denonse. Se pwp fanmi l ki bay non l lapolis. 4. Rapte, bay benefis. Ane sa a, rekt la pa bay anyen. 5. Simen, simaye. Pafen sa a bay yon od ki raple m sitwonl. 6. Dispart, met dey, vide. Moun yo annik tande de twa kout revolv epi yo bay lari a blanch. 7. Rakonte Jan yo bay istwa a, sanble sa ft konsa vre. bay bouden : v fr. F manti. Sispann bay Simn bouden, ou pa w li pa kw ou. bay chal (bay chenn) : v fr. Anmgde, pase nan betiz. Iv te konn bay chal twp, kounye a se tou pa zanmi l yo pou yo anmgde l. bay djapt : v fr. 1. F premye lo. Mezanmi, si mwen te konnen kenkannkat t ap bay djapt mwen ta achte pou plis kb. 2. Vomi. Kalo annik rantre yreswa li bay yon sl djapt nan twalt la. Se wonm nan ki ap mande l kont. bay egzeyat : v fr. Otorize yon malad soti lopital. Se yswa yo bay madan Jan egzeyat. bay fil : v fr. 1. Liyen, bay gabl, f l, swiv tandans yon moun, f yon moun pale. Jan bay lapen an fil joustan li pran l nan plen. 2. Ede yon lt monte, ba li sip pou li rive. Se Sentaniz ki bay Janklod fil kif jodi a msye rive jwenn gwo ps sa a. bay gabl : v fr. F l. Kalito bay Tifr gabl joustan msye tounen depoze lajan an kote li te pran l lan. bay gan. : v.fr L dokt ap egzaminen sks yon fi ak men li (ki kouvri an gan). Anvan Alisya te al akouche a dokt a te ba-l gan pou l kapab w pozisyon tt timoun nan. bay jf : v fr. 1. Bay yon cho ak yon bagay ou ap montre pou ou ka koze anvi. Lort mete de mont nan bra l anmenmtan; se yon jf l ap ba mwen pou li ka montre m af l pibon pase pa m. 2. F kachkach ak yon bagay ou vle montre men ou f tankou ou pa fin vle montre tout nt. Kostimdeben sa a mwen pap mete l paske mwen pa vle bay psonn moun jf. bay kout pitit : v fr. Bay yon gason responsablite pou yon timoun ki pa pou li san li pa konnen. Alin se fi ki konn bay kout pitit, Jera, veye zo ou avk li. bay kout tt : v fr. Kabicha. Elv la ap bay kout tt nan klas la. 2. Pwoteste bay koutba : v fr. Pa f sa ou te di ou ap f, f moun tann ou pou gremesi. Apa ou ban mwen koutba, Eva, mwen tann ou epi ou pa janm vini! bay lafyv : v fr. Kreye eksitasyon. Oks la bay lafyv dey a, tou radyo ap pase misik li. bay lanmen : v fr. Lonje men bay yon moun pou salye li. Fi bo b figi, gason bay lanmen. Bobo bay lanmen. bay lebra : v fr. Lonje bra bay yon moun km sip. Parenn nan bay lamarye lebra.

PAGE 63

Diksyon Kreyl Vilsen -62bay legen : v fr. Abandonnen. M bay legen, pran tout rs mab yo. bay payt : v fr. F mativi, bay cho, f bwd. Ti medam alkile yo renmen bay payt. bay poto : v fr. Mete yon moun ap tann epi pa vin rankontre l nan yon randevou ou ba li. Silven se yon ng ki renmen bay poto men li pa renmen pran poto limenm. bay woulib : v fr. 1. Kondi yon moun apye osnon nan oto sou chemen kote li prale. Sa mwen pa renmen ak Chal, depi li al bay zanmi l yo woulib, li poko prt ap tounen. bay zoklo : v fr. F adilt. Joslen di m li pat janm konnen Wozitan te kon bay Alfons zoklo. bay. v. : 1. Remt, F kado. L rad li tw piti pou li, Sara bay tis l la yo. 2. Kontra pou lwe osinon anfme yon kay. bayakou. n. : Metye moun ki netwaye latrin. bayawonn. n. : Yon pyebwa ki svi pou f chabon. Madan Woje rete nan kay ki gen twa pye bayawonn devan li.Yo svi ak rasin bayawonn pou f medikaman kont doul lestomak. bay (bary) : n. 1. Pt ki fmen yon kloti. Louvri bay a pou mwen pase tanpri souple. 2. Pt nan lakou. Jak fmen bay apou chat la pa sti. 3. Senbl relijyon vodou. Nan vodou, se lwa Legba ki siveye bay. baye. v. : Reyaksyon kote yon moun louvri bouch li pou f l nan gj li sti. Si ou ap baye ou dwe mete men ou devan bouch ou. bay. n. : Pt nan lakou. Jak fmen bay a pou chat la pa sti. 2. Senb nan relijyon vodou. Nan vodou, se lwa Legba ki siveye bay. Se li ki louvri l tou. bayo. ent. : Mete pou yo, ankourajman pou kontinye. Moun ki ap chofe dife toujou renmen di bayo, bayo. bayont. n. : Yon zam ki gen fm epe yo mete nan pwent yon fizi. Bayont okanon baz : n. 1. Anba kote yon bagay poze. Baz estati sa a ft ak mab. 2. Pati ki pi ba. 3. Fondasyon 4. Pati fondamantal nan yon pwoj, nan yon plan, nan yon agiman. 5. Engredyan prensipal nan yon rest. 6. Preparasyon pou mete yon penti. 7. Nan makiyaj yon krm espesyal pou mete sou po pou prepare po a pou li resevwa koul final la. 8. Nan bezbl se pozisyon (ki make ak yon ti sak sab) pou jw a touche l li ap kouri apre li frape boul la. 9. Kote yon pati tache ak yon lt. 10. Sant kote tout operasyon planifye pou prepare yon espedisyon. Katye jeneral kote milit antrene, kote yo planifye aksyon milit. 11. Nan chimi se yon pwodui ki ka reyaji ak yon asid pou f sl... pwodui ki gen yon pH ki depase 7, alkali. 12. Nan jewometri se liy osinon se plan (imajin) ki poze at. 13. Nan gram se pati radikal yon mo yo ka ajoute yon prefiks osinon yon sifiks pou chanje sans mo a. 14. kalifye orijin yon gwoup osinon orijin yon mouvman. "ganizasyon ki sot nan baz sosyete a. baza. n. : Boutik ki gen anpil machandiz epi anpil varyete tou. Mwen toujou sonje Baza Laps ki sou Granri a. baze v. : Konte sou, apiye sou. Sou ki sa ou baze agiman pou ou akize m? Bazil Kastra (Castera Basile) : np. 19231965. Atispent ki ft Jakml li te ap travay nan atelye atispent epi li gade sa atispent yo ap f epi li koumanse f pi byen pase yo. L li vin konsantre sou kesyon penti a li vin genyen gwo pri entnasyonal pou kalite teknik li devlope. Li f miral pou Legliz Sent Trinite Ptoprens. Limouri an 1965 alasuit

PAGE 64

Diksyon Kreyl Vilsen -63maladi tibkiloz. Penti li ekspoze nan plizy mize entnasyonal. bazilik. n. : 1. Plant. Fy te ki gen pouvwa chase move zespri. Yo konn tranpe fy bazilik pou seremoni lwa. 2. Gwo bilding nan Legliz katolik ki svi pou f seremoni lams, dinasyon, batm, kominyon, antman. Bazilik Ntredam? Bazen Mak ( Marc Louis Basin): np. Politisyen, avoka, mdaf, kandida pou prezidan. Li ft 6 Mas 1932. Li te fonksyon Bank Mondyal, apresa minis finans sou gouvnman Janklo Divalye li te prezidan A Mouvman pou Enplantasyon Demokrasi Ayiti @ .Li se prezidan pati politik MIDH (Mouvman Enplantasyon Demokrasi Ayiti). Li te kandida pou prezidan an 1987 ak 1990. Li vin Premye Minis sou gouvnman koudeta 1992-93. b. n. : Pati nan lanm ou byen nan yon lak ki rantre nan t. B Ptoprens. 2. manje ki ft ak krm lt. Mwen pito b pase magarin. Al achte diskb b chalon pou mwen. 3. Son ki soti nan bouch mouton. Mouton, b. bb chcht : n fr. Moun ki pa kapab pale byen. Ti pitit madan Nerestan an se yon bb chcht li ye. bebe. n. : 1. Timoun ki fk ft. Konbyen ti bebe sa a peze? 2. Tifi, fi ki bl, fi ki anfm. Gade yon bebe ki ap pase la a, kobaba, sa se yon biblo. bb n. : ki pa kapab pale. Se yon bb li ye, se ak js li pale. 2. a. moun ki pa kapab pale. Ti fi a bb li pa di yon mo. Nan lang Kreyl pa gen lt ki bb. bbl. n. : Aranjman, dekorasyon. Mwen mete ti bbl sou tab la pou timoun yo. bebidl. n. : Chemizdenwi elegan. Pou ft ou m-ap achte yon bebidl pou ou. bcg : akwo. Vaksen kont maladi tibkiloz. Bdehn : np. Non yon vil nan depatman Ndws ki toupre ak Bonbadopolis. Kawl soti Bdehn. bf. n. : 1. Gwo mamif, mal vach. Mwen pa renmen vyann bf paske mwen pa konn kijan pou mwen kwit li pou l ret mou. 2. Gwo. Kalin vin tankou yon bf. bfchenn : nfr. Moun, sitou gason ki ap mete osinon retire chaj nan kamyon piblik. Mwen mande bfchenn nan pou li mare pakt mwen yo byen pou mwen. bega : n. manje ki ft ak testikil bf. Yo pretann li gen val afrodizyak. bgmann Jozf (Joseph Berghmanns): P katolik Esket ki ft nan peyi Bljik an Fevriye 1933. Li done an 1952. Ayisyanis, li rive Ayiti an 1958. Li te travay km misyon nan pawas Piyon, Ska-Kavajal, Skalasous, Ench, Gran Basen ak Fayeton. Li te kolabore pou fonde sant Emayis nan Papay ak mouvman Kiwo nan peyi a, apresa li te vin al travay nan prizon pou soulaje lave prizonye. Li mouri nan dat 16 Jen 2002. bgw n. : Egare, ki pa konprann anyen nan sa ki ap pase a. Kijan ou chita tankou yon bgw a, many leve, souke k ou mach. bege : v. Repete yon menm son plizy fwa l ou ap pale, san kontwl. Timoun nan bege depi li kmanse pale. begle : v. Rl bf. Bf la begle tout lajonen an, al ba li dlo. begoun : n. Ti pwason. Mwen renmen manje begoun fri sk. bj. a. : Koul ki ant blan ak jn. Mwen ta renmen mete yon soulye bj ak rad vt mwen an, li ta f elegan. bk. n. : Bouch zwazo. Gen zwazo ki gen yon bk ki long epi ki pwenti. bekn. n. : Bisiklt. Mwen te konn monte bekn depi mwen tou piti.

PAGE 65

Diksyon Kreyl Vilsen -64bekasin : n. Yon kalite zwazo. Lotrejou te gen plizy bekasin ki t ap vole nan lakou lakay mwen an. beke : v. 1. Bege. Repete yon menm son plizy fwa pandan ou ap pale, san kontwl Gen plizy moun nan fanmi mwen ki beke. 2. Ranmase ak bk Poul la beke mayi a menm twa fwa anvan li vale l. 3. F moun malont. bkk. ent. : Wayan, wa rete konsa, san anyen. Ou kite zanmi ou yo pran tout jwt ou yo, ebyen wa ret bkk. beki. n. : Sip pou moun ki paka mache. Apre aksidan mwen te f a, mwen f demwa ap mache ak beki. bl. a. : Ki agreyab nan je, ki pa ld. Fi sa a bl anpil. Kay sa a bl men sa ki akote li a pi bl toujou. Belad : np : komin awondisman Laskawobas, nan depatman Sant. Blans (Belle-Anse) : np. awondisman ak komin nan depatman Sids Ti vil ki pa lwen ak Sendomeng. Se moun Blans makom mwen ye. Belans Rene (Ren Belance) : np. Powt, edikat ki ft Koray 28 Septanm 1915. Li te diplome nan Lekl Nmal pou pwofes. Li viv pandan lontan nan peyi Etazini, km pwofes nan inivsite. bldenwi : n. Plant ki bay bl od leswa. Leswa, mwen toujou renmen pase kote ki gen bldenwi pou mwen ka pran sant li. Bl : np. Katye popil istorik nan Ptoprens. Pandan diznevym syk la, Bl se te yon katye rezidansyl ak yon seri bl kay pou moun eze ka admire lanm. Men vin gen plizy dife ki pase ki ravaje katye a. Nan tan modn, Bl vin yon senbl reklamasyon popil, depi sou Estime rive sou tan jodi a. Fiyole te tr popil nan Bl. blfi. n. : 1. Fi ki marye ak pitit gason ou. Mo pou dekri lyen ant yon fi ak manman mari l. Nikl se blfi m, li marye ak pitit gason mwen an. 2. Mo pou dekri lyen ant yon moun ak pitit fi moun li marye, ki pa pitit pa l. L mwen te marye ak dezym madanm mwen li pat janm gen okenn pwoblm ak pitit mwen te f ak premye madanm mwen yo; li te boule byen ak tout blfi li yo epi blfi li yo te renmen l tou. Blgad, Dants (Bellegarde, Dants) : np. 1877-1966. Pwofes, edit, istoryen, diplomat, filozf. Li ft Ptoprens an 1877. Li etidye nan lise Petyon apresa li al nan lekl Dedwa. Li ekri depase 24 liv. Li te minis edikasyon nan peryd 1918. Li te f ef pou amelyore sistm lekl Ayiti. Blgad-Esmit Patrik (Parick Bellegarde-Smith) : np. AyisyenAmeriken, li ft nan vil Espokn, nan eta Wachintonn Ozetazini. Manman li t Ayisyn, papa li te Ameriken. Patrik Blgad-Esmit se pwofes inivsite Wiskonsen, ekriven, oungan. Li f anpil konferans sou enptans kilti ayisyen pou jn timoun ki soti Ayiti ki ap viv Ozetazini. Li ekri plizy liv, "Haiti: The Breached Citadel" (Westview Press, 1990); li edite ak lt ekriven "The Spirit, the Myth, the Reality, Vodou in Haitian Development" (Univ. Press of Florida, 2000). belijeran : n & a. Moun osinon gwoup osinon nasyon ki pare pou goumen, ki renmen goumen. Beliz : np. Peyi nan Amerik Santral ki bay sou basen Karayib la. Li pran endepandans li nan ane 1981. Anvan li te vin endepandan, li te yon koloni Anglet. Teritwa a gen 8862 mil kare. Popilasyon li se 170 mil (170.000) moun. Kapital li se Belmopan.

PAGE 66

Diksyon Kreyl Vilsen -65Blj : 1. n. Natif nan peyi Bjik. 2. a. Ki konsne Beljik, moun ki ft nan peyi Bljik. Bljik. : Peyi ki nan kontinan Ewp, toupre peyi Lafrans. Mwen te f yon kout rete nan peyi Bljik, mwen te renmen l anpil, se yon bl kote. blm. n. : 1. Mo pou idantifye sa manman fi osnon manman gason sa ou marye a ye pou ou. Depi mwen ak madanm mwen marye, blm mwen abite avk nou. 2. Sa fi ki marye ak papa ou la ye pou ou. Wozita se blm mwen men li trete mwen tankou mwen se pitit li. bls. n. : 1. Mo pou dekri lyen ant yon fi ak s mari l. Mwen gen yon bls nou boule tankou de s. Mwen poko konn bls mwen an ki marye ak tifr mwen an paske yo ret jous Nouyk, mwen poko al w yo. blte. n. : Pwpte, sa ki agreyab nan je, amelyorasyon pou f yon moun osnon yon bagay vin pi bon, pi akseptab, pi atiran. Kou joudlan rive fk mwen f yon blte ak k mwen. Bl, bbl. Ala blte ou gentan f nan kay la mezanmi! Bmid : np. gwoup zile ki fme yon peyi nan Karayib la. Kapital li se Amiltonn Bna Jozf C. (Joseph C. Bernard) : np. Edikat, diplome nan Lekl Nmal Enstitit. Li te oblije pran ekzil sou gouvnman F.Divalye. Li te travay pou UNESCO nan plizy peyi Afrik km espesyalis nan refm edikasyon. Li retoune Ayiti nan epi li te dirije AEnstiti Pedagoji Nasyonal@ IPN epi li vin minis Edikasyon Nasyonal. Li angaje pou li pousuiv yon seri chanjman nan edikasyon nan peyi a. Gen anpil moun ki rele mouvman sa a refm Bna. Nan refm Bna edikasyon riral ak edikasyon iben inifye ak menm objektif, ak menm administrasyon; ansuit yo kmanse yon pwogram pou chanje sik etid 6 ane prim-7 ane segond epi ranplase l ak yon sik (lekl fondamantal) (4 ane -3 ane, 3 ane) ansuit li te fmile yon peryd preparasyon (pre-eskol). Yon fakt nouvo se te adopsyon lang Kreyl km lang ansyman nan premye sik la (sik alfabetizasyon), ak sip pedagojik pou lekti, ekriti, analiz, Yon lt pwopozisyon nouvo se ansyman Franse km dezym lang ak apwch pedagojik pou aprann yon dezym lang. Bna te pwopoze yon refm ki asosye edikasyon ak devlopman. Bna te pasyone ak travay li te vle akonpli epi tou li te ekzije teknisyen yo pou yo gen volonte ak konpetans pou kalite ak kantite travay yo dwe founi. bn (an bn) : adv. Demi ma. Si ou w drapo a an bn jodi a siman se paske gen kk granng ki mouri. Ben (Bainet) : Vil komin ak awondisman ki nan depatman Sids. Vil Ben kmanse ekziste nan lane 1698. Ben pwodui kafe, kakawo ak pit. Ben gen anpil zanmann, epi yo f yon tablt zanmann. benediksyon. n. : 1. Sip ak ankourajman ou resevwa onon Bondye. Depi p a fin ban mwen benediksyon an, mwen santi mwen yon lt moun. 2. Ak, akseptasyon, sip yon moun. Mwen pap pran desizyon sa a san benediksyon mari mwen. benefisye v. : Resevwa avantaj. Se pa mwen ki te benefisye l af ou te bon, se ak zanmi ou te konn al depanse tout kb ou kounyeya ou raz, se pou ou al jwenn yo. benefis. n. : 1. Avantaj. Gen benefis yon moun f, se avantaj bab ak moustach. 2. Diferans ant pri ou vann ak pri ou achte Bent Michl (Michle Bennet): np. Madanm Jan-Klod Divalye.Yo marye 27 Mai 1980, Ptoprens.

PAGE 67

Diksyon Kreyl Vilsen -66beni. v. : Ki gen benediksyon, ki pirifye. Mwen pral mande p a pou li vin beni kay la anvan nou antre al rete ladan l. benitye : n. veso espesyal pou met dlo benit. benn : v. 1. Koube. Pa benn foto a konsa, ou ap chifonnen li, pitit. 2. Bonbade, bay anpil. Jozafa benn Oska ak baton. Benwa Rigo (Rigaud Benoit) : np. 19111986) atispent, li ft Ptoprens an Janvye 1911. Anvan li te vin atispent li te chof laliy, kdonye epi mizisyen. Pita li te vin yon atis epi li gen miral nan Legliz Sent Trinite. Penti li ekspoze nan plizy mize Ayiti ak Ozetazini. Li te marye ak pitit atispent Ekt Ipolit ki rele mit Ipolit. Benwa Rigo se papa Benwa V. Rigo Fis. Benwa Vikt (Victor Benoit) : np. Jounalis, politisyen, edikat, kandida pou prezidan. Li ft 26 Septanm 1941. Li te responsab KONAKOM, ak FNCD; li te kandida prezidansyl pou FNCD. L Aristid vin kandida kk gnizasyon ki manm KONAKOM ak FNCD bay Aristid sip epi Benwa vin deziste. beny : n. 1. Aksyon yon moun ki ap pwpte k li. Li l pou mwen al pral pran yon beny. 2. Basinen k ou ak fy ki bon pou sa. Mwen ta pran yon beny zorany si, sa bon anpil pou k kraze. 3. Aksyon lave k ou ak yon preparasyon fy ki sipoze pwoteje ou osnon ba ou chans. Jan mwen w Alsine vini sou mwen an, li tou sanble yon nonm ki sot pran yon beny. (Beny fy, beny vap, beny santi, beny lanm) beny m. : Fi osnon gason ki benyen m. Se pou beny m a benyen moun ki menm sks av l, sa vle di, fi benyen fi, gason benyen gason. benyen. v. : Lave k. L ou benyen ou lave tou k ou epi ou savonnen ou byen savonnen, apre sa ou rense epi siye ak svyt pwp. (Benyen nan luil) benywa. n. : Veso ou kapab plen dlo pou benyen. Kou benywa a plen dlo, mwen pral benyen Pouchon. bere : v. 1. Mete b, manba osnon konfiti sou pen. Bere pen griye sa a pou mwen, tanpri. 2. Pete, liyen. Wob se moun si li bere ou pa gen manti ou pap pran nan men l. ber. n. : Chapo mou antwal. Granp mwen te renmen mete ber l f frt. berejn. n. : Legim hi gen yon koul mov. Mwen renmen koul mv po berejn nan. Mwen renmen berejn ak lanmori. Toufe berejn ak lanbi se bon manje sou yon dire blan ak ss pwab. 2. Yo svi ak berejn km medikaman pou f moun pipi (diwiretik). beri-beri : n. Maladi malnitrisyon. Maladi moun genyen l yo manke vitamin B-1 (tiyamin) nan dyt yo. Li afekte n yo, li bay k anfle, li afekte k a. bs : n. l nivo yon bagay bese, diminye. bese : v. 1. Akoupi, koube. Do mwen pa bon, mwen pa sa bese ditou. 2. Diminye, mete pi ba. Bese pri chabon an anvan m achte l Bs, Anri (Besse, Henri). np. : Enjeny Ayisyen ki sipvize konstriksyon sitadl Kristf, nan depatman Ayiti. bese-leve : v. 1. F aktivite monte desann, san rete. Nan laj mwen ye la a, kote mwen te ka nan bese leve tout lajounen. 2. n. koms. Adelina pa la, li al nan bese le ve li. bso n. : Kabann tibebe ki gen baraj chak kote pou anpeche tibebe a sot tonbe. Anvan mwen al akouche fk mwen ta gentan achte bso timoun nan. bt seren : n fr. Bt ki f aktivite lannuit. Mwen pa renmen soti nan lakou a leswa poutt bt seren yo. bt. n. : 1. Animal. Tout sa ki vivan, ki kapab deplase, ki kapab repwodui, ki

PAGE 68

Diksyon Kreyl Vilsen -67bezwen kote yo ap viv la pou yo egziste. Gen tout kalite bt nan lakou a, gen vach, kochon, kabrit ak poul. 2. a St, enbesil. Kijan ou f bt konsa a, jan manman ou ak papa ou entelijan. betay : n. twoupo bt ki nan elvaj. Tout bt ki gen nan yon fm. Bf, cheval, kochon, kabrit, mouton. btchay : n. bt ki svi pou pote chay. Bourik, cheval, milt. Betleym : np. Ansyen vil nan Jida, kote Jezi te ft (Matye 2:1). Kounye a li se yon vilaj Izrayl okipe nan Jdni. betiz. n. : 1. Gwo mo. Ase vin di betiz la a. 2. Er. Mwen pa ta janm panse Antwn ta f yon betiz konsa. betize. v. : 1. Ranse. Sispann betize la a, se koze serye ki ap pale tande. 2. F er. Mwen betize nt kounye a, mwen twouve mwen al met tout sekr m dey. beton : n. 1. Melanj siman, lacho, sab ak dlo pou bati kay, pon ak lt estrikti. Jodi a se jou pou nou koule beton. 2. Makadanm, lari, wout. Pa chita sou beton an, li tw cho. beton ame : beton ki gen tij metal pou ranfse li. betonnen (betonay) : v. Mete beton, koule beton, pave yon espas. btrav. n. : Legim wouj ki gen anpil sik ladan l. Anayiti yo renmen manje btrav jou vandredi sen. btwouj. n. : Btrav. Legim wouj ki gen anpil sik ladan l. Anayiti yo renmen manje l jou vandredi sen. bewm (bewonm) : n. Medikaman likid ki svi pou bay masaj. Bewt-Jozf Kawl (Carole Brotte Jozf, PhD.) Edikat, administrat, aktivis pou edikasyon imigran nan Nouyk. Dokt Bewt-Josf ft Ayiti, li etidye nan domn edikasyon epi li konsantre kary li pou devlope/idantifye metd, apwch ak kourikoulm pou fasilite elv etranje jwenn siks nan lekl. Li mete anpil ef pou elv ayisyen yo, espesyalman l li kolabore pou gnize Habetac (biwo teknik pou edikasyon Ayisyen). Men tou, ef li ale pou ede tout imigran klkeswa kote li soti, sitou si elv imigran sa yo pa gen lbi osinon pa gen yon tradisyon etabli nan Nouyk. bezbl. n. : Jwt yo jwe ant de ekip, yon boul epi ak yon baton. Mwen renmen gade match bezbl, l konsa. bezig. n. : Jwt kat. Mwen te konn al jwe bezig chak dimanch kay monkonp m nan. bezwen. v. : 1.nesesite, sa ou vle genyen. Mwen bezwen achte yon pch sigart, kote boutik la ye la a. 2. Al nan wate Li pral f bezwen l bi : n. 1. Rezon, pouki. Nan ki bi ou rakonte m istwa sa a? 2. Objektif Bi mwen se fini diplome epi chache yon travay. 3. Gl, nan jwt foutbl. Ekip Lise Petyon an bay ekip Kanado a senk bi. 4. Nimewo blt yon moun panse ki gen chans sti premye lo. Ban m yon bi la a, mwen bezwen yon lajan cho. 5. Liy kote yon kous fini. bib. n. : Liv ki rapte pawl Bondye. Tout pwotestan mwen konnen yo toujou gen bib yo av yo l yo pral legliz. bibi (bibit) : 1. n. Vyann miskilati nan avanbra, bisp. Depi Chal f esp a, men gwos bibi l monte. biblik : a. Ki gen relasyon ak labib. Sa mwen ap di ou la a, se pwofesi biblik yo ye. bibliyografi : n. Lis liv ki ekri sou yon sij. Lis liv yon ot te konsilte pou ekri yon dokiman. bibliyotk. n. : 1. Koleksyon liv. 2. Svis piblik kote ki gen koleksyon liv ki kataloge pou moun al li osinon prete.

PAGE 69

Diksyon Kreyl Vilsen -68Bibliyotk Nasyonal la gen anpil dokiman. bibliyotek : n. metye moun ki ap travay nan bibliyotk. biblo. n. : Bbl, neman moun met nan kay yo pou dekore l. Mwen pa gen anpil biblo lakay mwen paske timoun yo fin kraze yo bibwon. n. : Veso ki gen fm bouty, epi ki gen yon tetin sou tt li pou bay ti bebe manje likid tankou lt, ji, labouyi. Gen bebe ki pa renmen bw nan bibwon yo pito manje ak kiy. bicht : n. Laye, zouti pou moun vannen. Al chache bicht la pou mwen vannen pitimi an. bid : n. ti moso bwa long, fen. bidt : n. kivt pou fi f twalt entim. bidj : n. Kalkil lajan ki pou depanse nan yon peryd. Mwen pap ka achte tik sa a, mwen pat gen sa nan bidj m pou mwa sa a. bidjonnl (bidjnl) : 1. Zouti pou jwe mizik anrejistre. Mwen pa bezwen dyaz pou mwen danse, menm si se bidjonnl ki ap jwe, l ap bon. bidl : n. Lajan, dola. bidon. n. : Veso ki ft ak fblan ki svi pou konsve dlo, gen moun ki konn mete lt bagay ladan l tou tankou gaz, pwa, diri. bidonvil : n. kote ki gen yon pil ti kay ki pa solid ki tanpor, kote moun ki pv rete pil-sou-pil. An jeneral pa gen dlo, pa gen ijyn epi kondisyon lavi a difisl pou sitwayen yo. bife. v. : Efase. Pwofes a fin ekri fraz la sou tablo a epi li bife l. bift. n. : Mb an bwa, pafwa li gen etaj andedan l ki svi pou ranje rad, bijou, dokiman enptan. Mwen gen yon bift nan chanm mwen an men li pa gen kle. biftk. n. : Vyann bf ki koupe an tranch yo konn sote l nan lwil ak zonyon osnon yo konn griye l tou. Ameriken renmen biftk anpil men Ayisyen pi renmen ragou. bigay. n. : Ti bt dezagreyab, ensk ki gen de zl (dipt) ki konn pike moun. Gen anpil bigay sitou nan zn kote ki gen anpil raje ak dlo ki pa drennen. Bigo Wilson (Wilson Bigaud) : np. Atis pent. Li ft Ptoprens an 1946 li penn dapre estil primitif. Li gen penti miral li ( Mirak nan Ns Kanna) ki nan Legliz Sent Trinite Ptoprens. Li te al rete Tigwav pandan lontan. Penti li ekspoze nan plizy mize. bigote (bigt) : n. Moustach. Elift f estil kounye a, ou pa w li gen bigote? bigoudi : n. Woulo nan cheve pou f mizanpli. Mwen rayi l medam yo pran lari ak bigoudi nan tt yo a. bije (oblije) : v. Reziyen, f san konviksyon. Mwen bije dak pou mwen ale ak Chantal jous lavil. bijou. n. : neman, bbl moun pote pou dekore k l. Fi renmen met bijou anpil pou f bbl. Chenn, brasl, bag se bijou yo ye. Bijou Legran (Legrand Bijoux) : np. Sikyat, ekriven, pwofes inivsite, dwayen. Li ft Pdep 23 Me 1930. Li al lekl kolj Senmasyal ak Lise Petyon. Li al nan lekl-de-medsin (1948-1954) apresa li etidye kontabilite. Li al etidye nan Inivsite Laval, Kebk, Kanada apresa nan Lopital Jeneral Kannzas Siti. L li toune Ayiti, li travay k sikyat nan lopital Jistinyen Okap (1961-66). Apresa li te vin dwayen Fakilte Syans Imn nan Inivsite Deta Dayiti (1981-1989). Li ekri plizy liv sou sikyatri nan peyi Ayiti. bijoutri : n. magazen kote yo ekspoze bijou pou lavant. 2. Atelye kote yo f epi kote yo repare bijou.

PAGE 70

Diksyon Kreyl Vilsen -69bijoutye : n. Metye moun ki f bijou, repare bijou, vann bijou.fv. bik : n. Plim ki gen yon pwent won. Estilo ki ft ak biy. bika. n. : mab ki gwo. Si mwen teke bika ou la, mwen ap tou pran l. bikabonat. n. : Pwodwi anpoud, yo svi av l pou netwaye, pou kwit manje epi pou remd tou. Gen moun ki di bikabonat bon pou gaz men mwen pako janm eseye l. bikini. n. : Kostimdeben ki ft an de pys, yon ti bout kilt ak yon soutyen deklte. Se moun ki anfm ki mete bikini, moun ki gra te dwe mete kostimdeben ki pou kouvri grs yo. bil. n. : 1. Pwodwi chimik (fyl) ki soti nan fwa yon moun, se li ki pmt ou dijere grs. Jan mwen santi mwen gen k plen an genl bil mwen ap moute sou lestomak mwen. 2. Bdwo, dapre mo angle "bill" la. Mwen plen bil pou mwen peye, mwen pa menm gen senkantkb nan pch mwen. bilan : n. Envant ki endike tout sa yon biwo osinon yon biznis posede epitou tout sa li dwe. 2. Eta jeneral yon sitiyasyon. Rezilta yon operasyon. Bilan sikln Jj. bilding. n. : Konstriksyon kote moun rete osinon kote ki gen bagazen ak biwo. Pi gwo bilding nan Ri D kazn nan se Biwo Kontribisyon an. bileng : a. 1. Ki ekri nan de lang. Dokiman bileng. 2. Moun ki kapab pale de lang alz, san mamote. 3. Kote yo pale de lang. bilten. n. : 1. Mesaj ki afiche. Gade sou bilten an wa w ki sa yo anonse pou semenn ki ap vini an. 2. Kan. Mwen pa f bon nt mwa sa a, bilten mwen an pa bon menm, mwen pa konnen sa mwen pral di manman mwen. 3. Kat pou moun vote nan eleksyon. 4. Piblikasyon. bim : n. limy machin ki limen klere. bimen. v. : Kale. Mwen kenbe Tichal lotrejou, mwen bimen l byen bimen. biren : n. Zouti metal solid ki svi pou make osinon pou koupe lt metal. birt : n. 1. bouty espesyal pou mete dlo ak diven nan lams katolik. 2. Nan laboratwa chimi, se yon tib pou kontwole vits pou vide yon likid. bis. 1. n. : Gwo machin ki kapab pran anpil moun. Bis sa a toujou pase chaje, se sa ki f mwen pito ale apye. 2. ent. Ank. Jwe mizik sa a ank, bis. Bisantn. : Pak Ptoprens, nan bodm a ki tou pre waf la. Lontan l mwen te timoun mwen te konn ale chak dimanch nan bisantn, se te yon bl pak ak jedo, mizik, machann fresko, machann krm, machann pistach te konn vin vann la. bise : v. F de fwa bisektil : a. Ane ki gen 366 jou paske mwa fevriye nan ane sa a gen 29 jou. Gen yon ane bisektil chak katran. Bisent Toto (Toto Bissainthe): np. Atis, chant. Li te chante anpil bl mizik pou raple Ayiti nan k moun ki ap viv aletranje. Li te marye ak yon jounalis ki rele Michael Norton. bisp : n. Miskilati bibit nan bra ki pmt nou pliye bra nou. bisiklt. n. : Machin de wou. Mwen renmen ap pedale bisiklt la epi pou mwen lage de gidon yo. biske : v. Kache pou siveye. Pa vin biske k ou nan lakou mwen an, tanpri souple. biskt N. Pati nan kf lestomak, estnm. Biskt tonbe. bistouri. n. : Kouto espesyal Dokt svi ak bistouri nan sal operasyon. bisuit (biswit, biskuit). n. Ti pen. Pen ki gen diferan fm pou svis individyl

PAGE 71

Diksyon Kreyl Vilsen -70Bisuit gwo mit, bisuit aticho, bisuit mancht, bisuit sk. bisuit-leta : n. Wch Si ou atake m, m ap reponn ak bisuit-leta. bit. n. : Pil t osinon pil wch ki f tankou yon ti mn. Timoun yo moute sou bit la epi yap glise desann sou dy yo youn apre lt. bitn : n. sous enji ki svi nan brik. Pwodui ki soti nan petwl. bitasyon, abitasyon. n. : Gwo pwopriete. Kay Janjan an se sou bitasyon Mey li ye. bite. v. : Manke tonbe. Wete chz la nan mitan wout la, li f mwen manke bite, si mwen pat gade byen mwen te kapab tonbe. bit : n. Foutbol ki gen ladrs pou bay gl san rate. biten. n. : Mago. Biten sa a se pou mwen avk ou ta separe l egalego, sa ou di nan sa? biva : n. Papye ep ki ka apsbe likid. L li ap ekri, li mete biva anba men li pou li pa mouye kaye a. bivalv : n. Bt ki viv nan dlo ki gen koki ki ft ak de b ki soude ansanm sou kote tankou zuit. bivt : n. pati nan yon ba kote yo svi bwason. Filip pase tout tan an nan bivt la, se sa ki f li gen tan sou a. biwo. n. : 1. Tab ki ft pou moun travay sou li. Biwo mwen an gen twa tiwa ak kle, men kle-a pdi. 2. Bilding kote moun al travay Mwen pral nan biwo. biwokrasi : n. Pouvwa ki baze sou ganizasyon biwo, ki atifisyl ki gen woutin, osinon ki abize. 2. Tout anplwaye yon ganizasyon ki asire pouvwa ganizasyon an. biwokrat : n. Anplwaye ki nan yon sitm biwokrasi Se biwokrat, li pa konn doul moun ki nan mache. biya. n. : Jwt ak boul ak yon baton byen long moun konn jwenn nan ba. Sanble gason renmen jwe biya plis pase fi. biye. n. : 1. tik. Mwen poko achte biye pou mwen pran avyon an non. 2. Lajan. Mwen gen twa biye degoud la a. 3. Lt ki kout. Makom mwen pa gentan pou l ekri, se yon ti biye tou kout li te voye pou mwen. biy : n. Lt kout. Mwen voye yon biy bay pwofes pou mwen enfme li pitit la malad, li pap ka al lekl. biyochimi. n. : Domn lasyans ki etidye aktivite chimik ki ft andedan tout sa ki vivan (plant, bt, mikwb). Mwen konn anpil moun ki renmen biyochimi men sanble se yon branch ki mande anpil pasyans. biyodegradab : a. maty gnik ki pouri fasil. biyografi. n. : Istwa reyl lavi yon moun. Mwen te li biografi Maten Lit Kinn, se yon ameriken ki te gen anpil rv. biyoloji : n. Syans ki etidye tout sa ki vivan. biyolojis : n. moun ki etidye byoloji. Andre se byolojis. biyom : n. Espas natirl tankou for twopikal. biyomas : n. Kantite animal ak plant ki genyen nan yon anviwonnman. biyopsi : n. echantiyon nan k yon moun osinon nan yon bt yo retire pou f analiz. Reziltan yon biyopsi svi pou f dyagnostik biyosf : n. 1. Zn sou plant lat kote lavi posib pou plant, moun ak mikwb, depi nan fon t ale nan zn atmosf ki pre lat. 2. Ansanm tout sa ki vivan sou lat. biyotik : a. Ki gen rap ak tou sa ki vivan, plant ak animal. biza. adv. : Ra, dwl. Li dez dimaten Kalin poko vini, mwen twouve sa biza anpil.

PAGE 72

Diksyon Kreyl Vilsen -71bizango : n. Sosyete sekr yo di ki gen pouvwa f mal. Gen kote yo rele l chanpwl osinon vlengbendeng Si ou nan bizango f m konnen. biznis. n. : Koms. Tranzaksyon ki gen avantaj ladan l. Biznis papa mwen se vann bijou. biznismann. n. : Non yo bay moun ki f nan af koms epi ki reyisi f kb nan biznis li. Papa mwen te yon bon bizisman. Bizoton : np. katye tou pre Ptoprens sou wout sid, anvan kafou. bla-bla : n. koze initil, ki pa rezoud ayen. blad pise : n fr. 1.vesi, sak pipi. Tonton an al kay dokt, paske li gen pwoblm ak blad pise li. 2. Blad pipi blad. n. : Balon. Mwen pa janm renmen tande l blad pete, bwi a toujou f k mwen sote. blag. n. : Istwa komik pou f moun ri. L zanmi mwen an te malad la, mwen te konn al chita ba l blag pou li te kapab distr l. blage. v. : Ranse, jwe, di bagay pou f moun ri. Se blage mwen ap blage Tijan, ou pa dwe pran mwen oserye. blag. n. : Moun ki renmen bay blag. Ou janm kontre Ejn, msye se bon blag, gen odyans pou l ba ou, se ri wa ri. blakawout. n. : L kouran elektrik koupe, f nwa, l yo pran kouran epi pa gen limy. Dapre sa mwen tande, gendel Ptoprens konn f tout yon jounen nan blakawout. blame. v. : Bay yon moun pote responsabilite yon bagay ki mal ft, akize l. Ou pa menm konnen sa ki pase a epi ou gentan ap vin blame mwen. blan mannan : n fr. blan pv. Depi af yon blan pa bon, se blan mannan li ye. blan poban. : Tiblan, blan ki pv. Mwen konn blan poban sa a depi lontan, men mwen gen kk jou mwen pa w l. Blan meriken : n fr. ameriken blan. Mwen te konprann Bil te soti nan peyi Anglet men se blan meriken li ye. blan (blanch) a. : 1. koul blan. Koul ki sanble ak koul lt. Mwen bezwen yon rad blanch pou mwen al nan lantman Sov. Rad blan salisan. Blan kou dan zonbi. 2. n. moun ki sot nan ras blan. Mwen byen ak yon blan ki rete nan Ridseza. 3. Ki pa gen tach, ki pwp. L mwen te piti mwen te konprann si mwen pat f peche nanm mwen tap rete tou blanch. Blancha Erve (Herv Blanchard) : np. Medsen Ayisyen ki ap viv Monreyal, Kanada, pedyat, chirijyen. Li koni anpil nan chiriji pou separe timoun syamwa. Blanch Pl (Paul Blanchet): np. Ansyen minis enfmasyon sou gouvnman Divalye. blanchi. a. : 1. Ki vin blan. Klowks blanchi rad men li chire l tou. 2. Ki byen netwaye. Mwen pral blayi rad sa yo pou mwen many blanchi yo. 3. Kale konpltman. Ekip Lise blanchi ekip Kanado. blanchisay : n. netwayaj, blanchi. blanchisri. n. : Kote yo netwaye rad an pwofesyonl. Mwen pral pote detwa chemiz nan blanchisri anba la a. Blanchlann. np. : Franse ki te gouvne Sendomeng soti ane 1790 ale 1792. Li te f jije epi f touye Vensan Oje, ki te yon revolisyon. L Jakoben yo vin an pouvwa Anfrans, yo te vin depte msye epi se konsa yo te koupe tt li tou. blanmen (blenmen, blame) : v. Akize, enkriminen yon moun. Ou pa konn istwa a, ou pa ta ka blanmenm mwen konsa, san ou pa tande vsyon pa mwen. blann-baln : lasi pou f baln; sous enji nan bouji. blan-poban : blan pv

PAGE 73

Diksyon Kreyl Vilsen -72blasfm : n. Mo ki svi pou di pawl ki mal sou Bondye. blasfmen : v. L yon moun nonmen non Bondye an mal. blayi. v. : Mete rad nan soly ak tout dlo kim savon pou chal soly la kapab f yo vin pi blan. Ou kapab blayi rad blan men ou pa dwe blayi rad koul, yap vin blaze. 2. n. Pil wch ki svi pou ekspoze rad nan soly. 3. Lage at, layite. Simn endispose, li blayi at a, sa fm tris. blaze. v. : Pdi koul, vin pi pal. Rad ble sa a mwen tlman mete l, mwen tlman lave l, li pdi koul l, li vin blaze kounye ya. ble. 1. a. : Koul tankou koul syl la. Mwen renmen rad ble men mwen pa renmen soulye ble. Ble digo, ble syl. 2. n. Sereyal ki svi pou f farin. Labouyi farin ble se bon manje, mwen renmen sa anpil. blm. a. : 1. Pal. Gade kijan Mod blm, li sanble yon moun ki pral endispoze. 2. Raz. Ou blm, ou mt sispann f tenten ou pa w psonn moun pa okipe w. Blen Michl (Michel Blain) : np. Foutbol ayisyen, li te jwe nan ekip foutbl gnwa. blende. v. : 1. Plen. Mwen blende Jasmin ak manje joustan li many gwosi. 2. Ki pwoteje pou moun pou yo pa pran bal. Se nan yon oto blende prezidan an te f pakou a. blend n. : Zouti elektrik ki svi pou melanje manje. Mwen renmen f ji ak lt evapore nan blend, sa f bon milchek. blenoraji : n. maladi moun pran nan sks (veneryn), moun ka bay lt (kontajye), se yon mikwb ki f enfeksyon an epi li bay doul nan pati sks moun ki enfekte a, li ba li pischod ak ekoulman. blese. v. : 1. Ki senyen akz yon chk, yon blesi. Fy tl la koupe janm Kalo, li blese grav. 2. F yon moun fache, malalz, enkonftab. Paske mwen di Joslin pi bl pase Nikl, manman yo blese poutt sa, li vire do-l li ale. blesi. n. : Kote po yon moun koupe osnon dechire. Pa manyen blesi mwen an li f mwen mal anpil. blewo : n. zouti pou f labab. Tout kwaf dwe gen bon blewo. blije. v. : Oblije. Sa moun dwe f. Mwen blije soti jous Okay pou mwen vin pote komisyon an paske mwen pate jwenn okazyon. bliyad a. : Ki bliye souvan, ki pa gen memwa. Manman mwen se yon bliyad. li fin di ou yon bagay la a epi li bliye l la menm. bliye k : v fr. pa f atansyon. Mezan, ti nonm nan bliye k l li di sa li pat dwe di. bliye. v. : Ki pa sonje. Mwen bliye mwen te gen yon randevou kay dokt jodi a. blf. n. : manti, plan, rans. Mwen pa janm kw Nn paske li toujou sou blf. blofe. v. : Bay manti. Sispan blofe la a, Biwon, pson moun la a pa kw w. blk. n. : 1. Melanj siman, gravye, sab ak dlo yo bay fm kib epi ki svi pou bati kay. Mwen bezwen desan blk pou mwen al f yon travay nan lakou a la a. 2. Espas depi yon pwent kafou rive nan yon lt. Joslin pa ret lwen non, ou annik mache de blk epi ou jwen kay li a. bloke. v. : Ki pa kapab f ankenn mouvman. Ki pa kapab sikile. Tout ri bloke, mouch pa bouje, genl gen yon gwo aksidan pi devan an. blokis : n. izole yon zn pou koupe kominikasyon ak lt zn. 2. Aktivite ki bloke sikilasyon. blon (blonn) : koul ki ant jn ak bj blouz. n. : Kazak, karako. Yon blouz se yon kalite ksaj moun ki nan laboratwa osnon

PAGE 74

Diksyon Kreyl Vilsen -73dokt mete pou pwoteje rad yo. Estetisyn mete blouz tou. blouzon : n. Vs, blouz, manto lej. Ou bwd, papa ak blouzon nwa sa a, kote ou ap bay? bo. 1. n. : Mouvman yon moun f ak de b bouch li pou l salye osnon demontre santiman l bay yon lt moun. Mwen te w Marijoze t ap bo Tipl lotrejou. 2. v. Poze bouch ou b figi. Aksyon pou bo yon moun. Li bo manman l. b. : Kote, zn. Moun b isi yo pa renmen leve bon. Moun nan fanmi b kot papa mwen yo, se moun Jeremi. Se b dwat la ki pi f mwen mal. Bobadiya (Bobadilla) np. : Moun ki te vin ranplase Kristf Kolon nan zile Ispanyola. Li te maltrete endyen yo anpil, li te rete dezan slman opouvwa. 15001502. bbch. n. : Pati ki ft an metal nan yon lanp gaz ki kenbe twal mch la. Mwen te gen yon ti lanp tt bbch men li pa bon ank. bobin. n. : 1. woulo fil. Pran bobin fil blan an pou mwen tanpri. 2. rans, radt, anyen menm. Tout sa ou ap di la a, tout se bobin. bobinay. n. : 1. Makonnaj. Kote yon fil pltonnen plizy fwa. Andre bobinen mot a apresa tout zouti nan izin nan ap mache. 2. Ranje fil sou yon bobin Map desann kap la, f bobinay fil pou mwen. bobinen (bobine). v. : 1. Woule fil nan woulo. Vin bobinen fil sa a pou mwen. bobis: bobo : 1. V. blese. Kote ou pran bobo sa a? 2. Pike. Lotrejou, yon gp panyl bobo m nan bra m. 3. n. Rejyonalis(N). Bo. Ou pa ka ale san ou pa bobo m. Bobo Fritz : np. ansyen foutbol nan glenwa. bobori. n. : kasav ep ki konn gen kokoye ladan l. Gen moun ki renmen manje bobori ak manba gen moun. bby. n. : Gaga, egare. Kijan ou bby konsa a, ou tankou yon zonbi. Bobren Teyod [Langichat] (Theodore Beaubrun): np. Komedyen, atis teyat, dramatij. Li ft Ptoprens an Avril 1918. Li te al lekl nan kolj Sen masyal, Lise Petyon ak kolj Tipennawa. Km komedyen se moun ki konni toupatou nan peyi a km aletranje, kote gen ayisyen. Li ekri pys teyat, li jwe pys teyat li dirije gwoup teyatral pa l epi pwogram televizyon. Kary li dire pase 50 ane. Li mouri an Jen 1998, li te 80 ane. bde (abde) : v. Apwoche. Pa bde jodi a mwen pa anvi pale ak ou ditou. bdl : n. otl osinon ba kote bouzen resevwa kliyan osinon montre machandiz yo. bodm. n. : 1. Zn b lanm. Gen yon bdm Ptoprens men mwen konnen youn Jakml tou. 2. Zn magazen Kote ki gen yon pak byen ranje pou moun vin layite epi konn gen magazen la tou. bdwo. n. : Resi, bil pou peye. Mwen gentan resevwa bdwo elektrisite a, kounye a mwen ap tann pa dlo a pou mwen al peye yo ansanm. bofi, bofis. n: 1. Mo pou dekri lyen ant yon gason ak paran madanm li. Sa moun ki marye ak pitit fi ou la ye pou ou. Janjak se yon bon bofi, li boule avk mwen tankou se pitit mwen li ye. 2. Sa pitit gason moun ou marye av l la ye pou ou. Madanm mwen te gen twa pitit anvan nou marye, de fi ak yon gason, kidonk mwen gen yon bofi, de blfi. bfr. n. : 1. Mo pou dekri lyen ant yon moun ak s mari l osinon s madanm li. Sa moun ou marye ak s li a ye pou ou. Kalo se bfr mwen, ou pat konn sa? 2. Sa moun ki marye ak s ou la ye pou ou.

PAGE 75

Diksyon Kreyl Vilsen -74Jan se bfr mwen tou menm si mwen pa byen av l. bogi. n. : Bogota, oto ki mache men ki pa an bonneta. Mwen gen yon vye bogi la a, mwen kapab al f tout kous mwen yo san mwen pa bezwen depanse kb nan laliy. Bogota. np. : 1. Kapital peyi Kolonbi. Bogota se kote ki konn f frt. 2. Vye machin. Yo di, mo bogota sa a soti nan tan lontan, l machin yo te soti nan peyi Kolonbi. Bjla, Bna (Borgella, Bernard). np. : Majistra Ptoprens epi chmann nan Asanble Santral ki te ekri premye konstitisyon Aayiti an 1801. Boje-Wozye ( BAUG-ROSIER, Jacqueline). np.: Ekriven, powt, womansye, pwofes Frans. Li ft nan vil Jeremi. Kary ekriven li fleri ak tout kalite zv, pwezi, kont, istwa-kont ak analiz kritik. Li te genyen yon pri literati nan Ontario, Canada ". Pami liv li pibliye Climats en Marche pwezi (1962), vol d'ombre pwezi (1966), Les Cahiers de la Mouette pwezi (1983), d'Or Vif et de Pain pwezi (1992) bokal. n. : Bouty anv ki gen kou laj. Manman mwen toujou renmen mete konfiti nan bokal. bk, bky. n. : Kim krache ki b bouch yon moun. Al lave bouch ou gen bk nan fant bouch ou nan b goch la. bokit. n. : Veso solid ki gen manch. Bokit dlo. bk. n. : Oungan ki f malefis. Dapre kwayans, bk kapab voye move lespri sou lt moun. bks : n. esp vyolan ant de moun ki frape youn lt ak gan ki vlope pwen yo. bokse : v. Pratike bks. boks n. : Moun ki konn bokse. Mwen pa kapab gade boks yo nan televizyon, mwen santi se tankou mwen ap pran kou yo tou. boksit. n. : Min t yo trete pou f aliminym. min aliminym Boksit se te dezym pwodwi eksptasyon nan peyi Dayiti. Depi kk tan eksplwatasyon min sa yo fmen. Ayiti te konn pwodwi 1% boksit disponib nan lemonn antye. bl. n. : Veso fon ki gen reb byen wo ; li svi pou mete manje likid tankou soup ak bouyon. Mata mete yon gwo bl soup sou tab la. blt. n. : 1. Lotri ki baze sou san nimewo epi gen twa chans pou moun genyen. Gen anpil moun ki jwe blt chak semenn epi ki pa janm genyen anyen ditou. 2. Bank blt Kote yo vann blt. Bank blt la plen moun maten an paske se jodi a tiraj la. bolewo n. : Mizik santimantal yo jwe dousman. L ayisyen ap danse bolewo yo gen yon seri pa yo f an amoni. bk : n zouti nan kay pou bay lavman, li gen twa pati, yon rezvwa, yon tib fleksib ak yon knil. Depi grann mwen pran bk la, tout timoun kouri paske yo pa renmen pran lavman. Boliva, Simon (Bolivar, Simon). np. : (1783-1830) Lid revolisyon, milit ki soti nan Amerik-disid. Li te ft nan vil Karakas li te vin yon ero nan lit pou Amerik-disid vin pran endepandans kont Espay. Pandan lit li kont Espay, li te vin Ayiti, pou vin aprann sou lit Ayisyen te f kont Lafrans. Li te vizite Aleksann Petyon an 1816. Petyon te bay Boliva tout sip materyl li te genyen ak kondisyon pou l te libere esklav ki te nan peyi Venezyela epi ak lt kote tou. Boliva enspire sou estil konstitisyon ayisyen an l li tap f konstitisyon peyi Venezyela a. 2. Non lajan ki svi nan peyi Venezyela.

PAGE 76

Diksyon Kreyl Vilsen -75Bolivi : n.P eyi nan Amerik Disid. Kapital peyi Bolivi rele Lapaz. Bolivyen (Bolivyn) : moun ki soti Bolivi. Ou pale tankou Perivyen, mwen pat konnen se Bolivyen ou ye. bon. 1. a. : Agreyab. L yon bagay bon, li f plezi, li lan gou w. Mango sa a bon, li dous kou yon siwo. 2. ent. Antouka. Bon, mwen pral ale la, li gentan fin ta. 3. Koupon ki vo lajan. Madan Kalo ban mwen yon bon pou mwen al touche labank. bn. n. : 1.Moun ki f travay netwaye ak kuit manje lakay lt moun pou lajan. Moun ki ap travay kay moun. Madan Kristf gen twa bn lakay li. 2. a. Yon fi ki gen bonk 3. n. Yon mak ki montre kote yon teren fini epi kote yon lt kmanse. bonanj. n. : Konsyans osnon lespri yon moun. Apa wap depale, bonanj ou genl ap kabicha? Bonapat Napoleyon (Napoleon Bonaparte): np. Jeneral franse, lidpolitik, anpr an 1804. Li te kout men michan epi agresif. Li te lite toupatou nan Kontinan Ewp epi li te genyen anpil batay. Li te voye yon gwo ekspedisyon Ayiti pou kraze revolisyon esklav yo. Men li te pdi batay la epi Ayiti deklare endepandans an 1804. bonbade. v. : 1. Kraze ak yon bonm. Atake ak bonm. Kapwa bonbade kolon franse yo. 2. Joure, bay anpil agiman pou kraze advs a. Mwen di Joslin tout sa ki te sou k mwen, se sa mwen bliye mwen pa di l, mwen bonbade l. 3. Poze anpil kesyon, tingting. Bonbade l ak kesyon. bonbadman : n. atak ak bonm. Bonbadopolis: np. Vil nan depatman Ndws nan peyi Ayiti. Beti soti yon kote ki rele Bonbadopolis. bonbadye : n. slda ki responsab pou atake ak bonm. Avyon ki prepare pou atake ak bonm. bonbans : n. festen, repa ki gen anpil manje. bonbe : v. Anfle, gwosi. Kijan b figi ou bonbe konsa a, ou gen maldan? bonbon siwo. : Biswit ki ft ak farin, rapadou, epi bikabonat. Gen moun ki di bonbon siwo bon ak kafe. bonbon. n. : Melanj farin ki gen lt, ze, b, sik. Gen bonbon ki fen tankou gato, genyen ki tankou biswit konsa, tankou bonbon siwo. Tout bonbon kuit nan fou. bonbn : n. veso an metal ki gen fm bout ki svi pou konsve gaz osinon likid ki danjere. bonbonfle : a. ki gwo, ki anfle. Yon ti bonbonfle. 2. Yon esps ensk. bonbonyen. n. : Fy ki svi pou medikaman. Gen moun ki konn f te ak fy bonbonyen l yo gripe. bonbouch. n. : 1. Bon apeti. Michl se moun ki gen bonbouch, l li kmanse manje li pa tande rete, se sa ki f li gra konsa a. 2. a. Ki pale ak jantiys, galantri, bouch dous. Pa koute Jera tande, se moun ki gen bonbouch, si ou koute l, wa konprann ou bl fi vre tande. bondans (abondans) : adv. Ki gen anpil. Ane sa a gen lapli, gen bondans bannan. bonde. v. : Plen ra bouch. Depi mwen part mwen w kay la bonde ak moun mwen konnen gen yon ka kanmenm. bondi. v. : Voltije, plonje pou atake. Fi a bondi sou ng la tankou li ta pral tde kou l. Bondye. np. : Espri ki reprezante fs siprm, Gran Mt la. Bondye se papa Jezikri nan relijyon kretyen. Letnl, p tou pisan, jij. bone (bonne, bonnt) : n. 1. Chapo tibebe. Tibebe sa a gen yon bl bone nan tt li. 2. Kas pou f cheve fi pran yon fm.

PAGE 77

Diksyon Kreyl Vilsen -76bon : adv. : 1. Granmaten. Pi bon se granmaten. M'ap vin chache ou demen maten bon, degaje ou pou ou pare al. 2. Anvan l. Ou rive tw bon mach. bne : v. mete bn sou yon teren. bonnt ( bnt) : n. 1 Chapo twal ki vlope tt moun, espesyalman tibebe. 2. Nan bonnt, nan kondisyon ki bon pou ou, nan konf, alz. Jan mwen w ou chita la a byen alz la, ou nan bnt ou, pavre?. bnfwa : n. Bon dispozisyon, san malis. Li gen bnfwa l lide l di l. Boni Yvt (Yvette Bony MD) : np. Dokt Ayisyen ki ap viv Monreyal Kanada, espesyalis nan grf mwl zo. Li resevwa plizy meday pou orijinalite ak kalite travay rechch li. Ayiti li resevwa meday Chevalye Gran Kwa nan men prezidan Preval. bonis : n. Sal siplemant anplis douz mwa nan ane a, trzym mwa. M ap tann lajan bonis la pou mwen ka achte rad. bonjan: a. poli, kam, ki aji ak resp. bonjou. 1. : Salitasyon moun anvan midi. Bonjou mesye dam, kouman nou ye la a? 2. n. Salwe Mwen vin di ou yon ti bonjou. bonk. n. : Bonte, knanmen, moun ki gen k touchan. Anita se fi ki gen bonk, tout l Jera malad la, li okipe msye byen pwp, san plenyen. bonkou. adv. : Anpil. Joze se pa moun ki raz, se moun ki te gentan f bonkou lajan Nouyk anvan l kite. bonm. n. : 1. veso fon ou kapab f manje likid ladan l tankou bouyon ak soup. Mwen pral f yon bonm ss pwa la a. 2. eksplozif. Yo lage de bonm nan ri Lasnal. 3. Estil yon jan liberal yon seri jennjan Ozetazini genyen. Mwen pa renmen jan bonm yo abiye, mwen pa abitwe av l. bonmache. a. : Ki pa koute ch; ki ka pa bon kalite tou. Mwen achte rad sa a bon mache nan yon ti boutik b lakay la. bonnanj. n. : Lespri andedan yon moun ki la pou gide l. Pandan mwen nan dmi bonnanj mwen di mwen leve gade sou tab la wa w kle a epi mwen w kle a tout bon vre l mwen leve. bonnt. n. : Chapo tibebe. Mete bonnt nan tt timoun nan tande, si ou pa vle l pran seren. 2. svo; pa vin vire bonnt mwen ti gason, mwen okipe. bonnonm, bonm. n. : Bout gason, ti gason. Mwen di ti bonnonm nan vin wete matla a at a, li pran dezdtan anvan li resi wete l. Bno, Lwi (Louis Eustache Antoine Francois Joseph Borno). np. : (18651942). Prezidan Ayiti 1922-1930. Se te kandida ameriken epi li te pratikman gouvne peyi a ansanm ak Jeneral Djonn H. Risl (Jhon H. Russell), kmkwa peyi a te gen de chf diktat ki te gouvne l anmenmtan. bonsans. n. : Jijman, konpreyansyon. Si ou te gen bonsans ou pa ta janm mete kouto a sou pwent tab la alske plen timoun nan kay la ki ap manyen tout sa yo jwenn. bonswa. n. : Salitasyon moun leswa. Bonswa mesye dam, kouman nou ye la a?. bonte. n. : bonk. Anayiz se yon moun ki gen bonte. Tout sa ou mande l, li ba ou l. bonten : a. figi ki ansante, ki byen konsve. boreyal: a. Ki nan zn n lat a. Emisf boreyal. bp. n. : 1. Mo pou dekri lyen ant yon moun ak papa mari l osinon papa madanm li. Sa moun ki papa mari ou la ye pou ou. Bp mwen f mwen kado yon bl rad fl. 2. Mo pou dekri lyen ant yon moun ak mari manman l (ki pa papa l). Sa moun ki viv ak manman ou nan ye pou ou. Apre lanm papa m, manman te

PAGE 78

Diksyon Kreyl Vilsen -77vin marye ak Jan ki te vin bp m, msye trete mwen tankou pitit li. bs. n. : 1. moun ki gen yon atelye, yon atizan. Mwen pral kot bs Demostn pou mwen bali ranje soulye mwen an pou mwen. 2. Sipviz. manadj osnon mt yon antrepriz. Depi bs la la, mwen pa janm ret lontan ap pale nan telefn pou l pa bezwen f mwen obsvasyon. Mande bs la pmisyon pou l kite ou ale lakay ou. 3. Boul, douk. Kote madanm ki gen bs nan do a? Bosa Konmbo. np. : Dyaz ayisyen, li rekoni anpil, yo jwe mizik pou moun danse tankou bolewo, konpa ak mereng. Bosa Konmbo jwe b lakay mwen an chak samdi. bosal. n. : 1. Ki poko inisye nan vodou. Pral gen yon inisyasyon bosal semen ki ap vini an. 2. Gwo soulye. Brital. Mwen pa renmen jwe ak Antwn, msye se yon bosal, li pa konn jan pou l jwe ak moun. 3. a. Ki pa gen fins, osnon rafinman Ng sa a jwe bosal papa, anjwt konsa li bay tigason an yon sl kout pwen li vide l at. 4. Non yo te bay esklav vanyan ki te f rebelyon kont sistm esklavaj la. 5. Moso kui yo mete b je bourik, cheval ak milt pou yo kapab konsantre sou wout kote yo prale. 6. Non yon afriken ki nan koloni ki ft Afrik. bosale : v. Mete bosal osnon brid pou yon bt. Tann yon ti moman, mwen pral bosale bourik la. bosi. n. : moun ki gen bs nan do. Madan Wodne te toujou bosi, men se yon madanm ki gen bonjan. boske : v. Kache. Pa vin boske k ou lakay mwen an. Bosko Jan (Jean Bosco) : np. Non yon sen, nan legliz Katolik. Li te travay pou ede ti moun pv aprann metye. Boston. : Vil nan eta Masachoust, Ozetazini. Mwen renmen al Boston l f cho. bt. n. : 1. Soulye ki kouvri je pye ou osinon ki rive jous nan jart ou. Si ou pral mache nan labou a pito ou mete bt. 2. Kote moun pran yon kou pa aksidan Kou ou pran yon bt ou ap rete. botanik : n. Ki gen rap ak istwa plant. Pati nan lasyans ki etidye jan plant devlope. Ou te dwe gen yon konesans sou botanik, sa enptan anpil. botanis : n. moun ki etidye botanik. Leona se yon botanis li ye. bote. : 1. bl, blte. Ou gade dam nan ou w se pa nenpt ki fanm. Se yon bote ki devan ou lan, Niks. 2. Ti twou ki b figi moun. Twou bote. Btl, Smdli (Butler, Smedley). np. : 1881-1940. Maj ki te nan lame ameriken l Lzetazini te okipe Ayiti a. Alske tout jandam te sou kmand prezidan Ayisyen an, Btl limenm pat janm aksepte pran ldnan men okenn Ayisyen. Se msye ki te retounen mete sistm kve a nan peyi a l yo t ap konstwi wout yo. Yo te vin sispann sa an 1918. bouboun. n. : Af, bagay, pati, sks yon fi. boubout. n. : Tinon ou rele menaj ou osnon moun ou renmen an. Chantal se boubout mwen, mwen pral marye av l. bouch chape : n fr. Sitiyasyon kote yon pawl ki pat dwe soti, soti nan bouch yon moun sanzatann. Pitit, kijan ou f di koze sa a, se chape bouch ou chape? bouch. n. : Pati nan figi ki ft pou moun pale, manje, bw. Dan ak lang ou nan bouch ou. L nou fin manje nou siye bouch nou. (Bouch all, bouch dous, bouch pa bon, bouch santi, bouch kabrit) bouche : v. 1. Mete kouvti, fmen. Vin bouche bouty yo pou mwen. 2. v.

PAGE 79

Diksyon Kreyl Vilsen -78Bloke. Apa twou egou a bouche, kounye a lari a pral anvayi ak dlo sal. 3. n. Kantite manje ki plen bouch yon moun. Menm si ou pa gen tan manje tout manje a, pran de twa bouche. 4. n. Metye moun ki tiye bt, koupe epi vann vyann. Si mwen te bouche mwen tap manje anpil vyann paske mwen t ap jwenn li gratis. 5. a. Ki pa entelijan Timoun nan bouche. bouchi : n. kote rivy kontre ak lanm. Pa al pre bouchi a, yo di gen yon toubiyon la, li ka pote ou ale sanzatann. bouchon. n. : Kouvti ki bouche bouty osnon bokal. Si ou pa gen bouchon pou bouty sa a mwen pap kapab svi av l. bouchri : n. Koms kote yo vann vyann. bouda, bounda. n. : dy, mo pejoratf pou pati fs nan k moun. Bouda: n. Tit yo bay moun nan relijyon boudis, ki gen anpil sajs. boude v. : Montre mekontantman osnon move jan dapre jan ou f bouch ou. Ou pa bezwen boude konsa Sentaniz, l ou ri ou pi bl fi. bouden. n. : 1. Manti. Ase bay bouden la a, pa gen moun ki kw ou ank. 2. San kochon ki gen epis epi ki kwit nan trip tankou yon sosis. Mwen pa renmen manje bouden men, s mwen an renmen sa anpil. boudis: n. relijyon yo pratike nan peyi Lachin ak nan peyi Lenn. boudonnen : v. Son ensk pouse. Mwen pa renmen l mouch vin boudonnen nan zry mwen. Boudon : np. Katye ant Lali ak Petyonvil, toupre vil Ptoprens. Kou ou rive Boudon, ou ap kmanse santi li f pi fre. boudonnman: n. bri gp (ak lt ensk) f l li ap vole boufant. a. : Ki boufte. Mwen te konn mete rad ak manch boufant lontan men kounyeya sa pa alamd ank. bougenvilye : n. Pye bwa ki bay fl. Bougenvilye yo f lari a bl, sitou l yo ap fleri. bougon : n. pati nan mayi ki rete apre mayi a fin grennen. 2. Piti bougon mayi : n fr. Bwa mayi. Yo di bougon mayi ka svi bouchon kalbas. bougonnen. v. : Plenyen f rondonmon. Tout lajounen ou ap boudonnen, kisa ou genyen la a?. 2. Manje sikre ki ft ak mayi griye ak sik. bouje v. : Deplase. Gade pou w kijan zye chat la ap bouje. bouji. n. : Chandl, melanj ki ft ak yon woulo lasi ki gen yon fisl lan mitan l km mch moun limen pou f limy. Mwen toujou sere bouji lakay mwen ak tout alimt pou si gen blakawout. boujon n. : Pati ki fk jmen nan yon plant. Gwoup selil plant ki part epi ki pral devlope pou f yon branch osinon yon g n. Gen moun ki konn kwit bon jan boujon militon ak kalalou. boujonnen. v. : Ki fk jmen, ki ap fleri; metod repwodiksyon aseksyl nan plant. Gade kijan pye militon an ap boujonnen, tal konsa li pral bay militon. boujwa. n. : 1. Moun ki f pati yon klas sosyal ki alz, ki pa pv. 2.Gwoup moun ki gen boutik osinon izin ki rapte lajan, men ki pa gen bongou. 3. Se moun ki gen byen, ki gen kb, men ki pa gen ran. 4.Moun ki nan klas mwayn, ki gen pouvwa, ki gen byen, ki gen lajan. 5. a. atitid moun ki awogan. boujwazi. n. : Kategori sosyal kote moun yo alz. Gwoup sosyal ki f anpil nan sosyete kapitalis. bouk n. : Mal kabrit. Gen moun ki pito manje vyann kabrit feml pase vyann

PAGE 80

Diksyon Kreyl Vilsen -79bouk paske yo di vyann bouk la konn santi f. 2. Ti vil, kote ki pa gen anpil mou. Nou pa konnen okenn moun ki rele Dyelavwa nan bouk b isit la. bouk kabrit (bouk) : n. mal kabrit. Chode vyann bouk kabrit la de fwa paske li santi di. Bouka Franswaz (Franoise Boucard) : np. Powt, atispent, edikat, teknisyen laboratwa, sosyolg ki ft Ptoprens an jen 1944. Li te dirije AKomisyon Nasyonal Verite ak Jistis@, yon komisyon ki f ankt sou krim ki te ft sou anpil moun pandan koudeta septam 1991Oktob 1994. Li travay tou pou idantifye kondisyon ki ka favorize devlopman ti bizniz pami tranch popilasyon ki pa gen mwayen lajan. Boukan : Jounal pwotestan Metodis ki pibliye an Kreyl direkt li pandan lontan se Past Poris Jan Batis. boukan: n. 1. Dife ki limen ak bwa, nan mitan lanati. Annou f yon boukan, nou va chita pre li, li va chofe nou. 2. Non yon jounal pwotestan ki pibliye an Kreyl. Pandan lontan Karye Polt te edit Boukan. boukandife. n. : Flanm dife ki limen. Dife ki limen ak branch bwa. Soti b kote boukandife sa a etensl yo kapab vole sou ou. boukannen. v. : 1. Kwit nan boukandife. Kwit sou chabon. Mwen renmen boukannen mayi. 2. a. Ki kwit nan dife boukan. Mwen pa konn yon Ayisyen ki pa renmen mayi boukannen. boukantay. n. : Echanj, twoke. Mwen f yon boukantay ak s mwen an, li ban mwen rad ble li a pou rad wouj mwen an. boukante. v. : Chanje. Annou boukante, mwen pa renmen mont mwen an ank. Mwen pito pa ou la. bouknye. n. : Moun blan franse ki te rete nan zile Latti nan disetym syk. Mo sa a soti nan lang franse a, dapre rasin mo boukan ki vle di lafimen. Bouknye yo te sitou enstale nan zn ndws peyi a nan ane 1630. Yo te konn chase bt epi kuit manje sou boukan dife. bouke. v. : 1. Fatige. Mwen bouke kounye a, mwen pral f yon ti kouche. 2. Trakase. Mwen bouke kou pitit bouki. Bouki. : Non psonaj nan kont Ayisyen. Bouki reprezante moun st, ki gwonanm, li toujou gen yon bagay li ap regle ak Malis (lt psonay ki represante moun lespri ). boukle. v. : Tache ak bouk. Vini mwen boukle sentiwon an, si li pa byen boukle, pantalon an ap tonbe. 2. Yon estil kwafi. bouklt : n fm yo bay cheve pou li ka part ondile. Bouklin. : np. Vil nan eta Nouyk kote ki gen anpil Ayisyen. Mwen poko janm al Bouklin men yo di mwen gen katye ou pase se Ayisyen slman ou w. bouklye : n. Zam pou defann slda mete sou bra yo. Boukmann Esperyans. : np. Gwoup mizisyen ki fme epi ki f pwomosyon mizik flkl, vodou, patriyotis epi ki gen mizik varye tou. Gwoup sa a itilize estil mizik flkl yo tankou rara. Li itilize divs enstriman ki soti Annafrik. Se yon gwoup miks, gen fi a gason ladan l ki chante epi ki jwe enstriman. Estil mizik la svi tankou pou kons, reyinyon patriyotik, men li gen mizik moun kapab danse tou. Gwoup sa a gen anpil fanatik meriken akoz estil mizik li ya gen ti resanblans ak wk, dyaz, blouz epi lt mizik meriken. Boukmann. np. : Yon gwo ng byen wo ki te viv nan tan koloni. Li te yon oungan ki pat p kolon franse yo. Li gnize yon revlt an Out 1791 kont esklavaj, kont

PAGE 81

Diksyon Kreyl Vilsen -80kolon franse, kont opresyon. Se revlt sa a ki te kmansman revolisyon pou elimine esklavaj Ayiti. Nan seremoni Bwa Kayiman ng vanyan yo te smante pou yo goumen san rete jistan yo vin gen libte yo. Franse yo te arete Boukmann epi yo te koupe tt li. Tt msye te ret ekspoze nan vil Okap ak yon pankat ki te di "Sa a se tt Boukmann, Chf rebl yo". Mouvman an kontinye menm apre mouche mouri. boul. n. : 1.Balon tou won ki gen l andedan l, jwt ki w on, ki kapab rebondi, mate, l ou jwe av l. Foutbl, basktbl, tenis, tout jwt sa yo se ak yon kalite boul yo jwe yo. Ou kapab jwe boul nan lakou a men f atansyon pou ou pa tonbe. 2. Nimewo lotri. boula. n. : 1. Pi piti tanbou ki svi nan vodou. 2. Seremoni chante ak danse Mwen pral bat yon boula la a, pare k nou. boulanje. n. : 1. Moun ki f pen nan boulanjri. Bs Morl te yon gwo boulanje sou Granri a. 2. Kote yo f pen. bouldimas : n. Medikaman pou geri anflamasyon. Se sl bouldimas ki ka dezanfle pye ou, tande. bouldg : n. Yon kalite chen ki mechan. bouldoz. n. : Gwo machin ki ft pou leve chay lou tankou wch ak t osnon pou kraze miray. Si mwen te gen yon bouldoz la a, mwen te gentan fin kraze mi sa a deja. boule. v. : 1. Boule, brile, kankannen. Nou boule bwa pou nou f chabon. Jan boule seryzman lotrejou pandan l ap boukannen yon mayi. 2. Ki pran nan dife. 3. Degaje. sa ki pase?, N ap boule piti piti monch. boule zen : v fr. f tripotay. Sispann boule zen, chche yon travay ou f. boult. n. : 1. Manje ki ft ak vyann moulen ki woule tankou yon boul epi ki fri. Gen moun ki renmen boult lanmori osnon boult lamveritab. 2. Zam, boul metal yo mete nan kanon pou tire. Kapwa lam pran yon kout boult, msye tonbe, msye leve lamenm pou kontinye batay la menmsi cheval li mouri. boulin. n. : Vits. Machin Sov a sot pase la a a tout boulin. A tout boulin, an boulin. boulk : n. manti, bouden. Pa ban m boulk tande, Seza, de je ou make manti ladan l. boulon. n. : Pys nan mekanik ki svi pou vise l nan yon ekwou. Tab sa a solid, li pa klouwe, se ak boulon li tache. boulonnen. v. : Vise boulon. Si ou pa boulonnen pys sa a byen, li kapab devise nan detwa jou. boulpik : n. Mab ki bl ki pote chans pou jw ki mt li a; mab yon jw prefere pase tout lt. 2. Bl fi yon moun prefere pase tout lt. boulsenlo : gwo boul sirt. Dat mwen pa manje yon boulsenlo. boulva. n. : Ri ki laj kote anpil oto kapab pase. Mwen ap f yon ti deplase la a, mwen ap rive sou boulva Desalin. boulvs. n. : touman, traka. Gade mwen chita la a byen pwp epi timoun nan vin pote yon boulvs ban mwen. boulvse. v. : Toumante, trakase. Sispann boulvse m, pitit, ou pa w mwen okipe ap pale ak yon moun. boulvsman : n. revolisyon, chanjman, dezd. bounda, bouda. n. : Dy, pati nan k ou sa ou chita sou li a. Sispann mache nan lari a, vin mete bounda ou yon kote. bourad. n. : 1. Pousad. Oto mwen an paka pati, vin ban-m yon bourad tanpri souple. Li ban m yon bourad menm tonbe. 2. d. Mwen raz, banm yon bourad. bourade. v. : Pouse. Poukisa ou bourade timoun nan, kisa li f?.

PAGE 82

Diksyon Kreyl Vilsen -81bourara : n. dezd ki gen pouse. boure. v. : Plen. Mwen boure sak mwen ak pwovizyon. bourt. n. : Machin ki gen de wou, ki ft ak yon ptchaj anbwa ak de manch. Depi maten ng sa ap pouse bourt sa a, kil li ap pran yon repo? bouretye. n. : Moun ki ap pouse bourt. Yo di moun ki f travay bouretye dwe manje anpil paske se yon travay ki di. bourik. n. : 1. Bt svi pou transpte moun osnon chaj. Madanm ki te konn vin vann mwen chabon an te konn vini sou bourik. 2. a. Brital, gwosoulye. Kijan ou f bourik konsa a?. bourik chaje : non senbolik pou Alvin Adams, yon ansyen diplomat ameriken Annayiti. bourike. v. : Travay di, f travay fse. Madanm sa a vle pou moun bourike pou li epi li pa menm vle peye byen menm. bous. n. : 1. Akseswa moun mache av l pou mete lajan, foto ak papye enptan. Mwen renmen bous ou a, li pa tw gwo ni li pa tw piti. 2. d, sip lajan yon moun resevwa pou ede l nan etid li. Mwen te gen yon bous l mwen te al etidye Nouyk la. bouse : n. Ti pch nan pantalon gason kote yo ka met lajan osinon mont yo. Pantalon sa a pa gen bouse, f atansyon pou ou pa jete lajan ou, tande. bouske (boske) : v. Chche (rejyonalis). Al bouske tifi a, Janjan, dat li soti li pa janm tounen lakay li. bouskile. v. : 1.Pouse. Pa bouskile mwen tande, sinon mwen pral pote madmwazl la plent pou ou tande. 2. Fse yon moun pou li f vit. bousl. n. : Zouti ki pmt ou konnen kote n, sid, ls ak lws ye. Mwen pa bezwen bousl pou mwen kondwi Ptoprens, mwen konnen tout vil la nan plamen mwen. boustabak : n zwazo ki rele ml, mal boustabak gen plim nwa alske feml boustabak gen plim bren. Mwen pa fasil w boustabak b isit la. (Crotophaga ani). bousye : n. Moun ki gen d ak sip lajan pou li al etidye. bousoufle : a. anfle boust : n. kab pou konekte batri nan de machin. bout : n. 1. Moso. Ban m yon ti bout kann souple. 2. Pwent final. Kay Woza a nan bout kafou a. 3. Limit. Woje gen l pap janm konn bout Kawl. 4. Fason, manny. Ou konn bout mwen byen pwp, ou konnen mwen pap janm renmen sa. bout anwo : n fr. pati sou anwo. Si ou ap koupe kann nan, ban mwen bout anwo a pito. boutdigo : n. Zouti pou travay lat. Si mwen pat gen boutdigo sa a, mwen pa ta ko prt fin f travay sa a. bouty. n. : Veso ki ft ak vit, glas osinon anv epi ki gen yon kou long ak bouchon pou met nenpt ki likid. Vin al achte yon bouty kola pou mwen. Gen bouty plastik epi bouty anv. boutik. n. : Kote yo vann manje, kenkay osnon twal. Nan boutik ka madan Py a ou ap jwenn tout sa ou bezwen. bouton. n. : 1. neman, bbl ki ft pou fmen osnon louvri rad. Si ou met bouton nan rad sa a, ou pa bezwen mete zip. 2. Tiboul sou po moun. Gen anpil moun ki gen bouton nan figi yo l yo pral fme. Moun ki gen bouton nan figi yo pa dwe manyen po figi yo toutan. boutonnen. v. : Tache ak bouton. Vin boutonnen rad la pou mwen, mem paka rive.

PAGE 83

Diksyon Kreyl Vilsen -82boutonny : n. Twou ki ft nan yon rad osnon chemiz pou pmt bouton antre. Mwen te konn f boutonny pou yon koutiry b lakay mwen an. boutyo. n. : P endyen ki te nan Ispanyola. Yo te p epi yo te dokt fy anmenmtan. bouwo. n. : 1. Mechan, moun ki kapab f moun soufri anpil. Ng sa a se yon bouwo, mwen pa konnen kijan Mariya f rete viv av l. 2. Moun ki ap veye prizonye. bouya. n. : Nwaj, l li f sonm, gen anpil imidite ak nwaj ki devan je w. Mwen pa renmen kondi l gen bouya paske mwen pa kapab w wout mwen byen. bouyay : n. 1. Konfizyon, difikilte. Eva pati, li lage m nan bouyay. 2. Entferans nan transmisyon radyo. Mwen pa ka tande pwogram nan byen, gen twp bouyay. 3. Eskandal. Madan Konstan f yon sl bouyay ak Konstan, se lapolis ki blije met pye. bouye : v. deranje, melanje, gaye, mete dezd. bouyi. v. : 1. Cho depase 100 degre santigrad. Si ou kite chokola a bouyi twp, li kapab tonbe sou dife a. 2. kuit nan dlo. Gen moun ki pito bannann bouyi pase bannann fri. Jan bouyi yon ze pou li manje maten an. bouyi vide. : Manje ki ft san anpil swen, ki pa gen tout engredyan ladan l epi ki ft vitvit. Map prese antre lakay pou mwen al f yon bouyi vide pou timoun yo paske mwen kite yo grangou depi maten. bouyi zen : pale koze tripotaj bouyon : n. Manje ayisyen ki ft ak dlo, viv legim ak vyann. Chak samdi, fk mwen bw bouyon pyebf. Bouyon krab, bouyon pyebf, bouyon pech, bouyon kl. 2. Pwason kraze nan bouyon... de moun ki pa gen sekr youn pou lt, de moun ki nan kkday. bouyon pech : n fr. Bouyon ki gen bt lanm, tankou kribich, sirik, krab, krevt, lanbi. .. Si ou pako janm bw yon bouyon pech, ou pdi twaka nan vi ou. bouywa : n. vap, nyaj ki anpeche moun w lwen. bouzen : n. fi ki bay sks pou lajan, piten, penbch, kaprina, lafrech, awonna, jenns. Bouzen kafe. bouziye : Andui yon kay, f finisyon yon kay ak mtye fen. Kay la pre fini mwen w bs mason an gen tan ap bouziye. bouziyt (breziyt) : Fy plant ak pikan ki svi pou f remd. Mwen pa renmen manyen bouziyt poutt li gen pikan yo. Bovwa Maks (Max Beauvoir) : np. Ougan, ekriven, edikat, biyochimis. bow : onom. son pou endike yon bri. by. n. : Doumbwy. Melanj farin dlo ak sl bouyi nan bouyon, nan soup osinon ss pwa. Pou prepare by, ou melanje farin nan nan enpe dlo epi ou brase l joustan li f yon pat di. Pat di sa a ou lage l pa timoso nan pwa cho pandan pwa ap bouyi. Gen moun ki f donmbwy nan bouyon. Ozetazini, gen yon manje ki sanble ak donmbwy ki rele donmplin. 2. Moun ki w nan yon sl je. bykotay : n. blokis sou yon pwoj osinon sou yon machandiz pou anpeche li devlope osinon pou anpeche li ft. bykote : v. mete bkotay. Boyo. : np. 1. Non Ayiti nan tan anvan Kristf Kolon. Nan Istwa Dayiti nou etidye yo te rele Ayiti "Ayiti, Kiskeya osinon Boyo". 2. n. Mak soulye kawoutchou ak sandal plastik ki ft nan peyi Dayiti. Mwen te konn mete soulye boyo yo pou mwen al lekl l mwen te timoun. bz. adj : Alz, bwd, byennere. Ala bz ou bz papa, kote ou prale?.

PAGE 84

Diksyon Kreyl Vilsen -83bra. n. : 1. Pati nan k moun, ant zepl ak men. Sak lou l ap pote a te fatige bra l anpil. 2. Manch. Kite bra chz la trankil non, wa kase l. bragt (bwagt) : n. pati nan pantalon kote zip la ye a. Fmen bragt ou Ekt. brak : a. Ki pa dous ase. Mwen pa renmen ji brak mwenmenm, mwen pito ji mwen byen sikre. brake : v. 1. Sikre ak tikras sik. Ou brake ji a, mach, ou ta met plis sik, ou konnen mwen renmen ji m dous. 2. Pwente,nan yon direksyon, pare pou atake. Fito brake fizil sou foul la kareman. branch. n. : Pati nan pyebwa kote fy ak fl yo tache. Pye bwa sa a gen anpil branch, li genl plante depi lontan. 2. Domn konesans, espesyalite. Nan ki branch lamedsin ou te etidye. Gen plizy branch nan metye enjeny: gen jeni mekanik, jeni elektronik, jeni elektrik, jeni chimik, jeni alimant, jeni nikley. 3. Pati nan yon gnizasyon. Biwo sa a se yon branch biwo santral la. branka. n. : Kabann espesyal pou pote moun malad osinon moun ki blese nan aksidan, nan lag eltr. Mwen pito mache pase pou anbilans bwote mwen sou branka. brannen. v. : bouje tou dousman. Lori ret nan kabann depi maten an li pa brannen k li, gen l li malad. bras. n. : mouvman moun f ak bra l l l ap naje. Ann al bay detwa bras nan pisin nan la a. brasa. n. : Bann moun mete nan bra yo tankou yon senbl. Nan lantman madan Michl la, tout mason yo te mete yon brasa nan bra gch yo. brase. v. : Melanje. Vin brase labouyi a pou li pa f boul. brasews : n. travay Ayisyen ki travay nan chan kann nan Dominikani osinon Kiba. brasl. n. : Bijou ou met nan bra. Mwen pdi bl brasl l m nan. brasri : n. Izin kote yo f by. brav. a. : Moun ki gen kouray. Ou brav monch pou al diskite ak Tikam, se moun ki tyak anpil anpil. bravo. n. : Aplodisman. Mwen bat bravo pou atis la tlman li jwe byen. bravou : n. zak ki montre anpil kran, anpil fs nan karakt. bray (bway): jn gason ki ap f ti travay pas-pala. 2. Sistm ekriti pou avg. brazye. n. : Gwo flanm. Gade kokenn chenn brazye dife ki limen nan lakou a. brf : adv. 1. Ki pa dire. Se yon voyaj brf mwen te f, mwen rete twa jou slman. 2. Sanzatann. Kijan ou part an brf konsa a, ou tankou yon moun ki ap esoufle. brenn. n. : Svo, entelijans, ki gen ladrs. Tout moun kapab f enjeny, depi li gen brenn. bretl. n. : Bann ki pase sou zpl ou pou tache padevan ak pady. L f cho, anpil moun renmen mete rad san bretl. breton. n. : manje dous ki ft ak mayi griye sik, rapadou osnon siwo. Mwen te konn manje breton men apresa li te vin konn ban mwen maldan. 2. Ki soti nan yon pwovens an Frans ki rele Bretay. brev : n. 1. Diplm apre twazan lekl segond. Kawolin f brev l kay Madan Bwason. 2. Pri, diplm. Jera gen brev nan metye ebenis la. 3. Stifika pou yon dekouvt. Brev Elemant. : Stifika moun kapab resevwa apre 7 ane lekl prim epi twazan segond. Kote ou w mwen ye la a, mwen f brev elemant, mwen f brev sipery, mwen pa yon moun st ditou.

PAGE 85

Diksyon Kreyl Vilsen -84brevy : n. liv ki gen priy pou moun resite touleje epi chak 2. Tout sa yon moun bezwen konnen sou yon sij. Brezil : n. Peyi ki nan Amerik disid. Brezil se yon gwo peyi, se li ki pi gwo nan tout peyi Amerik Disid yo. Kapital li se Brazilia Brezilyen (Brezilyn) n : Moun ki soti nan peyi Brezil. Gen anpil Brezilyen ki f nan foutbl. Brezo, Kesl : se yon sanba kreyl ki ap viv nan lakou Monreyal. Se misye ki responsab Edisyon Lagomatik. Kesl pibliye yon woman kreyl, Maskilanje (1987). Li pibliye tou plizy liv pwezi kreyl Profil No 1 (1988); Parantz (1988); Profil No 2 (1990); eksetera. Pi bl kontribisyon Kesl Brezo pou literati kreyl se teknik pwezi ki rele lomeyans lan. bri. n. : Son moun ka tande ak zry. Sispann f bri nan kay la, ban-m zry mwen. Pouki tout bri? Nou genl gri. 2. Nouvl, rim. Bri kouri, nouvl gaye. Pouki tout bri! brid. n. : Atach, baboukt. Zouti yo tache nan bouch bourik, cheval, milt osinon chamo, pou kontwole mouvman yo. bride. v. : Kenbe, tache, kontwole, mete brid. bridsoukou. adv. : Plop plop, Sanzatann. Se konsa manmzl part sou nou bridsoukou, san avize. brigad. n. : 1.Gwoup takrik pami milit. Franswa se jeneral brigad li ye kounye a. 2. Gwoup espesyalize. brigadye : n. Manm yon brigad. brigan. a. : Dezd, vakabon. Mwen pa janm w timoun brigan pase timesye madan Chal yo. 2.n. Ki pa p, ki awogan briganday. n. : Dezd, vakabonday, devgondaj. Mwen pa nan briganday avk ou tande, f resp ou avk mwen. brigande. v. : Lage nan vakabonday. Kounye a ou fin brigande kont ou nan lari a, ou resi sonje wout kay ou. brik. n. : Blk ajil yo kwit nan fou osinon soly. Mi sa a ap dire anpil, se ak bon brik li ft. brikabrak. n. : Melimelo. Magazen kote yo vann tout bagay. Kote yo vann, achte epi yo prete lajan. Papa mwen te gen yon brikabrak sou Granri a. brik. n. : apary pou f dife; pou ranplase alimt. Zouti ki gen yon rezvwa gaz ak yon mch li kapab f flanm l ou fwote tt la, moun svi anpil ak brik pou limen sigart. Moun ki fimen mache ak brik yo. brikole : v. F travay pou repar e. F travay ak men. brikol : n. moun ki f tout kalite travay reparasyon menm si yo pat etidye pou sa. brile. v. : 1. Boule, kankannen. Mwen brile tout men mwen pandan mwen tap drese manje a. 2. Koutim nan agrikilti pou boule tout bagay sou yon t anvan yo plante. brili : 1. Sanasyon ki bay yon doul ki sanble ak doul brile. Ti dife ki pa f dega. brili (lestomak): n. Doul lestomak ki devlope l gen anpil asid nan lestomak la osinon l gen blesi anndan lestomak la. Brili lestomak. brimad. n. : Reprimand, repwch, pinnga. Manman mwen te konn bannou brimad l nou f sak pa sa. Brin (Brunet). np. : Jeneral franse ki te pare pyj pou Tousen kote l te envite l pou diskite av l. Se konsa yo te vin arete Tousen epi yo te espedye l Anfrans pa bato. brini : v. nwasi yon bagay ak chal. brisak : n. sak ki gen af psonl yon moun briskeman. adv. : Toudenkou, vap. Briskeman li part.

PAGE 86

Diksyon Kreyl Vilsen -85Brison Richard (Richard Brisson) : np. powt, jounalis, opozan politik pandan gouvnman J.C. Divalye. Li se pitit-pitit powt Frederik Breno.Li te kandida pou depite apresa li vin pratike km jounalis. Yo arete li epi ekzile li an 1980. Li retounen ak yon gwoup ame, yo okipe Latti ak entansyon pou ranvse Divalye. Men yo vin bloke na zila a paske ranf yo ta p tann pat janm rive. Li mouri ekzekite nan vil Pdp 25 Janvye 1982. brital. a. : Agresif, brisf, ki svi ak vyolans. Kouman ou jwe brital konsa a, ou tw bourik. britalite : n. Sovajri, vyolans. britalize : v. Trete ak britalite. Briy Jan Fnan (Jean Fernand Brierre) : np. Powt, jounalis, womansye, biyograf, diplomat, pwofes. Li ft Jeremi Septanm 1909. Li te elv kay fr Jeremi. Li pibliye pase 15 liv pwezi. Li te soti premye nan yon konkou Pwezi, Chal Moravya te gnize. An 1929 li te aktif nan politik. Li te gen plizy ps nan leta, km enspekt epi direkt lekl. Li te direkt biwo touris ak direkt divizyon kiltirl nan minist Af Etranj epi Anbasad nan Bwenoz. Li te viv Daka nan kontinan Afrik. Li te ekri pwezi, woman, teyat, kritik literati briyan : a. 1. entelijan. Ivon se yon timoun ki briyan lekl. 2. Klere. Pa mete rad briyan sa a pou ou al legliz. Zetwal briyan, metal briyan. briye. v. : Klere. Soly la briye anpil lematen, sitou l pa gen nwaj. L mwen fin lave yon ajantri, li briye, li klere tankou l nf. briz. n. : Ti van ki ap vante. Briz ki st nan lanm a rafrechi nou. brizf : n. Karakt moun ki abime, kraze tout sa li svi, tout sa li manyen. Brutus Thimoleon: np. famasyen, endistriyel, istoryen, biyograf, direkt Kabin Prezidan Vensan. Bwa, Kal (Brouard, Carl). np. : Powt ki ft Ptoprens 5 jiye 1902. Li te etidye an Frans. Byen bon, li vin enterese nan bwason alkl, se konsa li vin pa fml, li flannen lavil, ekri bl pwezi, resite yo pou lpasan. Li te yon ekriven, powt epi yon jounalis tou. An 1938, li te direkt revi ALes Griots@. Gen moun ki di li se AVillon@ ayisyen. Li gen plizy piblikasyon koni tankou AEcrit sur du Ruban Rose@ (1938), Pages Retrouves (1963). Li mouri nan lane 1965. Bwa Kamn (Carmen Brouard) : np. Mizisyen, konpozit, pwofes mizik. bwa long: expresyon pou endike yon moun vle mete distans ant li-menm ak yon lt Mwen ba l yon bwa long kenbe. Bwa Patat : np. Katye nan Ptoprens ki nan ls Bwa Vna. Fr Jera a rete Bwa Patat. Bwa Vna : np. Katye nan Ptoprens ki sou kote lws Kanapev. Si ou pral Bwa Vna ou ka monte nan ri ki rele Tifou a. bwa. n. : 1. Pak, espas ki plen pye bwa. Yo di mwen gen yon gwo bwa, tankou yon for ki rele Fordpen Annayiti. 2. Planch, materyo pou bati kay. An al achte bwa pou nou fin f planche a. 3. Pati nan plant ki ka brile. 4. Moun. Gwo bwa nan vil la. bwachat (ale) : v fr. Mouri, jwenn ak lanm. Wob te la a byen pwp epi maten an li leve, li ale bwachat. bwadchn : n. pye bwa, chn. 2. Ravin ki pase ptoprens al tonbe nan lanmm sou bisantn. Espas drenaj nan ptoprens yo amenaje pou dlo lapli al devse. bwadm n. : Fy osinon eks ki svi pou f remd. Mwen konnen moun ki konn f anpil tretman ak fy bwadm.

PAGE 87

Diksyon Kreyl Vilsen -86bwafouye : n. kannt ki ft ak tij yon pye bwa you fouye. bwaze : v. Ale, kouri, pran bwa, chape. Li w lapolis ap vini, li bwaze. 2. N. Ki gen anpil bwa. bwanannen : n. Pys an bwa pou tache nan nen ki svi pou make pwen nan jwt kat. bwapen. n. : Bwa ki soti nan pye pen, yo seche l, koupe l piti piti pou limen dife. Chak maten anvan madan Absalon f kafe li chache alimt ak bwapen pou li limen dife. bwapiwo: n. Moun ki wo anpil. Btran se yon bwapiwo. 2. Degizman nan kanaval l yon moun monte sou yon beki an bwa ki f li part wo anpil. bwason : n. 1. likid pou moun bw. Dlo se pi bon bwason ki genyen 2. Likid ki gen alkl ladan l. Senlwi se ng ki renmen ti bwason l detanzantan.. bwasony. n. : Tafyat, moun ki bw bwason ki gen alkl anpil, ki bw twp osnon ki depann twp sou alkl. Mwen pa mele ak bwasony paske souvan yo pa serye. bwat sekr : n fr. Bwat kote moun sere lajan. Manman te toujou sere bwat sekr l anba kabann li. bwat. n. : Veso ki gen fm kib, ankaton, metal osnon an bwa. Bwat katon sa a solid, mwen ap sere l pou mwen mete pwovizyon ladan l. bwatchenn. n. : Gwo pyebwa ki bay anpil lonbray. Te gen yon kote b Tijo ki te rele Korid Bwatchenn, kote sa a te gen anpil pye bwatchenn. 2. Yon kanal nan toprens ki svi pou f drenaj. 3. Mn nan Ptoprens ki defse dlo lapli sou kote Sid vil la. bwate. v. : Mache ak difikilte, sote sou yon pye. Depi apre aksidan an Simon bwate paske li pa kapab poze pye dwat li at byen. Bwawon, Kanal (Boisrond, Canal). np. : Prezidan Ayiti 1876-1879. bway n. : Tigason. Se pa mwen ki deplase bale a, se ti bway sa a. Bwaye, Janpy (Boyer, Jean-Pierre). np. : (1787-1850) Msye te prezidan avi nan peyi Dayiti (depi mwa mas an 1818 jiska mwa mas an 1843). Se Bwaye ki te reyini n ak sid peyi a epi li te reyini tout zile a ansanm tou l li te anvayi Dominikani. Dapre listwa, li te bay Lafrans anpil avantaj pou yo te kapab rive aksepte rekont Ayiti km yon peyi endepandan. Sa te f anpil moun fache epi Bwaye limenm te vin pi tyak. Yo te rive mete msye dey nan peyi a. Se konsa pati Dominikani an vin separe pou li retounen vin yon yon peyi apa. bwaze. v. : Kache, pran rak. Msye pa konn kisa li f, men yo di l lapolis ap chche l, li bwaze, li pa pran chans paske pa gen jistis nmal nan ti vil kote li rete a. bw pwa (bw) : v fr. bay lejann, nan tire kont. Si ou pa konnen, di m ou bw pwa. bw. v. : 1.Vale yon bagay likid gje pa gje. Mwen renmen bw dlo, li bon pou lasante. 2. Pran bwason ki gen alkl Mwen pa bw, mwen pa fimen. 3. pa pale. Mwen bw l pou ou. bwenn (breng) : n. gwo gran moun. Gwo bwenn tankou ou, ou pa ka ap monte bisiklt timoun. bwete (bwate, brete) : v. mache ak difikilte. Kouman ou f ap mache bwete, ou f aksidan? bwode. v. : Desinen ak zegui epi ak fil koul. Mwen ta renmen genyen yon bl rad bwode ak fil ble. bwd. a. : Elegan, anpenpan. Jint se yon fi ki bwd anpil, li renmen abiye tonsouton. bwodri : n. Dekorasyon twal ak fil tout koul pou f desen ki atiran.

PAGE 88

Diksyon Kreyl Vilsen -87bwokoli. n. : Legim vt. Mwen renmen manje bwokoli ak fwomaj. Yo di m bwokoli f moun pa konstipe epitou li pwoteje moun kont kans. bwonch. n. : Pati nan poumon moun. Jozafa al kay dokt pou yon gwo tous li gen sou lestomak li, dokt a di li malad nan bwonch li. bwonchit. n. : Maladi enfeksyon ak anflamasyon nan bwonch. bwonz : n. metal ki ft l yo melanje kuiv ak eten. 2. Meday yo bay nan fen yon konpetisyon. bws. n. : 1. Penso. Yo svi av bws pou netwaye ou byen pou pentire. 2. zouti pou netwaye. Bws dan, bws tt, bws soulye. bwsadan. n. : Zouti ki gen fm yon ti bws piti pipi ki gen yon manch long pou ou kapab kenbe l pandan ou ap fwote l sou dan w. Mwen renmen bwsadan ki di paske li bwose dan mwen pi byen. bwose. v. : 1. Mete yon bagay annd ak bws. 2. Netwaye Vin bwose dan ou pitit, ou dwe f sa chak tan ou fin manje. bwote. v. : 1. demenaje, pa ret menm kote a ank. Madan Jan pa rete isit la ank, dat li bwote. 2. Pran pa pakt pou pote ale. Mwen pa renmen l Silvi vini isit la, li bwote tout pafen mwen yo. 3. Pote ak difikilte. Li bwote pitit la tankou yon pakt rad. Byasou (Biassou). np. Revolisyon. Li eseye mete lap ant blan Franse ak esklav yo. Menm jan ak Tousen, li te f svis milit l ak panyl Sendomeng yo ki t ap goumen kont Lafrans. bye. n. : Pozisyon dyagonal ou mete yon twal osnon yon materyl. Si ou koupe twal la an bye li kapab ba ou plis avantaj. by. n. : Bwason fmante ki ft ak poud elevasyon, ak sereyal; li gen yon gou anm. Mwen renmen bw by l mwen ap manje manje ki gen piman. By prestij, by sitadl. byl : n. pati nan mot machin. Depi byl la ap bay bwi sa a se pou machin nan al nan garaj. byen. adv. : 1. Anfm, oke, san pwoblm, papimal. Nou byen msi, e ou menm? 2. n. Sa yon moun posede. Tout byen mwen fin pase nan lotri. 3. Reflechi. Ou pa byen nan tt ou pou ou al goumen ak ti malandren sa a. 4. Bon Pwofes a make A byen @ nan kaye a. byenfet : n. moun ki f byen pou lt moun. byenfezans: n. f jenewozite osinon charite pou byen lt moun. byenere : 1. N. Moun ki byen materylman sou lat. 2. Moun ki mouri epi ki al nan syl. byennt: n. 1. Eta, santiman konf yon moun genyen. Konsy sa a se pou byennt ou. 2. Sitiyasyon materyl, alz. Kalin nan byennt li kounye a, se pa mwen li ta sonje. 3. Non yon dezodoran. byennelve. a. : Ki gen elevasyon, ki resevwa edikasyon. Tout timoun madan Michl yo byennelve. byennere. a. : 1.Ki alz, ki pa gen pwoblm. Ou se moun ki byennere Beniswa, mwen pap okipe w. 2.Moun ki mouri ki al nan syl jwen Bondye, dapre kwayans kretyen. byennt. n. : 1. Amelyorasyon, bon eta, nan swenyay. Tout sa mwen ap f la a se pou byennt pitit mwen yo ak madanm mwen. 2. Non yo bay yon pafen ki popil. 3. Biwo ki okipe keksyon sante ak konptman danjere nan yon popilasyon. Nan tan lontan biwo byennt sosyal te vle pou tout timoun gen bn konduit. byenseyans : n. polits, savwa-viv, pwotokl. byenveni : n. moun ki rive bon l epi yo kontan w li. 2. Ti moun ki byen grandi.

PAGE 89

Diksyon Kreyl Vilsen -88CCATH : Santral Otonm Travay Ayisyen ( Central Autonome des Travailleurs Haitiens.) cha n. : Kamyon dekore pou pwonmnen rn ak mizisyen nan kanaval. Mwen pa renmen cha sa a, li pa byen dekore. 2. Tank ak charyo milit. Cha daso. chabin : n. moun ki pa gen anpil pigman melanin sou po yo. Po yo kl, pwal je yo blan, cheve yo wouj. chabon dife : Chabon limen ki ap bay chal. Kou ou fin kuit manje a, tanpri touye chabon dife a. chabon gayak : n fr. Chabon bon kalite ki ft ak bwa gayak. Chabon gayak dire plis pase chabon tibwa. chabon tibwa : n fr. Chabon ki konsome vit. Chabon an fini vit paske se chabon tibwa li ye. chabon. n. : Sous chal, sous enji yo svi pou kwit manje. chabonye : n. moun ki f chabon. chabrak : n. Moun rich. 2. Twal pou mete sou sl cheval. chache kont : v fr. Takinen, anmgde. Sispann chache kont tande, sinon m ap kale ou. chache lavi : v fr. Lite, travay pou ka f yon ti kb. Jozefa pa la, li soti, li al chache lavi a. chache(chche) : v. 1. Gade tou patou pou ou w si ou jwenn yon bagay espesifik. Mwen chache nan lakou a, mwen pa jwenn anyen. 2. F joustan ou jwenn ak pa ou. Si ou chache m ou ap jwenn mwen. 3. a. Sak an papye osnon an plastik. Mwen fk kite yon chache sik la a, kote li. Chada (Shada). np : Se inisyal ki vle di Sosyete Ayisyen Ameriken pou Devlopman Agrikl. chadk. n. : Fwi, fanmi zoranj men ki pi gwo pase l epi li pi si tou. Mwen ta bw yon bon ji chadk byen glase. Chadony : np. awondisman ak komin nan depatman Sid. chadwon. n. : Bt ki gen pikan sou do-l moun jwenn nan lanm, osinon b plaj yo, pikan yo konn antre nan pye moun. Al mete soulye nan pye ou paske si ou mache pye at la a, ou kapab pile chadwon. chafo (echafo, chafodaj) : n. Kofraj, estrikti metal osinon an bwa pou kontriksyon. Depi ou w chafo sa a, ou w se yon bs kdym ki f l. chagren. n. : Trists, lapenn. Sa ou rakonte mwen la a f mwen gen anpil chagren. chaj. n. : Komisyon ki lou yon moun ap pote. Mwen pa renmen pote chaj sou tt mwen paske li f kou mwen f mwen mal apresa. chaje. v. : ranpli, plen, gen anpil. Mete chaj sou yon moun sou yon bt, sou yon kamyon eltr. Mwen sot w vwazin nan pase la a ak oto li chaje ak rejim bannann. Chaje kouleba, chaje kou Lekba. chajman, chaj. : 1.Komisyon lou osnon ki gwo. Mwen sot voye yon chajman machandiz ale andey, mwen swete li rive anbyen. 2.Chay, pake pwovizyon. Kote ou prale ak chajman mango sa a? chajman tt : n fr. Traka, tt chaje. Mwen gen chajman tt depi Edga pati a. chak jou : pr fr. Jou apre jou, regilyman. Chak jou ou leve se yon sl pawl ou ap pale. chak l : pr fr. Chaj fwa, regilyman. Chak l ou di m tann ou, ou pa janm vini.

PAGE 90

Diksyon Kreyl Vilsen -89chak vire : pr fr. Anvan anyen, tanzantan. Chak vire, chak tounen Kalo grangou. chak. pr. : Youn alafwa. Chak timoun gen karakt l, yo youn pa sanble. chakitri : n. magazen kote yo vann vyann kochon, sosis kochon, fwomay eltr. Oso Blanco ak B kouwone se de chakitri sou channmas. chakitye : n. moun ki prepare vyann kochon pou vann. chal : n. Moso twal pou met sou do. Mwen renmen mete chal ki ale ak rad mwen. Chal, Nman Ilis (Charles, Norman Ulysses). : Eskilt Ayisyen ki f moniman Tousen an ki nan Ptoprens la. chalan : n. kamyon espesyal pou tranpte prizonye. chalatan : n. Moun ki f manti sou metye l pou l atire kliyan. Edga se chalatan, monch, pa kite l al trete ou, li ka touye ou ak vye remd. chalbari ( chalbarik, bat chalbari) : Pase nan betiz, anmde, kouri dy. Fason yo pase moun nan betiz, kwape. Gwoup ti moun ki ap frape asyt aliminym ak foucht pou kouri dy yon moun yo vle imilye. Yo bat chalbari dy Kalo. chal. n. : Nivo tanperati ki cho. F cho anpil nan sezon chal a, se vantilat moun oblije konnekte toutan. chal (bay chal) : Chofe, ankouraje moun fache, joure osnon goumen. Deniz bay Jan chal joustan li deside tounen lekl. chalimo. n. : Tib plastik osnon katon ou rale likid ladan l. Mwen renmen bw ti lmalte mwen nan chalimo, li desann nan gagann mwen pi byen. Chalms Rene (Ren Charlmers) : np. Ansyen minis Af Etranj sou gouvnman Divalye. chaloska. n. : 1. Charles Oscar, psonaj nan Istwa peyi Dayiti. Moun ki te rele Chaloska a se te ng tyak, mechan ki te kmandan prizon sou prezidan Giym Sam. 2. psonaj degizman nan peryd kanaval. L mwen te piti mwen te p chaloska anpil. Chaloska se yon psonaj nan tan kanaval ki maske, ak levit li sou do li epi li renmen f timoun p. chalt (echalt) : n. Epis ki ft an tranch, li sanble ak zonyon. Depi m ap kuit poul se pou mwen met chalt ladan l kanmenm. chaloup. n. : Tibato. Mwen toujou p moute chaloup men yo di mwen se yon bl esperyans. Chalye Jisln (Ghislaine Charlier) : np. Jounalis, womansye. Li ft Ptoprens an 1918. Li viv Monreyal. Li ekri AMmoires D'une Affranchie@, woman, ditions du Mridien@. 1989. cham. n. : 1. Atirans, bonte ki atiran. Fi sa a se yon moun ki gen yon cham natirl. 2. Senbl moun met sou yo pou atire chans. Met sa a sou ou, se yon cham ki plen pouvwa, se Ezili ki te pote l ban mwen nan dmi. Chaman, Alsiyis (Charmant, Alcius). np. : Ekriven Ayisyen ki ekri yon liv li dedye bay tout Ayisyen an 1905. Liv sa a, kritike milat yo anpil, li rele "Haiti, vivra t-elle?" Etude sur le prjug des races; race noir, race jaune, race blanche, et sur la Doctrine Monroe. "Ayiti, ske l ap siviv?. Etid sou prejije koul; ras nwa, ras jn, ras blanch, epi sou Doktrin Monnwo a". chame : v. 1. Miyonnen, atire ak jantiys. Wozlin se fi ki gen bon jan, depi li pale, se chame li chame ou. 2. Pran yon mon nan wanga. Depi sou jan ou w tt Py pati pou Wozita a, ou tou konnen fk se chame fanmi fi a chame msye. chamo : n. Bt,mamif riminan ki gen bs nan do; nan peyi kote genyen l, moun monte sou li tankou Ayisyen moute sou

PAGE 91

Diksyon Kreyl Vilsen -90bourik. Si nou te gen chamo nan peyi nou mwen ta aprann monte yo. chan : n. 1.Mizik ak pawl moun ka chante. Annou chante chan levanjil. 2. Jaden ki lwen kay. 3. Domn. Chan mayetik. chanbre : n. Kalite twal koton. L chal mwen pito mete twal chanbre pase lenn. chanday. n. : Mayo ki yon jan ep moun kapab mete nan tan fredi. Chanday sa a f mwen tw cho, mwen pap mete l ank. chandl. n. : 1.Plant ki svi pou f lantouray. Chandl se yon plant ki bay yon lt ki gen pwazon ladan l. 2. Gwo bouji nan legliz katolik. Limen chandl. chandelye. n. : Veso kote ou mete chandl; lanp elegan ou mete nan salon osnon nan salamanje. Mwen ta renmen mete yon bl chandelye nan salon mwen an men mwen poko gen kb pou mwen achte l. Chango : np. Espri nan relijyon vodou ki reprezante loraj ak zkl. chanje lide : v fr. Pa vle sa ou te vle a ank. Pl se yon nonm ki chanje lide toutan, li pa konn sa li vle. chanje. v. : 1.Ki transfme, ki pa menm jan an ank. Mwen pa konprann Jera menm, li vin chanje depi li marye a. 2. Ranplase. Chanje rad chanjman vits : n fr. Varyasyon l ou soti nan yon vits pou ou ale nan yon lt. chanjman. n. : Transfmasyon. Nan lavi toujou gen chanjman, men gen prensip ki pap chanje. chank n. : Maladi ki f andedan bouch ti bebe f blad. Gen moun ki konn f bon tretman fy pou ti bebe ki gen chank yo. chankre. v. : Vire. Chanje direksyon Mwen t ap kondwi nan ri Lantman epi mwen chankre nan ri Charewon. chanm gason : n fr Pys kay kote yon gason selibat rete poukont li. Tifi pat dwe janm al vizite zanmi ki nan chanm gason poukont yo. Chanm Depite. : Legislati Ayisyen ki gen depite yo li eli pou 4 an. chanm. n. : Pys kay kote moun dmi. Apatman mwen an gen 2 chanm. 2. Tib an kawoutchou ki nan wou machin pou kenbe l sou presyon. Kounye a yo prske pa svi ak chanm nan wou machin, yo svi ak tibls. chanmchanm. n. : Manje ki ft ak mayi griye moulen fenfen ki gen sik ak kanl ladan l. chanmt. n. : Etaj, Kay etaj. Sa pou mwen al f jous nan chanmt la, mwen fatige mwen pa gen fs pou mwen monte! Channmas. : Plas piblik nan Ptoprens, nan zn b pal a. Se sou Channmas mwen te konn al gade maswife l mwen te timoun. chanpay. n. : Bwason tankou diven ki gen gaz kabonik ladan l moun renmen bw l fet. Chak tranteen desanm mwen toujou louvri yon bouty chanpay. Chanpay Jera (Gerard Champagne) : np. Foutbol ayisyen. Chanpay Jmen (Germain Champagne) : np. Foutbol ayisyen, li te jwe nan ekip foutbl Resin. chanpt : a. Ki ft ak andey lavil. Nou pral nan ft chanpt Tomazo. chanpou. n. : Savon likid pou lave cheve. Moun ki gen kap te dwe svi ak yon chanpou espesyal ki bon pou elimine kap. chanprl (sanpwl, chanpwl) : n. Sosyete sekr nan relijyon Vodou. Gen kote yo rele l bizango osinon vlengbendeng. Sanble li nan chanprl. chanpyon. n. : Moun ki pi f pase tout lt konpetit pary li yo epi ki genyen chanpyonna a. chanpyonna. n. : "ganizasyon konpetisyon kote yo mete ansanm moun ki konn f menm bagay pou yo kapab w kils ki ap

PAGE 92

Diksyon Kreyl Vilsen -91bay pi bon rezilta. Se Tijan ki te genyen nan chanpyonna bks lotrejou a. chans. n. : 1.Pwofite okazyon. Mwen tande yo ap pran moun pou travay, mwen al tante chans mwen. 2. Avantaj ou jwenn san ou pa bezwen merite l Ou se yon moun ki gen chans, gade kijan ou gen nan lotri fasil. 3. Optinite. Si mwen nan plas ou mwen pa ta kite chans sa a pase. Chansi Miryam (M. J. A. Chancy) : np. Ekriven. Li ekri A Framing Silence @ (1997); A Searching for Safe Spaces @ (1997). Chansl: np. Non yon kominote nan depatman Ndws, pa lwen ak Pdep. Kalin se moun Chansl chanson : n. Melodi, pawl ak mizik. chantay : n. Sitiyasyon kote yo egzije yon moun pou li bay yon avantaj, pou yo pa devwale yon sekr. Mwen pa nan chantaj avk ou. chante bt : v fr. Ranse, radote, bay manti. Pa vin chante bt la a, Edit, nou youn pa kw ou. chante gam (f gam) : v fr. Voye fl moute, di anpil pawl pou bay tt ou enptans. Mwen pa konprann poukisa, depi Aliks w de twa medam, se pou li kmanse chante gam. chant : n. Moun ki chante. Ivon se gwo chant nan dyaz Fantezis. chante. v. : Pouse son yon mizik ak vwa. Vwazen mwen an gen bl vwa, toutan l ap chante. chantonnen : v. 1.Dekoupe, siye dapre yon fm ou vle a. Gen moun ki konn chantonnen bwa byen pou yo sa f bl mb. 2. Chante san pawl. chantye. n. : Kote yo ap bati kay. Mwen pral sou chantye a kounye a pou mwen w si yo te koule beton an maten an. chnwn : Tit pou p katolik. chany. n. : Moun ki netwaye soulye pou lajan. Rele chany lan pou mwen, tout soulye mwen yo sal, yo bezwen netwaye. chap : n. Deplasman ki pap dire. M ap vini tande Oska, m ap f yon ti chap la a. chapant. n. : 1.Metye moun ki travay bwa. Bs chapant bezwen goyin pou yo kapab siye bwa a. Kofraj an bwa yo f pou koule beton. 2. Kofraj an bwa. chapantye : n. Moun ki f travay chapant, ki travay ak planch. Papa Ti Chal se chapantye, li toujou ap siye bwa. 2. Esps zwazo (Spyropicus varius) chape k : v fr. Sove, eskive, chape poul. Erezman madan Py chape kl nan sitiyasyon sa a. chape poul (chape k) : v fr. Sove, deplase san bri. Si ou pa kouri chape poul ou, sa ou pran, se pa ou. chape v. : Sove. Mwen chape byen vit anvan yo gentan antrave mwen nan koze a. chapl. n. : Ti legliz nan yon pawas. Mwen te f premy kominyon mwen nan yon chapl kay m yo. chapit. n. : Pati nan yon liv ki trete yon moso nan sij liv la. L mwen fin li premye chapit yon liv mwen gentan konnen si rs liv la pral enteresan. chapito n : Anpil chapl : n. Chenn espesyal katolik svi, ki genyen senk seri douz tigrenn chak, premye grenn nan pou resite yon "Ntrep" epi rs grenn yo pou resite yon "Jevousali Mari" pou chak. chaplt (chapl) : n. 1. Zouti pou konte Antrep@ ak AJevousali@ pandan moun ap lapriy. Li ft ak yon seri grenn won file nan yon chenn an gwoup dis pa dis. 2. Baton milit svi pou kontwole mouvman foul. 3. Adv. Pakt. Wolan se nonm pou li rakonte yon chaplt manti ba ou.

PAGE 93

Diksyon Kreyl Vilsen -92Chaplen Chali (Charlie Chaplin) : Direkt sinema, akt sinema. Li f nan Anglet men li f kary Ozetazini. 1889-1977. chapo kare : n fr. Plant ki gen fy ak pikan ki svi pou f te. Mwen pa janm renmen manyen fy chapo kare poutt pakt pikan li genyen yo. chapo. n. : Kouvti pou tt. Mwen renmen w medam yo abiye byen bwd ak chapo yo sou tt yo pral legliz ledimanch. charabya: mo ak son moun pa ka konprann. charad : n. devint chare. v. : F menm son yon moun f, ansanm avk li pou anmde l. Pa gen bagay mwen rayi konsa se l yon moun ap chare mwen. chart : n. bourt ak de wou. charit, charite. n. : F byen pou yon moun, ou ede l osnon ou bali kichy. Grans mwen an se moun ki gen anpil charit, li toujou ap rann moun svis. charitab. a. : Ki gen bon k, ki renmen f charite. Mwen pa janm w yon moun charitab pase madan Simon. charite (charit, lacharite) : n. 1. Lanmou, konpreyansyon, konpasyon pou pwochen. Si ou gen charite, ou pap kite m rete grangou. 2. Don, kado. Mwen ap bay tout sa mwen posede nan charite. 3. Byenfezans pou moun ki pv. Pa konprann se charite ou ap f l ou peye l lajan l. charye (chaye, chawaye) : v. Pote chay. mwen. Bwote, Mete yon chay yon jan pou ou sa bwote l. Mwen pa gen kouray pou mwen charye pakt mango sa yo sou tt. Mwen sot charye bwat yo jous nan biwo laps la. charyo. n. : Machin ki svi pou bwote chay, prske tout charyo gen de wou konsa ou kapab woule l l ou fin chaje machandiz sou li. chas (lachas): n. pousuiv bt pou tiye yo pou manje vyann yo. chase. v. : 1.Al trape bt, tire bt. Le dimanch papa mwen toujou mennen mwen al chase ztolan. 2. Repouse Jezi chase madanm nan tanp la. chas. v. : moun ki al chase. 2. Yon chyen ki antrene pou li chas lt bt. chasi. n. : pati solid nan yon apary. Chasi radyo sa a sanble li ansyen anpil, mwen pa konn si li bon toujou. chat dis dwt : n fr. Moun ki vl. Jan mwen f ou konfyans mwen pa ta janm panse ou se yon chat dis dwt. chat. n. : Bt ki gen ke, kat pat epi ki gen moustach ki toujou ap f miaou. Gen chat ki entelijan anpil, kou yo w mt yo, yo konnen pou yo kouri vin jwenn li. chat-sourit (chosourit,chovsourit) : n Mamif ki gen zl. Ki aktif leswa chat-wouj : n fr. Bt lanm. Lotrejou mwen t al benyen nan lanm, mwen w yon nonm ki peche yon chat-wouj. chata : v. Derape, chape poul. L mwen w lapolis rive sou mwen, mwen chata k m la menm. chatchout : n. Moun ki konn tire ak zam byen. Yo di m ou se chatchout, fk mwen veye zo m avk ou. chatiman. n. : Malediksyon, sa ou ap peye pou sa ou f. Jan moun sa yo mechan, fk yo ta gen yon chatiman kanmenm pou tout sa yo f a. chato : n. 1.Kokenn chenn batis byen pwoteje kote granng rete. Elift bati yon kay Dlma, si ou konn yon chato. 2. Kokenn chenn kay ki gen estil ansyen epi anpil psonalite. Mwen te al vizite twa chato l mwen te ale Anfrans lotrejou a. 3 Gwo kay. Mach, se nan yon chato ou rete la a, kote ou pran lajan pou achte kokenn chenn kay sa a?.

PAGE 94

Diksyon Kreyl Vilsen -93chatouyt, zatiyt. n. : Eksitasyon yon moun santi l yon lt manyen l yon kote li sansib. Mwen pa renmen moun chatouyt mwen b zo kt mwen paske mwen santi mwen pral gen kriz chak tan yon moun f mwen sa. chatre. v. : L yo retire testikil (grenn) yon bt osinon yon moun, pou l pa f pitit. chatye: v. pini, mtifye, korije. Chavannes, Jean Baptiste (Janbatis Chavann). np. : 1. Milat lib ki te kole tt li ak Vensan Oje an 1791 pou yo te chache gen plis dwa ak fav pou moun ki milat. Yo pat rive, yo te oblije ale nan peyi Espay ki te voye yo retounen. Chavannes, Jean-Baptiste (Janbatis Chavann). np. : Animat, politisyen, jesyon. Li te direkt Biwo Karitas Plato Santral. Li se kodinat A Mouvman Peyizan Papay @ depi nan ane 1970 yo ale pou 1999. chavire. v. : 1.Kapote, tonbe. Chak tan mwen ap mont mn Pilboro mwen toujou sonje machin ki te chavire avk mwen an. 2. Pdi tt, vin fou. Kawl chavire, li ap depale. chawony. n. : 1. Ranyon ki santi move anpil. Wete chawony sa a devan pt mwen an. 2. jouman pou moun ki pa merite resp. Gade l ou non, manman chawony. chay. n. : Komisyon ki lou osnon ki enptan. Mwen pa renmen pote chay sou tt mwen paske li f kou mwen f mwen mal. chaye : v. Charye, chawaye. Si mwen poko manje, mwen pa ka chaye tout malt sa yo. ch nan gj : n fr. Tisi osnon vyann ki pouse andedan gg. Gen plizy timoun mwen konnen ki f operasyon pou wete ch nan gj yo. ch nan nen : n fr. Tisi osnon vyann ki pouse andedan nen. Chal sot f operasyon, dokt reti ch an nen li an. ch : a. 1. Ki vo anpil lajan, ki koute anpil kb. Mwen achte pantalon sa a byen ch. 2. Vyann sou k yon bt miskilati Ch poul. Ou pa banm ch, se plis zo ki nan asyt la. 3. Ki enptan, ki merite afeksyon Bl ch manman mwen, ou mt f sa ou vle. 4. Tribin pou f diskou Past a monte sou ch a. chch (sch) : a. 1. Ki pa gen dlo ladan l. kokoye chch? 2. Mg. Maladi a fini ak Biwon, ou pa w jan li vin chch? chche, chache. v. : Gade toupatou ak espwa pou ou jwenn yon bagay. Mwen chche kle a toupatou, mwen pa janm jwenn li. chf eskwad. : Tit moun ki ganize yon konbit. Mwen te konn yon ng ki te chf eskwad Blks. chf kanbiz : n fr. Moun ki ganize manje ak bwason nan ft. Depi gen ft, Lilyan toujou sl chf kanbiz. chf : n. 1. Bs. Se ou ki chf kay ou, sa ou di, se sa. 2. Anplwaye leta ki gen gwo ps. Mari ou se chf li ye. 3. Milit ak moun ki pouvwa pote zam. chf seksyon : n fr. Reprezantan leta nan yon seksyon riral. Pi ba nivo milit nan zn riral Annayiti. Depi ou vin chf seksyon an, mwen pa w ou ditou. chk san pwovizyon : n fr. Chk ki pa gen fon labank. Jisten se aksyon, li pa p bay moun chk san pwovizyon. chk. n. : Dokiman ki gen nimewo kont labank yon moun ki svi pou peye. Mwen te resevwa yon chk san pwovizyon yon fwa mwen pat renmen sa ditou. chlb : a. kkt, bwd ki ap bay cho, ki ap f w Ala ti ng chlb. cheln : n. Bl mab ki pa grizon. 2. Yon bl fi.

PAGE 95

Diksyon Kreyl Vilsen -94chema : n. desen ki bay yon reprezantasyon senplifye pou montre yon machin, yon bilding, yon metd, eltr. chemen : n. wout pou soti yon kote ale nan y on lt kote. Distans, traj, direksyon. chemenn kwa : n fr. Seremoni legliz katolik f chak vandredi karm; seremoni sa a genyen douz estasyon ki raple depi kondnasyon Jezi jiskaske yo remt kadav li bay manman l. Nou pral chemenn kwa pita. chmt n. : Mt, pwopriyet. Kay sa a se mwen ki chmt, chmtrs li. chemtrs : n. (Gade chmt) chelb. a. : Bwd, ki ap f enteresant pou moun. Makso se ng ki chlb anpil, tout timedam nan katye a konnen l byen. chemen (chimen) : n. 1. Wout. Mwen ap f chemen sa a pito, li pi kout. 2. Destine. Nonm nan vin jwenn mwen nan chemen m, li detounen m. 3. Tandans. Si ou vle mwen byen avk ou, pa pran move chemen. chemen dekoupe ( chemen koupe) : n fr. Wout kout, rakousi. Si ou pa vle pase sou granri a, pase pa ri channmas, ou va f chemen dekoupe ki ap mennen ou b pal a. chemen rat : n fr. 1. Twou, korid, wout zigzag. Mwen pat janm konnen moun te ka pran wout sa a pou yo ale Petyonvil, sa se yon chemen rat. 2. Kwafi titrs kote po tt moun nan tyaktyak. Kote ou jwenn ak kout peny chemen rat sa a? chemen. n. : Wout. Pa ret kanpe nan chemen an non mesyedam, bay moun wout la pou yo pase. chemiz. n. : Rad gason mete pou kouvri anwo k yo. Anjeneral, koul chemiz la mache ak koul pantalon an pou l kapab ton sou ton. Fi mete ksaj. chemizdenuit. n. : Kalite rad fi mete sou yo pou yo al dmi. Chemizdenuit sa ki deklte anpil yo osnon ki seksi anpil yo rele yo bebidl. chemizt madyk : n fr. Chemizt ki ft ak retay epi ki sipoze bay chans osinon pwoteje kont malchans. Madan Woje mete chemizt maldyk sou pitit li yo l yo fk ft. chemizt. n. : rad gason mete sou yo anba chemiz. Mwen pa renmen l Mak mete chemizt san manch yo. chen ak chat : n fr. Moun ki pa sa antann yo. Ivt ak Wozi se chen ak chat, yo toujou ap joure. chen manje chen : n fr. San pitye, chak moun defann avantaj yo. Gen anpil moun ki renmen viv chen manje chen men mwen ta pito w tout moun antann yo. chen san mt : n fr. Vakabon, Dezevre. Ou pa ka ret nan lari a tout lajounen tankou yon chen san mt, se timoun defami ou ye. chn (chenn) : n. 1. Bijou ou met nan kou. Mwen pdi yon bl chn ann nan lanm. 2. Pyebwa (bwadchn). Te gen yon chn nan lakou lakay mwen, li te bay anpil lonbray. 3. Prizon, kd. Yo arete Edwa, yo mete l nan chn kareman. chn alimant : n fr. Kontinuite nan lanati kote bt manje plant, moun manje bt, elatriye. Chn Mate (Chaine des Matheux). : Yon liy mn ki sti depi nan zn b zile Lagonav rive jous nan fwonty ak Dominikani. chen. n. : Bt ki gen ke, kat pat epi ki nan menm fanmi ak lou, yo renmen jape houp houp houp. Mwen te gen yon gwo chyen ki te rele Seza. chnangj. n. : Ch moun konn genyen ki pouse nan gj, sa kapab bay pwoblm malgj, ak pwoblm sinis. Tifr mwen

PAGE 96

Diksyon Kreyl Vilsen -95an te toujou gen chnannen men mwen se chnangj mwen te genyen. chendan : n. Raje, plant sovaj ki pa itil. Chendan fin anvayi lakou a. Chen, (f chen) : jwt timoun f ak tiboul twal pou choute monte-desann sou dopye. chent. n. : Espas ant dan moun. Gen moun ki pa renmen chent men mwen se dan doukla mwen pa renmen. cheni. n. : Etap nan lavi papiyon. Ze papiyon f cheni, cheni antre nan kokon, kokon an devlope pou tounen papiyon... transfmasyon an se yon metamfoz. chenn (chn) : n. 1. Bijou ou met nan kou. Papa m f m kado yon chenn ajan. 2. Pyebwa (bwadchenn). Mwen renmen al pran bon van anba pye chenn nan lakou lakay mwen an. 3. Prizon, kd. Pa mete m nan chenn tanpri, mwen inosan. 4. Remonte yon revy osinon yon jwt ki mache ak chenn. Bay revy la chenn pou mwen chak swa anvan ou al dmi. chenpanze : n. Senj ki sot nan kontinan Afrik. Chenpanze se bt ki konn grenpe bwa vit. chente : v. Konptman moun ki ap flate lt moun. cheran. a. : Moun ki mande ch pou yo f yon travay osnon pou yo vann kichy. Mwen te konn yon madanm ki te koud byen men li te cheran anpil. cheri : n. 1. Mo amikal pou adrese moun ou renmen. Mwen renmen ou anpil, cheri. 2. V. Santiman afeksyon yon moun ka santi pou yon lt Si ou marye avk mwen, Adelina, mwen ap cheri ou tout lavi m. cheriben : n. Zanj ki nan dezym ran. chs : n. tit yo bay m nan relijyon katolik. chte : n. kondisyon l tout bagay vin ch. chetif : a. 1. Mg, fb osinon ki pa devlope. Kijan timoun nan f chetif konsa a, li pa manje? 2. Maladif. Depi tibebe sa a piti li chetif. cheval. n. : Gwo bt mamif ki gen 4 pye ak yon ke long. Moun svi ak cheval pou plezi men yo moute l plis pou nesesite transp. chevalt : n. Sip pou kenbe penti, osinon knva. Poze ankadreman an sou chevalt la. chevalye. n. : 1.Milit wo grade. Nan tan lontan, chevalye se te yon grad espesyal pou wa ak rn. Chevalye te gen rad f sou yo epi yo te konn monte cheval. 2. Pyon nan chk echk. cheve grenn ( tt grenn) : n fr. Cheve ki rezistan, rd epi pltonnen pou f ti boul. Mete yon ti pomad osinon yon ti dlo nan cheve a pou ou penyen li, pou moun pa rele ou tt grenn cheve siwo (cheve swa, cheve luil) : n fr. Cheve, ki pa pltonnen, ki pa rezistan. Moun ki gen cheve siwo pa bezwen f pmanant. cheve swa (cheve siwo, cheve luil) : n fr. Cheve ki pa rezistan, ki pa pltonnen, ki fasil pou penyen. Madan Bs pran cheve swa li a kot papa l. cheve. n. : plim ki pouse sou tt moun. Cheve ak pwal sanble, men cheve pi long. chevon : n. 1. Bwa ki svi pou soutni twati. Si ou pa gen chevon an avk ou, nou pap ka moute twati a jodi a. 2. Dekorasyon. Mwen renmen twal ki gen chevon ladan l. chvrt, krevt, kribich. n. : bt lanm osinon nan dlo sous, kristase ki gen yon koul wz ki gen yon fm vigil. Mwen te renmen diri ak pwatchous ak krevt l mwen te piti. chz woulant : n fr. Chz ki gen wou pou moun ki pa kapab mache. Depi madan

PAGE 97

Diksyon Kreyl Vilsen -96Monplezi f maladi li a, se sou chz woulant li deplase. chz. n. : mb pou moun chita. Mwen renmen chz boure paske yo pa f dy mwen f mwen mal. Chz pay, chz ba, chz kajou. chi : ent. Ale, degpi. Gade poul yo fin manje tout mayi a, chi, chi, pa vin la a ank. Chi poul. chich. a. : Ki pa renmen bay ni pataje nan sa li genyen; ti koulout. Tonton Kalo se moun ki chich, l ap manje sou ou, li pap ofri w. 2. Ki pa anpil. Manje a chich, chak moun ap jwenn yon tikal. chicha, chich. n. : Ki pa renmen pataje, ki egoyis. Kouman ou f chicha konsa a?. chichad. n : Chich, moun ki pap janm kite chich. Mwen pa konn ankenn moun ki pi chichad pase Jisln. chichi : n. Enteresant, konplikasyon, mativi san nesesite. Mwen pa nan chichi avk ou. chif desimal : n fr. Chif ki pa antye, ki gen fraksyon ladan yo menmsi denominat a pa ekri. (0.5 = 5/10). chif p : n fr. Ki pa enp. kmanse ak 2 epi sote youn; ki divizib pa 2. (2, 4, 6...) chif women : n fr. Sistm nimerik ki te kouran nan peryd women. Chif ki ekri ak lt alaplas nimewo. Pa egzanp, 1=I, 5=V, 10=X, 50=C, 100=C, 500=D, 1000=M. chif. n. : Senbl ki svi pou ekri val ak nonm. Gen dis chif prensipal 0,1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Gen chif p, chif enp. chifon : n. twal pou siye. chifonnen. v. : Ki pa pase. Mwen pa ta kapab kite ou mete chemiz chifonnen sa a san mwen pa pase l pou ou. chik : a. 1.Bwd. Mwen rankontre Selimn, dam nan te chik. 2. Enfeksyon nan pye. Pye chik. Chikago : np. Vil Ozetazini, nan eta Ilinwa. Li gen yon gwo p sou lak Michigan. Li gen 3 milyon moun nan yon metwopl ki gen 6 milyon moun. Premye plan vil la se te yon moun ki ft Ayiti ki te trase li epi devlope li. Msye te rele Pwendisab (Point Du Sable). Jodi a gen plizy lekl Chikago, plizy ri ak yon mize ki pote non Pwendisab. chike : v. Mete tabak anpoud andan bouch. Moun ki chike tabak toujou ap krache. chikt (an chikt) : adv. Pa moso, pa tikal. Mwen pa vle lajan-an an chikt konsa, mwen pap janm rive f anyen avk li. 2. Piti. Yon chikt gason. chikin. v. : Souke, arimen, deplase ale-vini. Jera ap f mekanik dey a nan motosiklt li a, mwen w li ap chikin mot a. chiklt : n. Gm dous moun moulen san vale pou plezi osinon pou f bouch santi bon. Al achte yon bwat chiklt pou mwen, bouch mwen ta pran yon ti gou mant. Chili : n. Peyi nan Amerik Disid. Yo di m Chili se yon bl kote, gen anpil plaj epi moun yo janti. Chilyen (Chilyn) : n. Moun ki soti nan peyi Chili. Wozita ak Polo se Chilyen yo ye. chim : n. mons imajin. 2. Gwoup ajitasyon politik. chimen ( chemen) 1. W out. Mwen ap f chemen sa a pito, li pi kout. 2. Destine. Nonm nan vin jwenn mwen nan chemen m, li detounen m. 3. Tandans. Si ou vle mwen byen avk ou, pa pran move chemen. chimerik. a. : Ki pa sou bon san, ki pa kontan, ki akaryat. Pa anmde m, mwen tou chimerik la a. chimi. n. : Syans ki etidye konpozisyon pwodui natirl ak atifisyl. Mwen te renmen etidye chimi anpil paske pwofes mwen an te esplike l byen. Chimi ganik

PAGE 98

Diksyon Kreyl Vilsen -97etidye bagay ki gen kabn. Chimi analitik mezire kantite chak eleman ki gen nan yon pwodui. chimik. a. : Ki gade sij chimi. Sa se yon pwodwi chimik ki f anpil, pran prekosyon av l. chimis : n. metye moun ki etidye epi ki pratike syans chimi. chini (cheni) : n. Lav papiyon ki gen fm alonje. Mwen pa renmen l chini yo manje tout plant mwen yo. Chinwa. : 1. Moun ki soti nan peyi Lachin. Mwen gen de chinwa nan klas mwen an. 2. a. Ki soti nan kilti osnon nan abitid chinwa. Mwen renmen manje chinwa yo. Chinwaz : n. Fi ki soti nan peyi Lachin. Te gen yon Chinwaz nan travay mwen an, li te konn pale menm senk lang. chipote. v. : Trakase. Koze a chipote lespri mwen anpil, li f mwen pa kapab dmi. chire. v. : 1. Dechire, ki deft. Rad la dechire pady, fk ou ta koud li anvan ou mete l ank. 2. Pdi. Si se konsa ou ap vin sou mwen ou chire davans paske mwen f karate, mwen ap tou mete do ou at. Si ou pa etidye ou ap chire nan ekzamen an. chiriji. n. : Operasyon medikal. Dokt te f mwen chiriji pou l te retire chnannen mwen te genyen an. chirijyen : n. Dokt ki espesyalize nan f operasyon. Dokt Lawoz se yon chirijyen. chit dlo : n fr. Nan lanati, kote dlo soti anl nan yon falz pou li tonbe tou dwat pi ba. Gen yon chit dlo nan Sodo. chit : n. 1. Kote dlo soti anwo pou desann vtikal. Pwochenn fwa mwen ale Ayiti, se pou mwen ale vizite chit Pelig la. 2. Tonbe. Se yon chit li f epi li kase zo janm li. 3. Zwazo. Yo di m gen anpil chit nan zn Jakml men mwen pa janm w yo. chita sou tab : v fr. 1. Mete ou atab. Li l pou vin chita sou tab la, manje pare. chita. v. : Mete dy sou yon chz osnon sou yon ban. Mwen te chita kay Manno a epi mwen w Asefi ki ap pase byen vit. chita-tande : reyinyon Ap gen yon chitatande lendi maten pou tout moun ki pral pase ekzamen an chitatann n. : Pwen, wanga. Yo di se yon chitatann yo te voye dy Janjan 2. menas. chival (cheval, chwal) : n. Bt domestike, ki gen kriny, yo svi avk li pou transp. Vwazen mwen an gen twa chival mare nan lakou li. chive (cheve) : n. Pwal ki sou tt moun, li ka long, kout, grenn osnon swa. chiwawa : n. Yon kalite chyen piti. Se premye fwa mwen w yon chiwawa gwos sa a. chiyon (tiyon) : n. Estil fi penyen tt yo... Estil mare cheve tankou yon chou pady ak yon mouchwa osnon foula. Chiyon f m byen se sa ki f mwen renmen mare tt mwen konsa. cho. a. : 1. Ki gen tanperati ki wo, ki bay chal. F cho jodiya. 2 Eksite. Kijan mesyedam sa yo f cho konsa a? cho-frt : n. 1. Fredi, refwadisman. Si ou ap rantre soti nan van an konsa, ou ap pran yon chofrt. 2. Ekipman ptatif pou chofe kay chche n. : Move moun, mechan. Ou se yon chche mach, si ou kapab sere kle a epi ou w mwen ap touye tt mwen chache l. chcht n. : Tinon pou bouboun. Gen moun ki rele pati sks fi chcht mwen pa konn poukisa. chode. v. : 1. Ki pase nan dlo cho. Gen moun ki pap manje poul si ou pa chode l

PAGE 99

Diksyon Kreyl Vilsen -98anvan ou mete l nan epis 2. Ki f yon move eksperyans. Monch, depi mwen te chode nan move zaf ak Adriyen an, mwen pa f af ak zanmi ank. chodpis : n. gonore, ekoulman, grann chal Maladi moun pran nan sks. chody (chdy) : n. Veso pou kuit manje, li won epi li fon. Pa mete dife a wo pou ou pa boule manje nan chody a. chof : n. kote yo chofe kichy. Etap pou chofe kichy. Peryd pou chofe kichy. chofay : n. aktivite pou mete chal pou chofe kichy. chofe. v. : 1. mete nan kondisyon chal. Al chofe manje a pou mwen, li tw frt. 2. Eksite. L mwen tande Jan jwenn travay sa a, se pa de chofe mwen chofe. 3. Kouri oto vit. Chofe chof. chof. n. : moun ki ap kondui oto. David se chof taksi li ye kounye a. chof-gid : n. Moun ki f metye kondui taksi pou touris. Mesye chof-gid yo gen asosyasyon ak restoran pa yo. chofi. n. : tibouton sou po moun. Pitit la plen chofi sou li siman li pral f lawoujl. chofrt: 1. Apary ptatif ki svi pou chofe espas. 2. Kondisyon ki bay moun grip. chfsourit (chousourit, chat-sourit) : n. Mamif ki gen zl. L chfsourit aktif leswa. chk. n. : Sezisman, pat atann. L Timari pran nouvl lanm Asefi, li pran yon gwo chk, se lopital yo kouri mennen l. 2 L de bagay frape youn sou lt. chokola : n. 1. Bwason ki ft ak kakawo, lt ak sik. Mwen ta bw yon chokola cho asw a. 2. Kakawo ki transfme. Gen moun ki pa renmen chokola, yo di li gen twp grs. 3. Pase bouch, des. L mwen te piti, mwen te konn al achte baton chokola nan makt b lakay mwen an. 4. Koul. Mwen sot achte yon soulye chokola ki pou mache ak valiz mwen an. chokan : a. ki bay sezisman ak santiman dezagreyab. choke: v. Bay chk. chomay : n. peryd san travay. chom : n. 1. Moun ki pap travay, ki sou chomaj. Depi dezan Antonyo se chom, kijan li f jwenn lajan pou li al sinema chak samdi? 2. Flann ki ap pran plezi yo epi ki pa sou chche travay. Mwen pa enterese renmen ak chom mwenmenm. chonje (sonje) : v. Raple. Mwen pa chonje ki dnye fwa mwen pran vakans. chonmay (chomay) : n. 1. Jou konje, jou ft. Elift pap al travay jodi a paske se chonmaj. 2. San travay, ap resevwa asistans piblik. Nan peyi Ayiti pa gen af viv sou chonmaj, si moun pap travay, li ret sansenk; gen peyi ou ka resevwa chonmaj l travay ou mete ou at. chp : n. 1. Boutik, magasen. Madan Alsend louvri yon chp anba lavil la. 2. Atelye. Bs kdonye a genyen chp li a nan bout kafou a. chose : v. mete soulye osinon mete chost. 2. Pwenti pwe yon moun. chost. n. : Tib an twal moun met nan pye. Timoun yo renmen mete chost blan ak soulye vni nwa pou yo al legliz l dimanch. choson : n. Ti soulye kwoch pou tibebe. Pika f yon bl choson pou pitit madan Pl la. cht : n. Bout pantalon. Alkile Benwa se ak cht li pran lari. chtdeben. n. : Kostimdeben moun mete pou benyen nan pisin osnon nan lanm. Mwen pral achte yon chtdeben. chou karayib : n fr.R asin tankou yanm ak malanga; tibkil. Mwen renmen manje chou karayib ak lanmori anss.

PAGE 100

Diksyon Kreyl Vilsen -99chou palmis : n fr. Boujon palmis. Mwen gen yon rest pou kuit chou palmis chou. n. : 1. legim vt. Si ou pa konn manje chou ak berejn, ou poko konn sa ki bon. 2. Ti non afektye. Vin al f komisyon sa a pou mwen tanpri chou. choublak. n. : Fl twopikal ou jwenn toupatou nan Karayib la. Gen tout kalite koul fl choublak epi gen choublak senp ak choublak doub. chouboulout. n. : Cheri, toutou. Chouboulout, tanpri, rann mwen yon svis la a, al pran yon v dlo pou mwen. chouchany (chany) : n. Moun ki netwaye soulye. Wob travay km chany lajounen epi leswa li al vann fresko sou laplas. chouchou. n. : Chou. Ti non afektye. Ti chouchou mwen renmen ou anpil. choute. v. : Pouse yon bagay ak fs ak pye w. Pa choute boul la konsa, wa f nou pran gl. choufl. n. : Legim. Gen moun ki pa renmen choufl paske li gen yon gou ki f men anreyalite se yon bon legim. chouk dan : n fr. Moso dan ki rete nan jansiv. Lora fin pdi tout dan nan bouch li, se de twa chouk dan ki rete. chouk. n. : Bout tij yon pyebwa ki kole ak rasin nan. Si ou pa koupe pye bwa a rat, chouk bwa sa a yo kapab f moun tonbe. choukbwa, chouk. n. : Bout tij pyebwa ki kole ak rasin nan. Gen moun ki toujou renmen wete chouk bwa l yo ap koupe yon pyebwa konsa choukbwa a pa retounen pouse ank. choukt lawouze : n fr. Asistan chf seksyon. Depi chf seksyon an pa la, choukt lawouze a pran bouk la pou li. choukt. n. : Kout, foule. Tout sa ou tande a, Tisya se yon ti bout choukt wi, nan pwen fanm nan li ditou ditou. choukoun. n. : 1. Tit mizik ak pwezi ki popil, ki bl, tout ayisyen renmen. Pawl yo se Osval Diran (Oswald Durand) ki te ekri yo, mizik la se te Michl Moleya Monton (Michel Mauleart Monton) ki te konpoze li. 2 bl marabou. 3. Nan kanaval, degizman ki reprezante fi ki byen gra, ki gen gwo dy. Madan Wodney sanble yon gwo choukoun, l l ap mache li brase anpil van. choukount. n. : Tikay konftab moun kapab al pase vakans ladan l. Gen yon plaj Anayiti ki gen choukount tout b lanm a epi ou kapab al pase yon fennsemn la pou ou al relaks k w. choupt (choupit) : n.K kt, dyakoukout, chouchou, mo pou make afeksyon. Vin al f yon komisyon pou mwen, tanpri choupt. chout : n. Frape ak pye. Bay yon balon yon kout pye nan jwt foutbl. Si gadyen bi a te bay balon an yon bon chout, ekip la pa tap pran gl sa a. chv. n. : Pa gen cheve devan tt. Si ou se tt chv, ou bay kwaf piyay. Chovt (Chauvet) : np. Fanmi ki pwopriyet jounal Nouvelis, youn nan jounal ki pi ansyen Ayiti. Chovt ns (Ersnt Chauvet) : np. Ansyen direkt Jounal Nouvelis. Chovt Mari (Marie Chauvet) : np. Marie Chovt te ft Mari Vye (Marie Vieux) 16 Septanm 1917 Ptoprens. Li mouri an 1975 nan vil Nouyk. Ekriven, li ekri woman, nouvl, pys teyat ak istwa kout epitou li te pwofes. Li ekri A La Lgende des Fleurs @ pys teyat, Ptoprens, Deschamps 1948. A Fille d = Haiti @ Paris, Edisyon Fasquelle, 1954; A La Danse sur le Volcan @ Paris, Plon, 1957; Fonds Des Ngres (pote pri France-Antille 1960), Ptoprens, Deschan 1961; A Amour, Colre et Folie @ Paris, Gallimard, 1968.

PAGE 101

Diksyon Kreyl Vilsen -100Li te marye ak Aymon Chalye apresa ak Chovt. chvsourit. n. : Mamif ki gen zl ki akti leswa. Chvsourit dmi la jounen epi yo vole nannuit. chwazi. v. : Prefere. Pran yon bagay epi kite yon lt. Si ou chwazi al lekl, se pou etidye leson w. chwe (echwe) : v. 1. Ateri, akoste pa aza. Bato sa a vin chwe nan teritwa nou, gad kt yo sezi l. 2. F echk, pa reyisi, pa pase. Jowl al nan egzamen de fwa, li chwe tou de fwa yo. chwt : n. Zwazo rapas ki vole nannuit. L chwt yo kmanse vole, li ta. chyen (chen) : n. 1. Mamif dometik ki gen kat pat. Chyen se zanmi moun. 2. Jouman pou di moun li pa gen nen nan figi yo, moun ki pa merite resp. Mwen te konprann ou te yon moun, Jozf, men genl se yon chyen ou ye. chyente : v. Achte figi. Mwen pa okipe Niks epi li vin chyente m jous devan pt mwen an. CONEH (KNAA) : akw. K Nasyonal Anseyan Ayisyen. D da a. : an relasyon ak travay atis. dabitid : adv. An jeneral, regilyman. Dabitid, mwen f pwovizyon leswa. dab : adv. Pou kmanse, avan tout bagay. Anvan menm ou kmanse pale se pou mwen di ou dab mwen pa f ou konfyans. dafni (fl) : n. Pyebwa ki pa wo, ki bay fl wouj osnon blan, ki pran nan mn. Mwen ta renmen gen yo plan dafni lakay mwen. daki. n. : Kd sekr pou pale. Fason ou pale ki pa di tout bagay akl, konsa lt moun pa konprann sa ou ap di a. Mwen pral di ou yon bagay la a an daki, met zry ou alekout. dak. 1. ent. : Apwouve, oke. L ou dak ak yon moun, ou aksepte opinyon moun nan, ou antann ou sou sa ki ap di a. Dak, ou pa bezwen vin travay demen. 2. Opinyon ki ale nan menm sans. Mwen dak pou nou pa bezwen travay demen. daktilograf : n. Moun ki tape alamachin. daktilografi : Aktivite pou tape alamachin dakwonn : n. fib atifisy ki svi pou f twal. dal : n. 1. Twati beton. Semenn pase a nou koule dal la, tal konsa kay la ap pare. 2. Gouty. Ranmase dlo ki ap sot nan dal la sinon li pral gaye toupatou nan lakou a. 3. (Yon dal) Anpil, pakt. Marilisi vini la a ak yon dal liv, mwen pa konnen kote li jwenn yo. Dalya : Plant ak tibkil ki bay fl koul vif. Prske tout moun mwen konnen renmen dalya. dam :n. 1. Fi ki pa timoun ank, madanm. Si ou w dam sa-a, ou ap tonbe kanmenm. 2. Psonaj nan jwt kat. L ou ap jwe twast, dam koupe valt. 3. Jwt damye. Mwen ba ou dam. 4. Baraj.

PAGE 102

Diksyon Kreyl Vilsen -101Si yo pat f dam sa a, al konsa dlo a tap gaye toupatou nan jaden an. Dammari (Dame Marie). : np. awondisman ak komin nan depatman Grandans. Vil b lanm. Moun Dammari toujou sonje ft senpatwon yo a. damou : v. 1. Renmen. Mwen damou pou Alisya, mwen pral mande manman l pou li. 2. Ki ap karese. Ou pa ka vin damou nan pla figi m la a. damye (dam, danmye, danm) : n. Jwt pou de moun jwe moun ki rive manje tout pyon lt la genyen. Fito f nan jwe damye. Damye J. B. (Jean-Baptiste Damier) : Ansyen Minis Edikasyon Nasyonal sou gouvnman Bno, li te ankouraje devlopman edikasyon teknik. Lekl teknik J.B. Damier pote non li. dan chen : n fr. Dan knin. Ti s m nan gen de tidan chen tou piti, youn chak b nan machwa li. dan devan : n fr. Dan ensisiv. Dan devan ti pitit sa a file. dan dy : n fr. Dan sajs, dan zry, mol. Gen dantis qui rekmande pou moun f wete dan dy li yo si yo part kwochi. dan pike : n fr. Dan gate, dan pouri, kari. Si yon moun pa bwose dan li chak jou apre li fin manje, li ka vin gen dan pike. dan sajs : n fr. Dan dy, dan zry, mol. Gen dantis ki rekmande pou moun rache dan sajs yo l yo part kwochi. dan zry : n fr. Dan sajs. Gen dantis ki rekmande pou moun rache dan sajs yo l yo pouse kwochi. dan. n. : Pati di ki nan bouch ki chita nan machwa vtebre ki svi pou moulen manje; dan yo svi tou pou mde pou chire epi kraze. Nmalman yon moun gen 32 dan. Moun ki pa gen dan devan bouch yo, yo rele yo mazora. dne : a. Modi, kondane. Ou se yon moun ki dne si ou ka f yon kretyen pary ou gwos mechanste sa a. danfans : n. Teknik elegan ti fi f pou cheve sou fwon li sanble dantl ki desann anl sousi li. Mwen toujou f danfans pou Choupt l mwen fin penyen l. danje : n. Mal, kondisyon kote mal ki ka rive sanzatann; Yon bagay ki ka pote mal. Se toutan mwen di timoun yo pou yo evite danje. danjere : a. Ki ka koze danje osnon mal. Jwt sa a danjere, pa f l ank. danm (dam) : n. Kote yo bare dlo pou wouze t, pou f tibin mache osinon pou pwoteje kont inondasyon. Baraj. Si yo pat f dam sa a, al konsa dlo a tap gaye toupatou nan jaden an. danmbala. np : Lwa vodou yo reprezante ak koulv. Dapre kwayans vodou, danmbala renmen lapli. Tout sa l manje dwe tou blan. Jera ap f yon seremoni pou danmbala asw danmen : v. 1. Foule, f presyon. Si yo pa danmen lari a byen anvan yo koule beton an, wout la pap janm dire. danmijann (danmjan) : n. Veso pou mete likid. Monkonp m toujou mete ti gwg li nan yon danmijann b kote l. danno : n. Fwt, matint, rigwaz. Pase pou mwen ta pran kout danno sa a, mwen ta pito al kache. danre. n. : Pwodui lat ki kiltive. Kafe, koton, mayi, diri se pami danre Ayiti pwodui. dans : n. 1. Mouvman k dapre rit yon mizik. Depi m piti mwen toujou renmen dans. 2. Bal. Kalo pa la, li al nan yon ti dans la a. 3. Yon mizik ki ft pou danse. 4. a. Kondisyon l tout espas okipe, l gen anpil moun. Trafik la dans jodi a. danse : v. Mouvman ki ale ak rit yon mizik. Danse bolewo.

PAGE 103

Diksyon Kreyl Vilsen -102dans (dansz) : n. Moun ki konn danse, moun ki ap danse. Mwen pa yon dans pwofesyonl men depi mwen tande mizik, fk mwen danse. danse-kole : v fr. Dans l de patn kole k yo youn sou lt, ploge. Si ou pa konn ng la ou pat dwe janm nan danse-kole avk li. dansite : n. Kantite yon bagay pa rap ak espas li okipe. Yo mezire dansite an kilogram pa mt kib (kg/m3). Dansite popilasyon Ptoprens la ogmante anpil depi kk ane. dantl : n. Aranjman, bbl nan twal ki dekore rad. Mete de ranje dantl nan jipon an. Dantika Edwij (Edwidge Danticat) : np. Ekriven, jounalis, konferansye Ayisyenameriken ki ft Ayiti an 1969. Li kite Ayiti l li te gen onzan. Li popil Ozetazini. Li ekri nan lang Angl epi yo tradui woman li yo an Frans ak nan lt lang. Li ekri ABreath Eyes and Memory@, (souf, koutje ak memwa osinon [ral, zye ak k yanm]) Krik-Krak, The Farming of Bones (Lakilti Zo) [Fs Lanmou B Larivy Masak]. Li jwenn popilarite tr jn. Fs li se sous enpirasyon li genyen, se metriz ekriti lang (sitou lang angle a) epi konpasyon li mete pou li rakonte chak segman nan istwa li rakonte yo, konpasyon sa a kenbe lekt a. Km li jn, epi sitou li gen yon psonalite ki ekilibre nou ka predi li ap akonpli anpil bagay pandan lavi li. dantis : n. Moun ki etidye syans ak teknik pou pran swen dan. Papa m te yon dantis. dantisyon : n. Pryd timoun ap f dan. Tibebe chimerik l yo ap f dantisyon yo. dantrit : n. Pati sansib nan n yo ki reyaji l li resevwa mesaj ki soti nan yon lt selil n. dawou. np : Out. Uitym mwa nan lane. Joslin toujou di moun ki ft nan mwa dawou toujou janti. dap ( bap ) : onomatope pou, l moun sezi youn bagay sanzantann. dapiyanp, dappiyanp, dappiyank : adv. Pran san otorizasyon, sanzatann. Ou pa ka f dapipyanp sou rad mwen an, li pa pou ou. daplon : adv. Egzakteman, byen chita, dwat. Mwen te pran mezi a byen, kif rad la tonbe daplon sou ou. dapre. pr. : Selon. Dapre mwen, se yon lt machin pou ou achte paske sa a pa bon ank. daprezavwa : adv. Paske. Ou pa ta ka chanje pawl daprezavwa ou fin di mwen se lougawou. darati kn sye (darati) : n fr. Rasi, bon jan rasi. Moun ki gen lontan yon kote. Yon darati kn siye, se yon moun ki la lontan. darati : n. Rasi, ki gen laj. Ou mt w Loran tou kout la, se yon darati li ye, li plen laj sou tt li. daso : adv. 1. San avti. Ou pran m daso, Jera, si se pat sa, ou pa tap janm ka genyen m. 2. Benefisye san peye. Chak tan Kalo al nan estad la li pran daso. dasomann : n. Moun ki pran daso. Si ou pa sispann f dasomann, jou yo kenbe ou, ou pral nan prizon tou dwat. dat : n. 1. Enfmasyon ki endike jou, ane ak mwa. Ki dat jodi a ye? 2. Lontan. Dat mwen pa w ou, kisa ou ap regle konsa a. Datig Moris Maurice Dartigue ): np. Agwonm, ansyen minis edikasyon sou prezidan Lesko. Li te enterese anpil pou mete resous devlopman riral. Datignav, Filip Sid (Dartiguenave, Philippe Sudre). np. : 1915-1922. Prezidan Ayisyen sou dominasyon ameriken. Li te siyen antant ki legalize dominasyon ameriken nan peyi Dayiti a.

PAGE 104

Diksyon Kreyl Vilsen -103Msye te yon milat moun nan sid. Msye te gen anpil difikilte pou l te limite pouvwa ameriken te vle pran nan peyi a; pandanstan an, lachanm te yon jan ap vise boulon l tou. Msye te ant de fs sa yo epi sa te di pou li. Pp la te refize ba li yon dezym manda l msye te aplike pou releksyon. Davtij (Davertige) : np. Non plim Deni Vila (Denis Villard). Powt, pent. Li ft Ptoprens an Desanm 1940. Li f plizy penti ki te ekspoze nan galeri Bwocht ak Likn Laza. Li pibliye AIdem@ 1961, 1964, 1983. Gen moun ki konpare Davtij ak Renbo. Depi 1987 li ap viv Monreyal, Kanada. davwa : konj. Paske, dske, akz. Moransi genyen m nan k davwa mwen rakonte manman l istwa ki pase a. Dawin Chal (Charles Darwin) : np. Syantis ki devlope teyori modn sou evolisyon ak jenetik. dawou (out): n. Uitym mwa nan ne. Nan mwa daou f cho anpil. day: konj. ...men. Dayiti. np : Ayiti. Peyi Dayiti. Ki konsne osnon ki pou Ayiti. dayiva (dayva) : n. 1. Moun ki konn naje byen. Se dayiva ou ye, ou mt al nan fon pisin nan si ou vle. 2. Timoun ki ap plonje nan lanm pou chache lajan touris lage. daza (aza) : n. Sou chans, ou paka kontwole. Jwt sa a, se yon jwt daza li ye, ou pa dwe ap jwe l toutan. de : 1. prep. Osij, konsnan Pale m de Maln. 2. Adjektif nimeral (1+1=2). Val ki vin apre en (1). 3. de(dez-) Prefiks ki kole ak yon vb pou f vb la vin kontr ak sa li te vle di avan. Deft (Deft yon travay); dekole, dettye, demonte, dezose, dezoblijan, dezabiye. De Masyal (Martial Day): np. Komsan, famasyen. Li kreye ALaboratwa De@ nan Ptoprens. de tan twa mouvman : adv. Lamenm, touswit, san pdi tan. Depi tan mwen pale ou la, nan de tan twa mouvman madan edga part li bonbade Edga ak jouman. de twa (dezoutwa) : Kk, dezoutwa. Te gen de twa moun nan lantman an men yo pat rete. de-jou-an-jou : adv. Ofiamezi, chak jou ki pase. De-jou-an-jou Kawl ap vin pi bl. deba : n. Diskisyon. Mwen sot nan yon deba la a, pson moun pa rive antann yo. debabouye : Lave ak svyt, ak debabouyt, retire labou. Jan figi ou sal la, ou mt al debabouye ou. debakad : n. Waf; kote pou bato akoste. debake : v. 1. rive, part, ateri. Mwen fk debake la a, mwen poko menm louvri malt mwen. 2. Vide machandiz. Mwen poko prt ap kite ou debake machandiz yo, toutotan ou pa di m konbyen ou mande pou f sa. debakman : n. mete pasaje ak machandiz at. debale : v. Louvri yon pake; louvri yon bwat. debanday : n. Dezd. Depi m pa la, tout bagay an debanday nan kay isit la. debarase : v. 1. Soulaje. Kite m debarase men ou, chay sa a tw lou pou ou. 2. Bay, jete, retire. Mwen gen tan debarase kay la ak tout tyanpan ki te ladan l yo. 3. Netwaye, mete ld. Apre ft, se Sizn ki toujou vin debarase kay la pou mwen. debare : v. 1. Wete nan enpas, sove. Monch, si ou ki debare m ak degoud sa ou prete m nan. 2. F l, deplase, wete k ou. Debare bak la non, tigason, si ou kanpe devan m nan kijan pou moun f w machandiz mwen an?

PAGE 105

Diksyon Kreyl Vilsen -104debat : v. Degaje, goumen ak lavi a. Moun nan w m ap debat ak lavi a, sa li bezwen vin plen tt mwen f? 2. Goumen pou chape. Li debat k l jistan li chape. debatman. n. : Dapre kwayans vodou, se batay ant bonanj yon moun ak lwa ki ap antre sou li yo. Nan seremoni lotrejou a, Ins te gen yon sl debatman l lwa a tap moute l la, se w pou ou ta w. debitan: n. apranti, novis. debleye: retire wj, retire dedri. debloke: v. retire sa ki bloke yon pt, rezoud pwoblm nan sikilasyon. Libere. deblozay (deplozay) : n. Eskandal piblik. Jou mesyedam yo goumen an, sa te f deblozay. debobine (debobinen) : v. Dewoule (fil), wete nan bobin. Kite timoun nan debobine fil la. deboche : v. Pran plezi san kontwl. Debdis Langichat : non yon psonay Teyod Bobren (alyas Langichat) pran km akt sou sn. Al chche mo Langichat ak Teyod Bobren. debdman : n. Eks apre yon limit. F atansyon, ou pa w mtye a f yon debdman. Debody, Fnan (De Beaudire, Fernand). np. : Yon "blan" nan Sendomeng ki te marye ak yon milat. Msye te bat pou l te amelyore kondisyon milat yo nan koloni an. Dapre listwa, gen lt blan ki te rache mouche pakanpak. debon : adv. Ki vo lapenn, valab. Sa ou ap regle debon nan peyi Etazini? 2. Ansent Andreya ap f debon. debouche : v. 1.Wete bouchon. Ou pa dwe debouche bouty la konsa. 2. Travay. Mwen jwen yon debouche. deboulinen sti : v fr. Derape ak vits. Msye te gen yon sl dyare, sa f li kouri deboulinen sti sou tt. deboure : v. Libere yo bagay. Wete nan sa ki te boure. Deboure chz la. debouse : v. F depans. Kalo pa renmen debouse. deboutonnen : Detache bouton. Si ou deboutonnen chemiz la, lestomak ou ap part. 2. Ranpli. Vant deboutonnen. debouya. a. : moun ki konn degaje, ki gen nanm. Anita se yon fi ki debouya, se pou sa mwen renmen l anpil. debouyay : n. Dyb ki pap dire. Mwen jwenn yon ti debouyay nan katye a, mwen pran l. debouye (debwouye) : v. Degaje. M ap debouye m joustan mwen jwenn yon bon dyb. debranche : v. 1. Wete branch. Vin ede m debranche pyebwa sa a, li kmanse vin tw gwo. 2. Dekonekte, pdi tt, pdi fy. Kou ou w Magerit, ou w se yon fi ki debranche. debraye (debaye) : v. Louvri, Neglije. Mwen pa ka w ou ap mache ak klt ou debraye konsa a. debreye : v. dezangaje koneksyon ant mot ak wou yon machin. 2. Pwoteste debri : n. 1. Fatra ki rete apre dega. Kay la kraze nt, se debri yo ki rete. 2. Fatra. Mwen mete debri yo pa dy kay la. debride : v. Retire brid nan tt cheval, bourik, milt. 2. Lave figi apre yon somy. debouye : v. F ef pou soti nan yon sitiyasyon difisil. debwaze : v. degani yon teren, retire pye bwa ki sou yon teren. debwazman : n. Deforestasyon, rezilta apre yo debwaze. debyen : a. Krk, ont, ou ka konte sou li. Aliks se yon nonm debyen, li pa andwa f ou wont. dechaje : v. 1. Retire yon chaj. Mwen dechaje ak responsabilite sa a. 2.

PAGE 106

Diksyon Kreyl Vilsen -105Deplase yon chajman. Kote bfchenn ki ap vin dechaje machandiz la? dechalbore : v. 1. Dechire, kraze. Timoun yo fin dechalbore mb yo. 2. Pran ak fs, vyolans epi mechanste. Ou pa ta dechalbore l konsa. dechay : n. retire responsablite sou yon moun. 2. Ejakilasyon dech : n. Fatra, debri. Men kote pou mete dech yo. dechennen. a. : Debde, ki pa kontwole sa li ap di osinon sa li ap f. Sa ou genyen la a, ou fin dechennen an? dechpiyaj : n. Gaspiyaj dechpiye : 1. Vide, pran tout, abize gaspiye. Jint vin la a, li dechpiye kay la. 2. Rache an ti moso. Mwen fin dechpiye poul la pou ou. dechifonnen : v. 1. Pase rapidman. F a pa cho, se sa ki f se dechifonnen mwen dechifonnen jip la pou ou. dechifre : v. Li ak difikilte, dekode, jwenn sans yon kominikasyon. Mwen rive dechifre lt la men plen mo ladan l mwen pa konprann. dechire : v. 1. Dekoupe ak men. Mwen dechire tout lt Py yo. 2. Koupe, dekoud. Apa rad ou a dechire. dechose : v. 1. Retire soulye. dechoukay: n. 1. Netwayaj, derasinman, demonte yon ganizasyon. Te gen anpil dechoukay apre Divalye tonbe. 2. Retire rasin, rache rasin. Li l pou nou f dechoukay tout manyk yo. 3. Operasyon pou ranvse epi derasine diktati Divalye. dechouke. v. : 1. Wete yon pye bwa nan t. 2. Elimine move z, move moun osnon moun ki pa f bon bagay pou peyi a (politik). Yo dechouke minis Entl semn pase a. dechouk : n. moun ki aktif nan yon operasyon dechoukaj. dede (laviwonn) : n fr. Jwt timoun. Sispann f laviwonn dede nan kay la, sa ka f tt nou vire epi nou ka pran yon gwo so nou kase tt nou. 2. Egare. dedete (DDT) : n. Pwodui chimik ki svi pou tiye ensk nan jaden. Dedete se danje pou moun. dedi : v. 1. Di lekontr pa rap ak sa ou te di anvan. Ou fin di ou pa renmen m, ou pa bezwen vin dedi tt ou kounye a. 2. Redui. Se pou ou kite lt la sou dife a joustan li dedi nt. 3. Opoze. Se metye Kawl, anvan anyen pou li ap dedi moun. dedikas : 1. Mo ki ekri nan yon liv pou bay yon moun konpliman osinon omaj. 2. Mete non yon moun osinon yon sen sou yon bilding, yon bato eltr. dedomaje : v. peye yon moun pou soulaje yon pt li sibi. dedomajman : n. Reparasyon, konsolasyon. dedouble : v. Divize an de, separe. dedwane : v. Peye taks ladwann pou libere machandiz. dedye (dedje) : v. Dedikase. Mwen dedye liv sa a pou bon zanmi mwen Woje. defalke : v. Kraze, demoli, depatya. Konbyen jou sa dwe te pran pou yo te defalke kay Lewis la? dafandab : a. ou ka defann. Ki jistifyab. defanmi : a. Debyen, byen elve, ki gen prensip. Jera se yon moun defanmi, li pa ta ka nan chita ap joure ak Wozalin. defann : v. 1. Pran pati pou. Se paske Lyonl se zanmi ou kif ou ap defann li an. 2. Debouye. Mwen ap defann mwen nan dyb la, mwen swete yo kenbe m. defans : n. 1. Pran pati pou yon moun. Lawoz pi piti pase ou, se pou mwen pran defans li. 2. Pati devan yon oto ki pwoteje chasi a. Aksidan an pat si grav, menm defans la pa kolboso.

PAGE 107

Diksyon Kreyl Vilsen -106defen : n. Moun ki mouri. Si defen papa m te la, li tap fache anpil. deft : v. 1. Chanje yon bagay ki ft. Vin deft malt yo pou mwen. 2. Wete yon bagay osnon yon moun sou ou. Si Jera pat deft li ak tidam sa a, se l li ta gade nan mont li, li ta w kil li f. 3. n. Desepsyon, echk. Eksperyans sa a se yon deft li ye pou fanmi an. defi. n. : pinga, eprv, chans, risk. Mwen ba ou defi repete sa ou st di a. Egzamen sa a, se yon defi li te ye pou mwen. defile : v. 1. Mache nan liy youn apre lt. Fk ou ta w kijan tout moun ap defile nan parad la. 2. n. Parad, mach Defile sa a byen ganize. 3. Ki vin pa file Kouto a defile. 4. Dekoud, retire fil Rad la defile. 5 np. Non you fi yo di ki te ranmase kadav Desalin. Defile : Yon fi, yo di, ki te fl, men ki vin yon ewo, paske se li ki te brave milit yo epi ki te antere kadav Desalin ki te rete at, apre yo te asasine li nan Ponwouj. Gen moun ki di bon non Defile se te Dede Bazil. defigire : v. Gate aparans yon moun osinon yon bagay. defini : v. Ki byen espesifye. Tout enfmasyon yo byen defini nan kat la. definisyon : n. Eksplike sans yon mo osinon yon bagay. Ki definisyon ou bay yon atitid konsa. definitif : a. Ki pap ka chanje, pozisyon final. defisi : n. Pt. Jan f anpil defisi nan koms li a. Ou f defisi l ou vann pi ba pase pri machandiz la koute. defo : n. 1. Mankman, tandans ki pa dezirab. Mwen pa renmen defo sa a lakay ou, Selin. 2. v. Ki manke, pa disponib Tout bagay te byen pase men prezans ou te f defo. 3 n fr. (Pa defo) Pandan absans ... Jij la rann jijman an pa defo kareman. defofile : v. retire fil ki te la pou kenbe yon twal an yo koud li. defmasyon : n. 1. P rezantasyon anmal, enpfeksyon. Piti Mari Andre a ft ak yon defmasyon. 2. Move atitid osnon manny konpare ak lt moun. Woje gen yon defmasyon, depi li w ou, se pou li di ou sa ki pa bon sou ou. defme : v. 1. Ki pdi fm orijinal li. Mwen tlman kanpe sou pye m, zty mwen yo vin defme. 2. Chanje pou bay yon aparans ki pa favorab. Jounalis yo defme nouvl la. defonse : v. 1. K raze, kreve, pete. Vl yo defonse pt devan an. 2. Retire fon yon veso. Li defonse droum nan. defouke : v. Deft fouk. Mwen annik f yon mouvman ak pantalon an epi li defouke. defoule : v. libere santiman, libere agresivite ki anndan yon moun. defounen : v. Retire nan fou. defouni : v. Degni, ki pa gen anpil. Cheve nan tt mwen fin defouni. defriche : v. Debwaze, debousaye, netwaye, prepare yon teren pou f jaden. defripe : v. 1. Joure yon moun. Mona tlman defripe Izabl, mwen pa kw yo ap janm byen ank. 2. Dechire. Paske li ap f movesan, madan Lanb defripe dra a pakanpak. defwoke : n. Ki kite p. P Ib se yon defwoke, li kite p depi ane pase. dega : 1. Resp. Pa manke m dega, Elift, mwen gran pase ou. 2. Domaj. Lapli a f anpil dega nan katye a. degad : adv. an pozisyon pou veye, gen responsablite pou veye. degagannen. v. : Abize, maltrete. Monch mwen pat la non, men yo di mwen se degagannen vl a degagannen Tisya. degajan : a. Ki konn degaje l. Oska se yon nonm ki degajan, li toujou ap chche dyb.

PAGE 108

Diksyon Kreyl Vilsen -107degaje : v. 1. Prese. Degaje ou met dey. 2. Ede, retire nan difikilte. Se Loran ki vin degaje m la a. 3. Ki ap soti yon kote ale nan yon lt. Gen yon od ki ap degaje la a, kisa li dwe ye. 4. Vizite oungan. Msye tlman w af li ap desann, li te stoblije al degaje l kay Kanson F. 5. n Ti biznis. Mwen gen yon ti degaje sou Granri a. degaye : v. Mete dezd, gaye. Msye vin la a, li degaye tout papye mwen yo. deg. a. : Ki espesyalize nan zaf lag. Te gen yon bato deg nan rad la, ou pat w li? degengole (gengole, genngole) : v. Desann an vits. Kou Edwa tande sirn lapolis la, msye degengole mach eskalye yo pa de epi li met dey. degenn : n. 1. Kran, long aksyon. Se pa jodi a m ap gad degenn ou la a. 2. Nouvl. Ban m degenn ou Franswa, sa ou ap regle? degpi: v. Ale rapidman, kouri ale, abandonne yon pozisyon. degpisman : n. Rezilta l yon moun degpi. degi : n. Ekstra, tikras anplis. Depi mwen achte nan men madan Benwa li toujou ban m degi. degize : v. Maske, mete kostim knaval. Ane sa a mwen ap degize pou knaval la kanmenm. degobe (degobye) : v. Rann gaz. Nan peyi m si ou degobe sou moun, se pou ou eskize ou. degochi (degoche) : v. Aprann baz, kmansman, apsi sou yon sij. Se kay madan Pay mwen te al degochi nan kizin ak patisri. degje : v. 1. Degagannen. Moun ki netwaye pwason toujou degje l epi yo wete kal yo tou. 2. Devalize. Mwen sot kontre ak Telisma, msye degje m, li pran tout kb mwen te gen sou mwen. degonfle : v. 1. F l soti. Apa ou degonfle kaoutchou a. 2. Dekouraje. Msye chita la a depi maten, li degonfle depi li pdi chk li a. 3. F espas, f plas. Degonfle pewon an, rale k nou bay moun pase. degonn : n. Dy, apre. Li lage nan degonn mwen. degou : n. 1. Repiyans. Konptman Jozt la ban mwen degou. 2. Dekourajman. Mwen pa anvi f anyen depi mwen fin pran nouvl la, mwen gen degou ak lavi a. degouden : n. Mwatye yon goud. degoudi : v. reveye, f yon moun vin evolye. degouse : v. Deft gous. Mwen pito achte pwa degouse paske mwen pa gen tan pou mwen kale pwa. degout : n. Ti tak. Tiyo a poko vini se degout l ap bay. degoutan : a. ki bay repiyans; ki bay degou; ki gwosye. degoutans : n. Dekourajman. Mwen gen degoutans ak pitit sa a, li pa vle aprann lekl. 2. Repiyans. Mwen pa renmen bobori ank, mwen sitan manje l twp, mwen gen degoutans li. degoute : 1. Dekouraje. Mwen degoute travay sa a. 2. Repiyen. Ji a tw dous, mwen degoute l. degraba (nan degraba, sou lagraba) : n fr. Raz. Depi yon semenn mwen nan degraba. degradan : a. avilisan, ki pa leve moral. degradasyon : n. Deteryorasyon, avilisman. degrade : v. 1. Desann grad, wete enpe pouvwa nan men yon chf. Yo degrade Lyetnan Jozf. 2. Desann figi. Mwen pa ta ka janm degrade tt mwen pou mwen al nan diskisyon ak yon aryenaf tankou ou. Degraf, Michl (Michel DeGraff) : np. Lengwis, pwofes, edikat, ekriven, ki

PAGE 109

Diksyon Kreyl Vilsen -108pratike nan Enstiti Teknoloji Masachoust, (Massachussetts Intitute of Technology).Li ft Ptoprens 26 Jiy 1963. Li f doktora li nan Inivsite Pensilvanya (University of Pennsylvania) nan ane 19892. Espesyalite li se teyori lengwistik, semantik, devlopman lang eltr. Li ekri plizy atik nan jounal espesyalize nan domn lengwistik. degrape : v. Keyi. Annou al degrape kk mango nan lakou a. degre : n. 1. Estad, nivo. Mwen ap swiv ou lontan pou mwen w jous nan ki degre sank ou a ap rive. 2. Ran, nivo. Nan ki degre papa ou ye nan lame a? 3. Inite, mezi. Sa se yon ang karannsenk degre. 4. Pwoteksyon majik. Wonsa se yon nonm ki gen gwo degre sou li. degrenngolad : n. desann byen ba byen vit. degrengole (gengole) : v. Glise desann ak vits. Mwen al degrengole Mn Tijo a epi mwen tou kase dan m. degrennen : v. 1. Deft grenn pa gren. Eske ou fin degrennen mayi a. 2. Gaye. Fanmi an fin degrennen. degrese : v. 1. Wete grs. Anvan mwen kuit poul, mwen toujou degrese l. degriji : v. 1. Deft grij. Kil ou ap fin degriji jip la pou mwen? 2. Blase, fini. Dapre mwen, rad sa a fin degriji, ou te mt f twal siye avk li. degwosi : v. 1 Megri, wete grs. Semenn sa a mwen suiv yon dyt ki f m degwosi. 2. Amelyore, rafine tigout. Ou tw bourik, many al degwosi ou. deja. adv. : Pase, anvan. Bis la gentan pase deja, mwen ap oblije pran yon taksi. dejante : v. Retire jant nan yon wou. Dejean, Paul (Pl Dejan): Edikat, ekriven, politisyen. Li ft Ptoprens. Li se fr Iv Dejan. Pl Dejan te konni anpil nan Monreyal, Okanada pou ef gnizasyon ak enfmasyon li te mete pou Ayisyen nan Kanada viv nan diyite ak resp. L msye te retounen Ayiti, li te vin Minis pou Ayisyen ki ap viv nan dizym Depatman. Dejean, Yves (Iv Dejan): np. Lenguis, pwofes, ekriven. Li ft Ptoprens an 1927. Li pase nevan (1953-1962) nan Psali Li etidye lenguistik nan inivsite Indiana Etazini, nivo doktora (19701973). Li vin travay nan sistm lkl nan vil Nouyk. Li ekri plizy liv sou tograf lang Kreyl. Li te vin Sekret Leta sou koze alfabetizasyon. Msye bati lekl A Twa Ti fl @ nan F Wayal, tou pre Ti Gwav. Li ekri liv sou metd pou montre moun li ak ekri epi tou plizy atik sou gram, vokabil ak tograf lang Kreyl. dejene. n. : Manje maten. Kou mwen leve lematen se pou mwen pran dejene sinon mwen gen tt vire la menm. dejenere : v. n. a. degrade, pdi val; devalorize. dejle : v. F yon bagay ki te konjle vin fonn. dejnen (dejne, dejene) : n. Manje maten. Sa ou vle dejnen jodi a? dejouke (dechouke) : v. Rache depi nan rasin. Dechouke move abitid. Dejwa Lui (Dejoie, Louis ) : np. komsan, ,politisyen, kandida pou prezidan. Li ft 28 Me 1928. Li te pati nan ekzil Ptoriko, la, li te vin yon zotobre nan konstriksyon. (Papa li ki te gen menm non ak li, te kandida an konpetisyon ak Franswa Divalye an 1957). L li tounen Ayiti li patisipe nan aktivite politik epi li vin aktif nan pati politik papa li te gnize PAIN (Pati Agrikl e Endistriyl Nasyonal). An 1990 li te kandida pou prezidan l Jan Btran Aristid te pase. Ti non jwt li se TILOULOU. Li mouri Ptoriko an Janvye 1998. Te gen seremoni katolik ki ft pou li nan katedral Ptoprens.

PAGE 110

Diksyon Kreyl Vilsen -109dejwe : n. 1. Moun ki depanse lajan l ak lt bagay enptan san reflechi. Jak se yon dejwe, pa kite li w kote ou met kb ou. 2. v. Dewoute, f pdi tt. Fk se yon moun ki dejwe l, li pat konsa ditou. dejwente : v. Deplase, soti nan plas yo. Zo bra Kalo dejwente nan jwe volebl. dekabs : n. Genyen doub. Nan jwt domino, si dnye bout la ta ka depoze nan nenpt ki pozisyon, jw a f dekabs. dekachte : v. Louvri sa ki te fmen. Mwen fk dekachte anvlp la. dekadans : n. degradasyon; decheyans; deperisman. dekafeyine : v. Teknik pou retire kafeyin nan kafe. dekagn: n. Fm jeyometrik ki gen dis ang ak dis kote. dekalaj : n. eka; dezak; desenkwonizasyon. dekalke : v. enprime ak papye kabn, kopye ak papye kabn. dekale : v. Wete kal a osnon wete yon kouch. Pa dekale penti a nan mi an. dekamt : n. 1. Riban pou mezire. Bs chapant la pa ka koupe bwa a paske li pa vini ak dekamt li. 2. Inite long nan sistm metrik. Yon dekamt egal 10 mt. dekana : n. Travay yon dwayen; ekip yon dwayen; peryd tan yon dwayen te pase an fonksyon. dekanpe. v. : rale k w. Dekanpe devan m nan. dekape : v. Wete kap, wete kouch. Pou ou dekape bwa a, fk ou gen zouti pou sa. dekapite: v. Koupe tt, retire tt. dekapotab : a. Tip machin ki pmt retire epi remete twati a. dekatiye :v. Degani, wete branch. Li poko l pou ou dekatiye pye mango a. dekatya (depatya) : v. Koupe an tikal. Mwen di ou pa dekatya vyann nan konsa, l li kuit l ap kraze. dekilakyl: entj. Sa sa f; ki te mele m! dekiprevyen : adv. Kijan sa f ft! deklanchman: n. kmansman deklanche : v. Kmanse; pwovoke. deklarasyon : 1. Diskou kote ou deklare kichy. Mwen deklare ofisylman moun pa andwa jete fatra nan lari a. 2. Mesaj lanmou yon gason f yon fi. L Janklod tap f m deklarasyon, li te tou ban mwen dat maryaj la. deklare. v. : Di, anonse piblikman, kominike bay tout moun. Msye deklare kareman si yo pa bali manje li pap travay. deklen : n. Regresyon, dekadans. dekline : v. 1. Refize. Msye dekline envitasyon mwen f l la. 2. Vin pi mal. Kms la vin dekline nan yon pwen se fmen mwen vin oblije fmen l. dekloke : v. Disloke. Li f jous tan li dekloke bra l. dekloure (deklouwe) : v. Wete klou. Tab la fin dekloure, li prske tonbe. dek : n. ki svi km dekorasyon, anbyans, kad. Eleman ki pa esansyl men ki svi pou bay val osinon pou mete elegans. 2. Dekorasyon nan teyat pou kreye yon enpresyon. dekochte. v. : Wete yon kocht nan yon bay osnon yon pt. Vin dekochte bay a pou mwen, de menm anbarase ak chay. dekode : v. Dechifre, konprann. dekde : v. Retire kd, dettiye. dekofre : v. Retire kofraj. dekolaj : n. 1. rezilta l yon avyon dekole. 2. Pratik ilegal l yon moun retire foto nan yon dokiman epi ranplase l ak yon lt. dekole : v. leve, vole. Avyon an dekole. 2. Libere yon bagay ki kole. Retire lakl. dekolboso : v. repare yon metal ki kolboso. dekole : v. Ki pdi lakl li. Seml soulye a dekole. dekolore : v. Retire koul. deklte : v. 1. Rad ki louvri anpil nan zn kou. Rad deklte sa a bon pou ou al nan

PAGE 111

Diksyon Kreyl Vilsen -110bal. 2. Gaye, san dekowm. Mwen pa ta panse pitit madan Wilsonn ta deklte konsa. dekmande : v. ranvwaye, siprime, anile yon envitasyon (osinon yon kmann). dekonjesyone : v. Degaje, dezankonbre. dekonnekte : v. Deploge. Apa ou dekonnekte f a. dekonnt : v. Renye. Ou si tan pa bon papa ou oblije dekonnt ou. dekonpoze : v. 1. Endispoze. Rele anbilans, men madan Chal dekonpoze la a. 2. Pouri. Jete vyann sa a, li fin dekonpoze. 3. Ap f moun malad. Madan Py pa ka pran sant manje, depi li ansent la, tout sant dekonpoze l. dekonpozisyon : n. 1.Eta yon moun ki dekonpoze. Jan f yon ti kouche, li fk f yon dekonpozisyon la a. 2. Kondisyon yon manje ki gate. dekonstonbre : v. 1. Demantibile. Nouvl ou ban mwen an dekonstonbre m. 2. Kraze, demoli, f tounen dekonb. Timoun yo fin dekonstonbre tout mb nan kay la. dekontaminasyon : n. Retire kontaminasyon. dekontwole : v. Pdi kontwl. Ou pa bezwen dekontwole, se mwenmenm ki te kite pt kay la louvri. dekorasyon : n. tou sas ki svi pou dekore, pou anbeli. dekoratif : a. Ki la pou dekore. Ki pa gen itilite. Ki la pou anbelisman. dekonstonbre : v. kraze, bat, pdi fs, pdi kouraj. dekore : v. 1. Anbeli, ne, ranje ak dekorasyon, mete dekorasyon. L nwl, mwen dekore kay mwen ak limy. 2. Onore ak meday. Prezidan an dekore Jan Chal. 3. Retire sip ki kenbe yon bagay. Dekore wou machin nan. dekou : eseye Ban m f dekou (de kou) nan bisiklt la. dekoud : v. 1. Deft kouti. Rad la fin dekoud sou mwen la a. 2. Pdi sans lojik. Elift fin dekoud nt depi li ap pran medikaman sa a. dekoupe : v. 1. Koupe an moso. Si ou dekoupe vyann nan an ti moso, gou epis la ap rantre pi byen ladan l. 2. Manje ak apeti. Depi mwen al nan kominyon, mwen toujou dekoupe alz. 3. Entewonp Pa dekoupe granmoun l yo ap pale. 4. Deleye yon likid ak dlo. Dekoupe klowks la ak de galon dlo. dekouraje : v. Pdi kouraj, pdi motivasyon. Jan mwen w Pl malad la a, mwen pa gen espwa pou li, mwen fin dekouraje. dekouvt : n. Envansyon, revelasyon nouvo bagay moun pat konnen anvan. Telefn se yon gwo dekouvt, gras ak li de moun ka pale klkeswa nan ki distans yo ye. dekouvri : 1. F dekouvt. Moun ki dekouvri jan pou yo f avyon vole a f yon bon envansyon. 2. Wete sa ki kouvri. Pa dekouvri kabann nan, li poko l pou mwen chanje dra yo. dekouvri sen Pye pou kouvri sen Pl : v fr. Wete sou yon b pou bay sou lt b a. Kote mwen pran lajan pou mwen gaspiye ou pa w se dekouvri mwen ap dekouvri sen Py pou mwen kouvri sen Pl? dekowm. n. : desans, manny. Mwen se moun ki gen dekowm, mwen pa ta janm pran lajan ou san mwen pa di ou mach. dekrenmen : a. Fini, delala, megri. Mwen pa konn poukisa Andre ap fin dekrenmen konsa a. dekrete : v. Deside ak otorite. Pibliye yon dekr. dekri : v. Eksplike avk detay. dekwa. adv. : Pou kapab. Ak rezon Li f espre li vin chita la a dekwa pou mwen kapab w l. dekwennen : v. Retire kwenn.

PAGE 112

Diksyon Kreyl Vilsen -111dekwochi : v. Drese, f sa ki te kwochi pa kwochi ank. Mwen pral pote soulye yo kay bs kdonye a pou li ka dekwochi yo. dekwoke (dekoke) : 1.n Voryen, sanzave. Manyl se yon dekwoke, li pa janm pran responsabilite li. 2. v. Wete nan sso. Dekwoke rad la pou mwen tanpri. dekwote : v. Netwaye ak fs pou wete salte. Kay la te sitan sal, mwen pran de jou pou mwen dekwote l. dela. prep. : Soti kote ou ye a, apati dela. Dela etan msye vin byen ak dam la. delabre: konstriksyon ki an movz-eta, ki merite repare, ki prt pou tonbe. delage : v. Santi k kraze, san kouray. L mwen fin travay, mwen santi mwen delage. delala. a. : lage, penyen lage, pdi tt. Beniswa fin delala depi madanm li mouri a. delase : v. 1. Deft last. Vini mwen delase soulye a pou ou pitit. 2. Relaks. Si mwen vle delase k m se pou mwen f yon soti kite kay la. Delaskazas, Batolome (De Las Casas, Bartolome). np. : P panyl ki te pwoteje endyen yo nan Ispayola. Se li ki te rekmande pou yo te al chache moun Annafrik pito pou ranplase endyen yo ki pa te kapab sipte travay di. Msye se te yon rasis. Istwa rapte anvan msye mouri li rekont pwopozisyon an te rasis, li regrt li, men li deja tw ta pou Afriken esklav yo. delattopye. adv. : depi anwo jous anba. Fi a twaze mwen delattopye epi podyab mwen, mwen pa menm konnen l menm. delave. v. : blaze. Rad sa a fin delave, ou pat dwe kontinwe ap mete l toujou. del : n. Dat limit. Jij la ba li del twa jou pou li jwenn tout lajan an remt. 2. Gendel. delegasyon : n. Gwoup moun ki al f yon misyon. Nan lantman Beniswa te gen delegasyon depatman sante piblik ki te la. delege : 1. n. Moun ki gen responsabilite reprezante yon gwoup; reprezantan, mandat, ptpawl, depite. 2. v. Anchaje yon moun pou yon misyon. Mwen delege ou pou reprezante fanmi an nan reyinyon sa a. delenkan : n./ a. Moun ki pa respekte rgleman. delenkans : n. Konduit ki pa respekte regleman regilyman. Delens Kns (Kern Delince): np. ekriven, milit, espesyalis syans ekonomik, li ft Jakml. Ansyen milit nan Lame Dayiti. Li diplome nan Fakilte Dwa ak Syans Ekonomik 1953. Li te kite Ayiti km ekzile an 1963 sou govnman F. Divalye. Li te etidye devlopman ekonomik an Frans. Li viv pandan lontan Ozetazini, Florida. deleye : v. Gaye, repann, fonn. Si ou pa deleye sik la nan kafe a, kafe a pap dous. delijans (dilijans) : n. Swen ak atansyon. Ou mt konte sou mwen travay mwen ft ak dilijans. delika : a. Rafine, frajil Mwen pa svi ak pafen santi f, mwen se yon nonm ki renmen pafen delika. delikats : n. Fins, elegans, frajilite, presizyon, konpleksite, jantiys. deliks : a. ki koute ch men ki pa neses. delire : 1. v. Ki ap pdi tt li. Apa madan Wozmon ap delire la a. 2. a. Devgonde, san prensip. Tifi madan Lewa a fin delire, si ou w jan li awoyo nan lari a. Delis Chaden (Delis Chaden) : np. Foutbol ki te gen anpil talan, li te jwe nan ekip foutbl gle-nwa.

PAGE 113

Diksyon Kreyl Vilsen -112delivrans. n. : Fini ak yon sitiyasyon difisil. L matant mwen te resi kite kay la se te yon delivrans pou mwen. delivre. v. : 1. Pran libte, soti nan yon enpas. Mwen byen kontan ou vin delivre mwen la a 2. akouche. Mwen kontan mwen delivre vit konsa mwen te konprann tranche a tap pi long. dlko: apary pou f kouran elektrik, ki chanje enji mekanik pou li f enji elektrik. 2. Mak apary ki ka f kouran elektrik. Delma : np. Vil tou pre Ptoprens, sou kote nds. deloje : v. retire nan yon kay, retire nan yon biro. Moun yo pa paye nou ap f deloje yo. delwen : aptide yon distans ki pa pre (ki lwen) Delwen ou sanble ak papa m. delye : v. melanje yon poud nan dlo, osinon nan yon likid. demach : n. 1. kontakte moun pou gen yon rezilta. Ef pou jwenn rezilta. Chche sip. Mwen f demach pou Woz antre lekl lamedsin men li pa pase. demachwele : v. Frape yon moun nan machwa, disloke machwa a. Gad la bay Klod yon sl kalt li demachwele l demagg : n. Moun ki svi ak emosyon, prejije eltr. pou li atire lt moun nan koz li pou li ka vin gen pouvwa. demaggi: n. metd demagg svi. demaggik : a. ki sanble ak taravay yon demagg. demakay: n. evite, al kache. demake: v. mete k apa, separe, evite, kache. demakiye : v. retire makiyaj. 2. Dekouvri yon mant. demakoutizasyon : n. pwogram pou retire ganizasyon ak enstitisyon makout nan sosyete. 2. Pwogram pou chanje metd travay ki sanble ak metd makout. demakoutize : v. retire tout sa ki asosye ak makout. demal-an-mal : nf. Soti nan yon sitiyasyon ki mal epi al tonbe nan yon lt ki pa miy. Medikaman an pa ger malad la, okontr li ba li ef ki pi grav. demaknen : v. Deft makn, demare, demele. Vin demakonnen fil sa a pou mwen. Demamlad, Kont (De Marmelade, Comte). np. : Youn nan moun nb yo sou Wa Anri Kristf. Msye te pran non an dapre zn li tap gouvne a ki te rele Mamlad. demanbre : v. Kraze manm, retire manm. Si mwen kenbe ou, m ap kale ou joustan mwen demanbre ou. demanche : 1. v. Ki pdi manch li. Si mwen demanche kaswl la, mwen pap konnen kijan pou mwen meta manch la ank. 2. a. Depi yon bokit demanche mwen pa svi avk li. demanjezon : n. Gratl. Depi maten Jozafa gen yon demanjezon, se kay dokt pou li ale. 2. Enkyetid. Li gen demanjezon apre ekzamen an li pa ka chita anplas. demann (lademann) : n. 1. Petisyon pou yon bagay ou vle osnon ou bezwen. Mwen te f demann yon bous men mwen pat jwenn li. 2. Priy. Mwen lage demann sa a bay Sentantwn. 3. Pwopozisyon pou marye. demanti : 1. n. Pawl ki di lekontr yon premye koze ki te pale. Koze sa demanti deklarasyon Joslin nan. 2. v. Kontredi Pa demanti granmoun. demantibile : v. 1. Demoli. Mwen sezi w kijan vol yo demantibile kay ou a. 2. a. Santiman fatig osinon dekourajman. Kounye a mwen santi mwen fin demantibile. demantle : v. retire tout sa ki itil nan yon kay, nan yon biwo osinon nan nenpt

PAGE 114

Diksyon Kreyl Vilsen -113bakay. Demantle kay la se retire tout mb ak rido. 2. Kraze Yo demantle ti tnl ki te sou channmas yo. demare : v. 1. Derape, kmanse. Moly demare oto a ak twp gaz. 2. Deft ne; Retire kd ki mare yon bagay. Vini mwen demare last la pou ou. demaske : v. 1. retire mas. 2. Dekouvri yon manti, dekouvri yon blf. dmatoloji : n. branch nan medsin ki trete maladi po. dmatolojik : a. Ki konsne maladi ak tretman po. demaye : v. Deft may nan yon chenn. Jan chenn sa a ft la li pa fasil pou demaye ditou. demefyan : a. Ki pa f lt moun konfyans fasil. Mwen tou di ou mwen se yon nonm ki demefyan. demele :1. n Ti koms Mwen gen yon ti demele anba lavil la, li pa rapte anpil men sa ap mache. 2. v. Penyen; pase peny pou libere cheve ki boukle. Vini mwen demele cheve ou. 3. v. Degaje, f yon sitiyasyon rapte. Mwen demele m joustan mwen soti anba michan yo. demen (denmen). n. : Jou ki vin apre jodi a. Demen dimanch, mwen pral legliz nan maten epi mwen pral sou laplas nan apre midi. 2. Yon jou pita, apre kk tan. Ou pa janm konn sa ki ka rive demen. demepl : a. Dezagreyab. Kijan ou f demepl konsa a? demi (edmi) : n. Mwatye. Li ban mwen demi lit luil pou kat goud edmi. demibt : n. Bt ki rive nan je pye. Mwen pa renmen mete bt, mwen pito demibt. demi-dy: dy ak rad blan. Dy ki pa estrik demi-fr : fr ki gen yon paran komen ak yon lt. demijann : n. veso pou konsvr likid. demilitarize : v. Libere yon zn anba kontwol milit. 2. Retire pouvwa nan men milit ki nan yon zn. demi-mezi : n. mwayen ki pa sifizan pou konplete yon desizyon. Blf. demi-pansyon : n. pansyon pou moun ki resevwa mwatye sa li te dwe resevwa. 2. Pansyon pou elv manje manje midi nan lekl. demistifye : v. retire sekr osinon mist ki genyen nan yon bagay. 2. F yon bagay vin konpreyansib pou tout moun. demisk : n. Mwatye yon sk. Gen jou, lalin lan sanble ak yon demisk. demisyon : n. aksyon moun poze pou li retire tt li nan yon ps. 2. Anons moun bay pou li enfme lt li ap kite ps li. demisyone : v. kite yon ps, bay demisyon. demisyon: n. Moun ki ale kite yon pozisyon. Moun ki bay demisyon. demitas : n. Mwatye yon tas. Ban mwen yon demitas kafe senpman. demitou : n. retounen ennary. demiydtan. n. : Trant minit. Nan demiydtan mwen gentan ale lavil, joustan mwen tounen. demokrasi : n. Doktrin politik kote tout moun patisipe. 2. Yon leta ki gnize tou depatman li yo selon rg demokrasi. demografi. n. : Syans ki etidye chanjman nan popilasyon. demobilizasyon : n. kase fig yon gwoup. demobilize : v. Voye tout moun ale lakay, separe, kanpe yon aksyon ki te rale plizy moun. demode : pase md, pa alamd. demokrasi : n. gouvnman kote majorite moun yo gen pouvwa, swa dirkteman swa ak eleksyon moun ki reprezante yo. Doktrin politik kote tout moun ka patisipe. 2. Yon peyi ki gen yon gouvnman demokratik. demokrat : n. moun ki ankouraje modl gouvnman ki ekzekite volonte majorite moun ki nan yon sosyete.

PAGE 115

Diksyon Kreyl Vilsen -114demokratik : a. ki gen adesyon majorite moun ki konsne yo. 2. Ki trete tout moun menm jan, san koze moun-pa. 3. Ki kenbe flanm demokrasi. demokratikman : adv. Selon metd demokratik. demoli : v. kraze, rale desannn, detwi yon kay. demolisman : n. kay ki kraze. demolisyon : n. Destriksyon. Mwen te la l yo tap f demolisyon bilding nan kafou a. demon : n. Dyab, espri mechan. Satan, espri malen. Alelouya satan. 2. Moun, bt osinon fetich yo panse ki mechan. 3. Timoun dezd Se yon ti satan. demonte : v. Kraze, demoli, deft, dezasanble. demonstrasyon : n. 1. Prv, jistifikasyon, prezantasyon etap pou montre kman ou f yon bagay. Mwen pral bay yon demonstrasyon sou kijan pou ou pran tansyon tal konsa. 2. Etalaj. Ki tout demonstrasyon ou ap f la a, kils ki bezwen konnen konbyen oto ou posede. 3. Cho, parad, expozisyon. Machin sa a nou pap vann li, li la senpman pou demonstrasyon. demontre : v. Pwouve, demontre yon verite; bay prv pou pwouve yon agiman. Mwen di tout sa pou mwen ka demontre nou mwen pa ap bay manti. demoralize : v. bese moral yon group, f li dekouraje, mete konfizyon nan... demwatye. : Pwogram kote agrikilt a travay yon t ki pou yon lt moun epi li pataje benefis yo mwatye mwatye ak moun ki mt t a. demwazl. n. : Tifi ki nan laj adolesans, ki fme. Ti demwazl alkile yo grandi vit, dejou ou gade epi yo fin gran sou ou la a. dengonn (deng) : n. dy, pousuit. Kote mwen pran dengonn pou mwen responsab ka sa a. Deni ve (Denis, Herve ): np. Pwofes, dramatij, ekriven, komedyen, ekonomis, komsan, politisyen. Li gen yon twoup teyat ki monte plizy pys teyat ki gen siks Ayiti ak aletranje. Ansyen rekt inivsite Ayiti li te kandida pou li te vin Premye Minis an 1998 Men Paleman an pat apwouve li. Deni Jan Mari (Jean Marie Denis): np. Al gade A Mapou Jean @ Deni Loden (Laudin Denis) : np Pwofes mizik, mizisyen, pyanis klasik. Li se madanm Rawoul Deni Deni Lorim (Lorimer Denis) : Etnolg, entelektyl mistik, espesyalis nan relijyon Vodou ki enfliyanse Divalye. Li mouri anvan Divalye rive opouvwa. Li se kofondat Biwo Etnoloji avk Jak Woumen. Deni Rawoul (Raoul Denis) : Komsan, mizisyen, pwomot mizikal. Li monte yon magazen mizik ALa Boite Musique@ ki popil. Preske tout moun nan fanmi an se mizisyen, papa, manman, pitit. deniche : v. Dekouvri, retire, kouri dy, bare. denigre : v. Desann val, pale mal. Ou denigre blm ou twp, Lora. denominat komen : yon chif ki divizib nan tout denominat yon gwoup fraksyon. Pa egzanp, chif 6 se denominat komen pou 2, 1/6 ak 1/3. 2. Yon bagay ki komen ant divs pati. denominat : n. Chif nan pati anba yon fraksyon ki endike en konbyen moso nimerat a divize. denominasyon : n. Yon klas lajan ki gen yon val ofisyl. 2. Yon group nan relijyon ki gen yon non ofisyl. denonse : v. 1. Trayi, denonse. Se pi bon zanmi Leyon ki te al denonse l bay lapolis. 2. rapte yon bagay ki pa krk.

PAGE 116

Diksyon Kreyl Vilsen -115Pale byen f sa ki pa akseptab. Mwen pa p denonse abi y ap f travay yo. denonsiyasyon: n. Aksyon yon moun poze pou denonse yon lt moun osinon pou denonse yon bagay ki pa krk. dnye. : 1. n. Ki dy, ki final. Mwen dnye nan klas mwen an. Al nan dnye paj liv la 2. a Sa ki nan fen an. Ki dnye mo ou te gen ak manmzl anvan li ale? 3. Sa ki pi mal la dnye-priy. : Priy ki ft sou nevym jou apre yon moun fin mouri. Mwen t al lantman, mwen pap gen tan ale nan dnye-priy. depafini : detwi, fini nt-ale, pdi fm .. Lamiz depafini moun yo, fk sa chanje. depale : v. 1. Pale san ou pa konn sa ou ap di. Yo kale Lyonl joustan li depale. 2. Divage, pale pandan ou pdi konsyans. Anvan Kalo mouri, msye depale san rete. depa : n. Vwayaj. 2. Lanm. depaman : a. Ki pa ale ansanm; de grenn diferan. Apa ou mete soulye depaman yon grenn ble, lt la nwa. depan (depann) : 1. An relasyon kondisyon ak yon lt. Mwen ka vini w ou, sa depan si pa gen lapli. 2. V. Rapte bay, resevwa ld. Biwo mwen an depann-de minist a. depannen (depne) : v. 1. Repare. Mwen bezwen Jan pou depannen machin nan. 2. Wete nan enpas. Si ou pat depannen mwen, sitiyasyon mwen tap grav. Depane m, prete m de goud. depans : n. Svi ak lajan pou achte. Mwen pap f anpil depans paske mwen raz. depanse. v. : Svi ak lajan pou yon bagay anretou. Depi madanm sa a vin achte la a, li toujou depanse tout kb li pote. depase : v. 1. Pase limit osnon yon kote. Ou depase kay mwen an depi lontan. 2. Demode, ki pase md. Mizik sa a depase, se bagay ansyen ou ap di la a. depasyante: v. Pdi pasyans. Ou pa andwa depasyante sou mwen. depataje : v. separe, deside ant de opsyon. depate : v. Separe, divize, koupe. Mwen pa renmen jan ou depate rejim bannan nan. depati : v. Sispann f pati yon gwoup. Si jodi mwen depati ak mesye sa yo. depatman. n. : Divizyon, separasyon nan teritwa. Ayiti gen nf depatman. depatmantal : a. Ki gen relasyon ak depatman. 2. Ki ganize an depatman. depatya (depatcha) : v. 1. Dekoupe. Nou depatya kodenn nan menm jou a. 2. Kraze, detwi, deft. Nou depatya ekip foutbl Andre a. depaye (depaye) : v. Retire pay ki svi km pwoteksyon. Depi yon chz depaye ou ka toujou ranje l ak lt pay. Depaye bwat v a. dep : sifiks ki ale ak mo tankou Jij dep. depeche : v. 1. Voye yon reprezantan tousuit. Yo depeche m vin jous isit la pou mwen rezoud pwoblm nan. 2. Prese. Depeche ou al pran komisyon an pou mwen depch : n. telegram, kab, mesaj rapid ki mande repons rapid. depeple : v. redui yon popilasyon (bt, plant, moun) ak fs osinon paske yon maladi pase. depenn : v. 1. F penti. 2. f deskripsyon deperi : v. Chanje pou vin pi mal. Vil la ap deperi. Deps, Rene (Depestre, Ren). np. : Powt, womansye. Li ft Jakml 29 Out 1926, li te ko-fondat Jounal ALa Ruche@(1946). Li ekri sou Afrik epi li ekri anpil sou fratnite. Li pase tan egzile Kiba depi 1970. Apresa li al rete an Frans. Li ekri Etincelle (1945); Gerbes de Sang (1946); Vgtation de Clart (1851); Traduit du

PAGE 117

Diksyon Kreyl Vilsen -116Grand Large (1952); Minerai Noir 1957; Hadriana dans tous mes revs (1988, Pri Renaudot 1988) ak lt ank. depswade : v. F yon moun chanje lide, konvenk. depetre : v. F sti nan yon move enpas. Si se pa kontak mwen te genyen nan biwo sa a pou yo te depetre m, mwen te andwa al nan prizon. depeyize : v. chanje plas, chanje kominote, chanje peyi. depi : adv.1. Apatide yon tan ki pase rive kounye a. Depi jou mwen te rankontre l lakay ou a, mwen pa janm w l ank. 2. Apatide yon moman. Depi Beniswa part, jwt la gaye. 3. n. degou, chagre, kol Ou banm depi. depite (debite) : n. Reprezantan pp lachanm. Makantwn se depite Jakml. deplancheye : v. Wete planch ki kouvri at nan yon kay. L ou fin deplancheye ske ou ap mete mozayik pito? deplase. v. : F mouvman soti yon kote pou ale lan yon lt. Edi deplase bwat la, li mete l nan chanm lan. Mari ak fanmi l deplase al rete andey. deplasman : n. Sti yon kote al nan yon lt kote. Tal konsa mwen pral f yon ti deplasman la a, si yo mande pou mwen, di mwen pa la. deplezi : v. Pa kontan. Pawl ou di a f m deplezi anpil. deplimen : v. 1. Ki pa gen plim. Chen an fin deplimen. 2. Retire plim Kil ou fin deplimen poul la? deplise : v. Retire pli, repase. deplizanpli : adv. plis toujou amezi tan ap pase. deploge : v. Dekonekte, wete plg. L ou fin pase, deploge f a. depltonnen : v. 1. Deft fil ki woule tankou yon boul. Vin depltonnen fil sa a pou mwen. 2. Ranse, radote, di tenten, bay manti. Pa vin depltonnen anyen ban mwen la a. deploye : v. Louvri. Deplwaye dra yo anvan ou kouvri kabann nan. depo : n. Kote ou mete estk. Gen yon gwo depo sak sik nan kafou lakay mwen an. depo poul : n fr. Kote yo vann poul vivan. Depo poul yo toujou santi move. deposede : v. pdi byen, pdi tout sa yon moun posede. deptasyon : depte yon moun soti nan yon peyi ale nan yon lt; fse yon moun chanje peyi. depte : v. fse yon moun chanje peyi. depotwa : n. Kote pou mete fatra. depouyman : n. 1. Retire tout sa ki genyen yon kote. 2. Konte vot apre yon eleksyon. depoze. v. : 1. mete yon bagay yon kote. Tanpri depoze liv la sou tab la. Depoze ze yo pou yo pa kase. 2. Pote papye enskri Li depaze papye kay not. depozisyon : n. Deklarasyonnan tribinal. Li te f depozisyon lapolis. Depradin, Emerant (Despradines, Emrante): np. Edikat, dans, chant, ganizat gwoup flkl Li te travay nan ASmithsonian Institution@ Ozetazini. Li se pitit Kodio Depradin, gran chant, mizisyen. Pitit Emerant te pwopriyet otl Olofson kif li te rete nan Olofsonn pandan lontan. deprave : 1. n. Vakabon, ki pa gen prensip Ou se yon deprave, ret nan wl ou. 2. a. San diyite. Msye gen yon fason deprave pou li ap pale ak moun. depreferans : adv. Olyede. Mwen pito pati demen maten depreferans. depresiyasyon : n. Bs nan val yon pwopriyete, deteryorasyon. 2. Kalkil kontab ki predi val deteryorasyon byen, bilding osinon ekipman. depresye : v. Pdi val.

PAGE 118

Diksyon Kreyl Vilsen -117depresyon : n. Sitiyasyon espesyal l moun toujou w kote negatif tout bagay, l moun dekouraje, san espwa, santi yo pa vo anyen, tris, fatige, pdi kouray yo abitye genyen, manke enter, pa ka dmi jan yo abitye dmi, chanjman nan apeti osnon nan jan yo manje, difikilte pou pran desizyon, pdi sou vitalite osnon sou kapasite pou konsantre, iritab, enkyete pou tout bagay, santi yo koupab pou tout sa ki pase epi gen lide pou yo f tt yo yon bagay mal Tidam soufri depresyon ki vini, ale epi retounen, se pou li al kay dokt pou jwenn yon preskripsyon antidepresif. 2. Desant, bs. Ekonomi meriken an an depresyon ane sa a. 3. Sikln. Gen yon depresyon atmosf a ki sanble li pral lakz yon siklt demen maten. deprime : v. dekouraje, atriste, afebli. depwente : v. Ki pdi pwent li. Zegi a pa ka koud byen paske li depwente. deranje : v. 1. Deft. Apa ou deranje kouv a? 2. Gate. Timoun nan jwe nan radyo a joustan li deranje l. 3. Entewonp. Si mwen okipe, pa deranje m. 4. n. Gen vant pase. Jan ou al nan wat souvan sa a, ou genl deranje? derapaj : 1. komansman Nan derapaj la machin nan bay pwoblm. 2. Pwoblm Tout bagay te ap mache byen epi nou gen yon derapaj nan klas la. derape. v. : Kmanse, deplase, kouri. Kou klch la sonnen derape. derasine : v. 1. Rache rasin. Derasinen pye bwa a. 2. Pa kite tras. Se pou nou derasinen move ms nou yo. derasinman : n. 1. Aksyon pou rache rasin, aksyon pou dechouke. Yo f derasinman tout manyk yo. deraye : v. 1. Soti nan ray. Tren an deraye. 2. Ap f eskandal piblik, f bwi ki pa f sans. Apa ou ap deraye sou mwen? derefize : v. Refize. Mwen pa konn poukisa ou derefize manje. derechanj : a. Ki pa svi regilyman, ki la pou si gen yon pwoblm. Kawoutchou derechanj. derespektan : a. Ensolan, ensiltan, enptinan. derespekte : v. manke yon moun dega; manke resp. Timoun pa derespekte granmoun. derespektans : n. San resp. deretou: adv. an retou. derezonab : a. ki pa rezonab, ki pa f sans, ki pa rasyonl. derezonnen: v. pale pawl ki pa gen sans. deregle : v. 1. Ki pa gen rg li regilyman. Madanm mwen se yon moun ki toujou deregle detwa fwa nan yon ane. 2. Ki pa suiv rgleman, ki aji an moun fou. Ou fin deregle, mwen pap okipe ou. 3. Maledve, ki pa respekte prensip. Tigason sa a sitan deregle se ak baton pou mwen korije l. derespektan : a. Frekan, ensolan. Ou pa manke pa derespektan pou ou ap vin chante betiz nan zry mwen. derespekte : v. Ki manke resp. Ou pa kapab ap derespekte manman ou, sa va ba ou madichon. derik : n. Apary pou leve chay lou, pou chaje epi dechaje bato, pou leve konten. derisen : a. Ki soti nan maskriti. Luil derisen se luil ki soti nan grenn maskriti. deriv: n. deplase selon kouran dlo ki genyen. derive : v. pdi kontwol deplase ak deriv. 2. Nan matematik, se diferans and de val ki pwch youn ak lt, se pant. 3. Nan lang se yon mo ki fme apatide yon lt. derizwa : adj. ki pa enptan.

PAGE 119

Diksyon Kreyl Vilsen -118dry (dy): n. Pati nan k pa devan, ki dy, ki nan do. deryen : Avk plezi. Msi anpil pou manje a, madan Wob di, madan Kalo reponn; deryen. desale : v. Retire sl nan manje osinon nan yon teren. Desalin, Janjak (Dessalines, Jean Jacques ). : Ewo, woun ki te alatt endepandans peyi Dayiti. Li te premye prezidan peyi a apresa li te vin Anper. Li gouvne peyi a ant 1804-1806. Li mouri kote ki rele Ponwouj, yon kote alantran Ptoprens, kote yo te f dappiyanp sou li. Dapre listwa, msye te viv ant 1758-1806. Li te yon ansyen esklav ki te vin rive nonmen jeneral anchf alatt gwoup nwa ki tap goumen kont blan franse. Li te nome dab gouvn jeneral avi epi, nan 22 septanm 1804, li te vin rive kouwone anpr se konsa li vin rele Jak Premye. Se an novanm 1803, lame franse yo te bat ba devan jeneral Janjak Desalin. Konsa, premye janvye 1804, Desalin te deklare Ayiti yon repiblik endepandan premye koloni nan Amerik la ki koupe kd lonbrit li ak kolon yo epitou ki aboli esklavaj. Desalin : np. awondisman ak komin nan depatman Latibonit. desalinyn (Ladesalinyn) : im nasyonal ayisyen. desan : v. 1. Soti anwo rive anba, pdi wot. 2. Pdi pouvwa. 3 deteryore 4. Pran ekzamen. Desan filo. desandans : n Liy kd fanmi depi plizy jenerasyon Janwob gen desandans ak prezidan Petyon. desanm (desam) : n. Douzym mwa nan ane a. Moun ki ft nan mwa desanm yo se sajit osnon kaprikn. desann : v. Mache nan direksyon ki pi ba. Pa desann mach eskalye a vit pou ou pa tonbe. desant :n. 1. Degringolad. Mwen te f yon sl desant, sa pat bon menm, se nan lajan prete mwen te ye. 2. Debakman. Te gen yon desant gad ki te vin arete Antonyo. 3. Rete kay moun pandan yon tan. Mwen te f ladesant kay madan Dipval. desantdlye : n. L lapolis rive yon kote pou li fouyeosinon degpi moun sou yon deren, san avti davans. desangle : v. retire sang ki mare vant yon bt desans : n. Konptman mods, ki gen polits, san ekzajerasyon. desantralizasyon : n. Distribisyon pouvwa (osinon resous) toupatou. desantralize : v. Retire konsantrasyon pouvwa yon sl kote epi distribiye li toupatou. des. n. : Manje dous moun manje apre yon repa. Mwen pare yon bon des pou ou, se yon ti penpatat ki pran koul sou chabon. desele : v. Wete sl. Desele chwal la pou mwen. desen alechl : n fr. Desen ki suiv mezi ki respekte pwopsyon. Desen alechl. desen. n. : liy ki ganize pou f reprezantasyon osinon teknik. desne : bay yon diplom. deseni : n. Peryd dizan, dekad. desepsyon : n. Malonnt Desere : v. Lache, relaks sa ki te sere. Kwafi sa a sere tt Linda twp, desere l pou li tanpri. desvi : v. Netwaye tab. Pa fatige ou, se mwen ki pral desvi tab la. desvis : a. Ki gen resposablite pou li la. Dokt Oska desvis lopital Jeneral jodi a. desevan : a. Ki pa reponn ak sa moun te dwe espere; ki bay desepsyon. desibl : n. inite pou mezire entansite son, senbl li se (dB).

PAGE 120

Diksyon Kreyl Vilsen -119desinat : n. Metye moun ki f desen teknik. deside : v. Pran desizyon. Mwen deside pa retounen ak Mak ank. desilit (1/10 lit) : n. Inite mezi nan sistm metrik. Yon desilit pap ase pou rest la. 10 desilit = 1 lit. desimal (sistm baz dis) : n. Fraksyon nan yon inite ki divizib pa dis; ki baze sou chif dis. desimt : n. Inite mezi nan systm metrik. 10 desimt egal yon mt. desine : v. F liy osinon mak ki reprezante yon moun osinon yon bagay osinon yon lide. Prete mwen kreyon an pou mwen desine yon kamyon. desizif : a. Ki pote solisyon nan yon diskisyon. Ki pote agiman valid pou deside. desizyon. n. : Fikse opinyon, f chwa. Ki desizyon ou ap pran ak sitiyasyon sa a, li l pou ou voye repons. dske : konj. Paske, puiske. Msye fache dske mwen pa chwazi l km monkonp m. deskripsyon : n. Mo pou dekri yon moun osinon yon bagay. 2. Teknik osinon ladrs pou svi ak mo pou represante yon moun osinon yon bagay desounen : v. 1. Bay yon chk. Aksidan an desounen Woje. 2. F yon moun antre nan yon eta kote ou ka f sa o uvle avk li. Oungan an desounen Odil anvan li f tretman an pou li. Despabs (Desparbes). np. : Gouvn Sendomeng an 1792 1793. despt : n. Yon chf ki pran tout pouvwa, ki f sa li vle, san pran konsy. destabilize : v. Debalanse, retire estabilite yon moun, yon gwoup osinon yon peyi. destabilizasyon : sitiyasyon ki destabilize. destinasyon : n. kote yon moun prale, plas kote yo voye yon bagay. destriksyon : n. Demolisyon, aktivite pou detwi, demoli osinon touye. Desulme, Thomas (Toma Dezilme): np. Komsan, politisyen, kandida pou prezidan. Li te pran ekzil sou Divalye li te al ret Jamayik li te gen aktivite nan endistri twal, fib ak plastik. Li retounen Ayiti nan ne 1986. Li te kandida pou prezidan nan eleksyon 1990 la desten : (destine) n. S, chans, sa moun pa ka evite. Se pat desten m pou mwen te marye. destine (desten) : n. S, chans, sa moun pa ka evite. Sa ki nan destine ou, moun pa ka retire l. dt. n. : Lajan osinon fav. Ou dwe remt. Prete pi fasil pase peye dt. detache : 1. v. San atachman. Kijan pitit sa a yon jan detache konsa a, li tw endiferan. 2. dekole. Apa po liv la detache? 3. Demare. Mwen pa w l kd la detache nan poto a. detake : v. Retire sekirite nan pt, retire kwocht. detan : n fr. La menm. Se an detan mwen gen tan koud rad la. Detan twa mouvman detann : v. repoze, relaks. detansyon : n. Pinisyon, mete an retni, mete nan prizon. detant : n. Diminisyon tansyon ant de gwoup. 2. Aktivite ki pa mande tansyon osinon atansyon, amizman. detanzantan (tanzantan) : adv. Souvan. Detanzantan mwen f yon rive Miyami. detay : n. 1. Akseswa ki pa enptan. Annou kite koze a tonbe, li pa enptan, se yon detay. 2. Esplikasyon elabore. Desen achitk la gen anpil detay. 3. Pa moso Pri detay. detayan : n. Komsan ki vann an detay. detaye : v. 1. Vann an detay. Mwen pito vann angwo, mwen pa gen tan pou mwen

PAGE 121

Diksyon Kreyl Vilsen -120ap detaye moso twal. 2. Py detaye tout pwogram nan ban mwen. detjan : n. Pwodui chimik ki gen pouvwa netwaye. Se pa tout detjan ki bon pou moun kite soulamen. detekte : v. Dekouvri, revele. detekt : n. ki la pou detekte. detektif : n. Metye moun ki f ankt, ki f envestigasyon pou rezoud yon krim. detminan : ki la pou bay direksyon. 2. Nan matematik se sm pwodui yon matis kare. detminasyon : n. Entansyon fm. detmine : v. 1. Ki pran detminasyon, ki pran desizyon. Mwen detmine pou mwen pase egzamen an ak bon nt. 2. Ki koze osnon antrene yon sitiyasyon. Se atitid sa a ki detmine pou yo divse. detenn : v. 1. Ki pdi koul. 2. Ki kontamine koul lt bagay ki kole ak li. Ou pa ka lave pantalon ble sa a ak rs rad yo, li detenn. 3 Ki enfliyanse. Se ou ki detenn sou tifr ou a k if li vin mtdam konsa a. detere. v. : Wete anba t. Detere labapen. deteryorasyon : n. vin pi mal, bs nan kalite, depresiyasyon. deteryore : v. 1. Ki vin pi mal. Distans pou yo jwenn kadav la, k moun nan te fin deteryore. 2. Anpire. Relasyon yo vin deteryore depi Jan kite kay la. detestab : a. rayisab, ki merite pou yo rayi li. deteste : v. Rayi. Poukisa ou deteste makom ou la konsa a, kisa li f ou? detete : pwodui chimik, ensektisid pisan epi danjre. detewonm : n. Youn nan chapit labib (ansyen Testaman) ki dekri lalwa Moyiz. detike : v. 1. Wete kras. Se abitid Woje pou li ap detike dan l pandan ou ap pale avk li. 2. Joure. Wete k ou devan m nan si ou pa vle mwen detike ou. 3. Retire tik sou bt. detire : v. Redi pati nan k pou ou ka relaks mis yo. Kanpe pou detire pye ou. detonasyon : n gwo esplozyon, gwo bri. dettye : v. Demare detou : n. Devire, ki pa dwat detounen : v. 1. Dewoute, retire yon moun osinon yon kamyon nan wout kote li ta prale epi fse li ale yon lt kote. Pa kite tigason detounen ou sou lekl. Teworis yo detounen avyon an. 2 Distr. Mwen te f yon ti vwayaj pou mwen te ka detounen lespri m sou pwoblm mwen yo. 3. detounman : n. Aktivite pou detounen. detrav : adv. Kwochi, ki pa plase nmalman. detrese : v. Deft trs. detrs : n. Difikilte, mal, miz, lapenn. Pou twa moun mouri toudenkou, sa se yon gwo detrs mezanmi. detripe : v. 1. Wete trip. L ou fin detripe kochon an nou pral f bouden. 2. Joure. Adelin detripe Maks l lide li di l. detwa. pr. : pa anpil, dezoutwa. Detwa jou mwen pa w ou la, ou gentan f yon ti gwosi. detwi (detui) : v. 1. Kraze. Yo detwi tout estati ki te nan pak la 2. Malmennen, devalorize. Mwen pa janm ta ka panse yon moun ta detwi tt li konsa. detwone : v. Retire yon moun sou pisans li; retire twn; revoke yon moun ki te gen yon pozisyon enptan. detwonpe : v. mete nan laverite. devalize : v. Vl tout sa yn moun genye. devan. adv. : Anvan, ki gen lt apre l. Mache tande, pran devan, mwen dy. devanjou (douvanjou) : adv. Nan maten bon bon. Moun ki rete nan mn renmen pran wout la devanjou, anvan chal a monte. devanpt : devan yon kay 2. Lakay devanse : depase, ale devan.

PAGE 122

Diksyon Kreyl Vilsen -121devanti : n. Pati sou devan yon bilding osinon devan yon magazen. devantre : v. Louvri vant, blayi sa ki andedan vant. Vl a devantre moun yo anvan li pran tout lajan ki te nan kay la. Devarye Simon (Simon Desvarieux) : np. Ansyen minis lajistis sou gouvnman Divalye. devas : n. Ravaj. Se pou ou ta w devas la apre lapli a. devastasyon : n. Destriksyon, dezolasyon. devast : n. Ki pote dezolasyon. devaste : v. 1. Ravaje, detwi. Tout teren yo devaste, pa gen yon ti pyebwa sou yo. Sikln nan devaste zn nan. 2. Piye. Anvan Lovana divse Manno, li devaste l nt, li kite l ak de po dy l. devgonday : n. Dezd, move konduit. devse : v. vide devgonde : 1. a. San resp pou prensip, vagabon. Paske tifi sa a devgonde, li gen anpil chans pou lavi l pase mal. 2. n. Vagabon, vagabn. Pa mele ak devgonde sa a, li ap mennen ou nan move chemen. devenn : n. Malchans. Kawl se yon moun ki gen devenn, nan menm ane a li pdi manmanl, papa ak yon fr l. devi : n. Kalkil davans ki bay estimasyon konbyen kb yon travay ap koute. Si mwen pa gen devi a, mwen pap ka di ou si mwen ap dak pou ou f travay la pou mwen. devide : v. Vide. Ou mt devide karaf la. devilge (divilge) : v. Pwopaje yon enfmasyon. Se Tifr ki ap devilge koze a toupatou, se pa mwen. devin (devinz) : n. Moun ki konn devinen. Kils nan devin ki la yo ki ka jwenn devint sa a? devine. v. : Eseye jwenn re pons san prv. Mwen devine ou pap kapab peye kay la mwa sa a men mwen pa konn long pch ou. devint : n. Charad, kesyon pou devine repons li. Timoun yo renmen bay devin leswa. deviray : n. Detou. Wout sa a plen deviray ladan. devire : 1. v. F detou. Mwen devire nan kafou ri Bnfwa a. 2. Chanje lide. Oska f yon sl devire, li di li pap marye ank. 3. n. Debouyaj. Silt se fi ki gen devire, pa p pou li. devise : v. Wete vis. Kou mwen fin devise bwa a mwen ap pote tounvis la ba ou. deviz : n. Lejand, anblm ki esprime nan yon fraz. Nan peyi nou gen yon deviz ki di A men anpil chay pa lou @ devlope. v. : 1.Pran espansyon, grandi. Timoun yo f yon sl devlope la a, yo fin gran nt. 2. Teknik pou f yon foto vizib Devlope fim. devlopman : n. 1. Dewoulman, rezilta. Pa gen moun ki te ap atann devlopman sa a. 2. Kwasans. Nan laj sa a, timoun yo gen yon devlopman rapid. Devlopman Ayiti, devlopman sistm sante. devni : v. 1. Chanje, sti yon eta vin yon lt. Ban m nouvl Kristf, sa l devni? 2. n. Avni Devni ou nan men ou. 3. n. S, chans. Se devni ou, se pou ou reziyen ou. devore : v. 1. Manje ak pasyon. Mwen te grangou anpil, mwen oblije devore de mango. 2. Touye ak dan. Reken an devore moun yo nan lanm a. 3. Pale mal ak pasyon. Mwen pa ta panse de zanmi te ka devore younalt konsa. devosyon : n. Pyete, devouman, pratik relijyon san relach. devouman : n. Atansyon espesyal, devosyon. devwa. n. : 1. Ekzzis alekri elv prepare pou lekl. Sispann jwe, li l pou ou ale f devwa. 2. Responsabilite, obligasyon. Se devwa ou pou ale di papa ou bonjou menm si li pa byen av ou. Se devwa

PAGE 123

Diksyon Kreyl Vilsen -122yon prezidan pou li pwoteje enter tout sitwayen. Devwe : v. Dedye. Pl se moun ki devwe, li toujou pare pou rann svis. devye : v. Ki chanje wout. Jan ou te yon bon moun, mwen sezi w ou devye nan chemen kwochi. Dewch Wosni (Rosny Desroches) : np. Edikat, filozf. Li ft Okap, li diplome nan inivsite Deta Dayiti nan Edikasyon. Li etidye filozofi an Suis. Li te Direkt FONHEP epitou li te Minis Ledikasyon pandan 1986-1987. Li ekri yon liv ANi Misre Ni Pauvret Pour Haiti@. Li te prezidan Konsy Administrasyon Inivsite Kiskeya. Li resevwa meday Chevalye grad Gran Kwa. Dewonsre Ib ( DeRonceray, Hubert) : np. Sosyolg, politisyen, kandida prezidansyl. Li ft 20 Out 1932. Li se manm fodat A Mobilizasyon pou Devlopman Nasyonal @ MDN. Li te Sekret Deta nan Edikasyon Nasyonal nan ne 1972-1974, Minis Af Sosyal 1978-1980, diplomat nan UNESCO 1984. Li te kandida nan elksyon pandan kat okazyon. dewotanba : adv. Depi anwo rive jous anba, delattopye. Mwen pa konn poukisa Sentelwa gade m dewotanba tankou mwen se lenmi li. dewoule : v. 1. Debobinen. Piga dewoule dantl la. 2. Pase, ft. Se devan je m tout bagay dewoule. dewoulman : n. pwogr, devlopman yon aktivite. dewoute : v. pdi direksyon, pdi atansyon. Dewoz Annsi (Ansy Drose) : np. Atis ayisyen ki koni plis pou mizik ak chante li chante. Msye tou se atispent, desinat, teknisyen. Li te konn chante souvan ak madanm li Yl (Yole). Ayode, yo te konn chante chan patriyotik, chan damou, chan revlt. Msye mouri Ptoprens an Janvye 1998. Dewoz Filip (Philippe Drose) : Politisyen Ayisyen nan Miyami. Li te Asistan Majistra nan vil El Portal, nan Florida. Dewoz Yl (Yole Drose) : np. Atis chante ki chante anpil mizik damou, mizik patriyotik ak mari li Annsi Dewoz. Dewozye Jowl (Joel Des Rosiers) : np. Medsen, powt, ekriven. Li ft Okay 26 Oktb 1951. Li pratike medsin nan peyi Kanada, nan pwovens Kebek. Li pibliye A Metropolis Opera @ 1987; A Tribu @ 1990; A Theories Caraibes @ 1996. dy : n. 1. Lapenn lanm. Lanm Alsiyis se yon gwo dy pou fanmi an. 2. Adv. (an dy) Rad moun mete apre lanm nan yon fanmi. Nan peyi m, depi yon moun pdi manman l, li an dy pou dezan. 3. Rad sonm moun mete pou make trists apre lanm yon fanmi. deyakoud (deakoud) : n. Pwoteksyon an metal ki ft pou met nan dwt ou l ou ap koud pou ou pa pike. Mwen pa renmen svi ak deyakoud mwen an paske li tw gwo pou mwen. dy. n. : 1. Pati ki pa sou devan k moun. Rale k ou la, al poze dy ou yon kote. 2. Do, rev, paltb. Mwen pa w figi mouche non, se dy do l mwen w pandan l ap mache byen vit. Li rete jous dy simity a. dykay : n. 1. Pati nan kay ki bay sou lakou. 2. Dy yon moun. dydo : n. 1. Fy ki svi km medikaman. Fy dydo bon pou plizy maladi. 2. adv. L yon moun pa la. Sispann pale dydo m. 3. N. Direksyon pa rap ak yon moun. Gade dy do mwen ou ap w de moun ki ap vini. Deyita : non yon plim ekriven ayisyen. Bon non li se Mseds Giya (Mercedes Guignard).

PAGE 124

Diksyon Kreyl Vilsen -123dey : adv. 1. Ki pa andedan Kay mwen an sou dey 2. Nan lari a. Dey a pa dous, si ou pa gen k, ou pa ka jwe pok. 3. Vle kanmenm. Ou dey pou f m nve, sa ou chche se li ou va jwenn. deyodoran (dezodoran) : n. Pwodui ki kapab kache move od. dezabitye : pdi abitid. dezabiye. v. : 1. Retire rad. Anvan ou benyen se pou ou dezabiye w. 2. Rad leje pou mete nan kay. Chemizdenwuit. Apresa, ou andwa mete bl ti dezabiye mwen te achte pou ou a. dezakse : v. pdi balans, l yon wou soti nan aks li. dezagreman : n. 1. Kont. Diskisyon sa a mennen yon dezagreman ant de mesye yo. 2. L de moun/gwoup pa dak sou yon kesyon. dezagreyab : 1. a. Ki pa agreyab, demepl. Kijan ou f dezagreyab konsa a, pitit. 2. Ki gen move gou. Medikaman sa a gen yon gou dezagreyab. 3. n. Moun ki difisil pou viv avk li. Ou se yon dezagreyab, ou pap janm ka f zanmi. dezak : n. 1. Mezantant, zizani, hinghang. Fk yo ta divse piske yo toujou an dezak. 2. Ki pa dak sou yon sij. dezame : v. Retire zam, retire bagay ki bay yon moun fs ak pisans. 2. Poze lzam. dezameman : n. Retire zam osinon diminye zam ki nan men yon gwoup, baze sou yon ak. dezan : 2 zan, de lane. dezanfle : v. 1. Ki pdi l. Kawotchou a dezanfle, fk mwen al mete yon ti l ladan l. 2. Ki kalme gy osnon santiman siperyorite li. Depi kk jou mwen rann mwen kont Oska many dezanfle. 3. Ki pa gen enflamasyon ank. Kote machwa a te anfle a dezanfle kounye a. dezannouye : amize dezanpetre : v. demare, depetre, jwenn solisyon. dezanttye : dettye, demare, depetre dezapwobasyon : n. opinyon defavorab, dezak. dezapwouve : v. bay opinyon defavorab, kondane, rejte yon posizyon. dezanpare. : Ki pa konn kisa pou li f, sanzespwa, an dezespwa. Mwen fin dezanpare Bondye papa m, f yon bagay pou mwen tanpri. dezapiye : v. Pa piye, kanpe dwat. Mwen mande tout moun pou yo dezapiye sou oto a. dezas: n. Evennman ki pote anpil dega, kalamite. dezavantaj : n. sitiyasyon defavorab, san avantaj. dezavantaje : v. Ki pa pote avantaj. dez : 1. Lli f, l ti egui revy la make de (2) epi gwo egui a make douz. Li dez kounye a, v kil ou ap tounen? 2. n. Teren kote plant pa pouse osinon pa kabab pouse. Zn, anviwonman ak teren ki pa gen dlo, ki sk, ki cho, ki gen sab epi ki pa gen anpil plant. dezekilibre : a. Ki pdi ekilib. dezsekilib : n. ki pa gen ekilib. dezenfektan : n. tout pwodui chimik ki anpeche mikwb devlope osinon ki kapab touye mikwb. Dezenfekte : v. Detwi mikwb. Fk mwen dezenfekte zouti yo anvan chak konsiltasyon. dezenfmasyon : n. Move enfmasyon ki soti pou kapab f moun aji yon jan ki defini davans; enfmasyon ki gen malis. dezentegrasyon : 1. N. Pdi entegrasyon. 2. deft, l zannimo, plant ansanm ak maty gnik pouri.

PAGE 125

Diksyon Kreyl Vilsen -124dezenterese : 1. ajisman ki pa chche enter psonl. 2. Atitid ki pa motive. dezespere : v. Pdi lespwa, san espwa. dezespwa. n. : sanzespwa, dekourajman. Mwen te gen yon sl dezespwa ki te antre sou mwen semn pase a men kounyeya mwen ref papa. dezte : v. Abandone deztik : a. Ki sanble dez, kote plant pa pouse. Savann Dezole se yon zn deztik. dezevre : a. San sip, san espwa, ki pa gen travay. dezi : n. Sw, anvi, rv. Se tout dezi mwen pou mwen ta vin w ou yon jou. dezitratasyon : n. pt dlo, sechaj; aktivite pou retire dlo. dezidrate : v. Pdi dlo oubyen seche. Timoun nan vomi epi li gen dyare, li pdi anpil dlo, li vin dezidrate. Moun yo ap travay tout lajounen nan soly la san yo pa bw likid, yo ap dezidrate. Lt anpoud se lt bf yo dezidrate. dezini : a. Separe, divize. Dezin Klovis (Clovis Dezinor) : np. Ansyen minis finans sou gouvnman Divalye. Ansyen kandida pou prezidan. dezinyon : n. Relasyon ki pa gen inyon, dezak. Yon fanmi pat dwe viv nan dezinyon. dezipe : v. Louvri yon zip. Si ou pa dezipe do rad la, li pap ka soti sou ou. Dezi Janklod (Jean-Claude Dsir) : np. Foutbol ayisyen, tout moun te konnen sou non Tonmpous. dezire : v. Swete, anvi. Mwen ta toujou dezire marye ak yon Ayisyen. Dezire Janjan, DSIR, JeanRobespierre (Janjan Dezire) : Atis teyat, teknisyen konpyout, manm Sosyete koukouy Miyami. Nan ane 1988 li te part ak youn plak pwezi kreyl ki rele Powm pou youn Ayiti tou nf Liv ki gen menm non ak plak la te part an 1994. Li te jwe wl prensipal nan pys teyat Antign yo te jwe nan Miyami nan lane 1998 ak 1999. Dezire Pari Leyon (Leon Desire Paris) : Premye aviyate ayisyen avyon li te rele AToussaint Louverture@. deziste : v. abandone yon konpetisyon, absteni. Si mwen w sitiyasyon an ap vin pi difisil, m ap deziste. dezobeyi : v. Refize obeyi, pa vle aksepte kmand. Paske ou dezobeyi moun lakay ou, m ap mete ou an pinisyon. dezobeyisan :a. Moun ki pa obeyi. Depi Toto piti li dezobeyisan. dezobeyisans : n. Sitiyasyon kote yon moun dezobeyi. Ou ka peye dezobeyisans ou an byen ch. dezoblijan : a. Dezagreyab, ki pa janti. Ou dezoblijan menm jan ak papa ou, se kote l ou pran sa. dezd, andezd. n. : 1. Ki bouje anpil. Timoun Masl yo dezd anpil, mwen pa fouti siveye yo. 2. Ki pa nan ld. Lotrejou, timoun yo vin la a, yo met tout kay la andezd. 3. Pwotestasyon, revolt Gen dezd nan lekl la. dezdone : a. Ki pa gen ld, espas andezd, karakt moun ki pa met ld. dezodoran : n. pwodui twalt ki retire move od. dezokipasyon : n. liberasyon yon espas ki te okipe pandan grv, pwotestasyon osinon dappiyanp milit. dezokipe : v. libere yon espas ki te okipe pandan grv, pwotestasyon osinon dappiyanp milit. dezolasyon : n. Kondisyon san espwa, kondisyon miz, kondisyon solit. dezole : 1. a. Abandonne, retire, lwen zn ki pa gen aktivite. B isi a yon jan dezole. 2. v. Regrete Mwen dezole pou sa ki pase a, men se pa ft mwen.

PAGE 126

Diksyon Kreyl Vilsen -125dezm. adv. : apatidejodi. Dezm pa janm met pye ou devan pt mwen an ank. dezonn(dezon) : n. Wonte, ki pa f on yon moun. Sa se yon dezonn pou Sizn al pote yon pitit san papa. dezonoran : a. Kondisyon ki f moun pdi on. dezonore : v. Retire on. Pa bay yon moun resp ak on li merite. Pale mal osij yon moun. dezoryante : v. Pdi oryantasyon, pdi bousl. dezose : v. Retire zo. Kou mwen fin dezose kodenn nan m ap svi tout moun. dezoutwa : n fr. Detwa, pa anpil. Jan te envite dezoutwa zanmi vin fete avk li. dezym. adj : Ki vin apre premye. Mwen manke genyen pati sa a, malerezman Jan fini an premye, se mwen ki dezym. dezymman : adv. Ki vin an dezym, ki vin apre premye pozisyon. di. v. : 1. Pale, pwononse, deklare, bay opinyon, resite, repete, kominike. Ki sa ou di la a? Sa ou te di a mwen pa kapab sonje l. Jan di konsa Ki kote boul mwen an ye"? 2. a. ki pa mou, ki gen vig, difisil pou kase, fm solid, konpak. Wch se bagay ki di. 3. Ki pa fasil, ki difisil, ki mande ef. Egzamen lotrejou a te di anpil, gen elv ki pap pase. 4. Ki bay anpil doul, anpil trists. K di. dibita (yon dibita) : n. Anpil, pakt, dal. Gen yon dibita medam dey a ki bezwen travay. dibreyis : n. Ranyon, kenedi, restan. Lontan dibreyis yo pat van ch. didaktik : a. / n. Ki svi pou f moun aprann, ki gen val nan domn pedagoji. difamasyon : n. deklarasyon sou yon moun ki pa laverite. difamat : n. Moun ki f deklasyon ki fo sou lt moun. dife bwa : n fr. Dife ki limen ak bwa. Si dife bwa a pa gen lafimen, ou ka f vyann fimen avk li. didaktik : a. 1. Ki ft pou ede moun aprann. 2. Teyori ak metd pou ede moun aprann. difamasyon : n. mo ak ekri pou pale moun mal. difamat : n. Moun ki di pawl osnon ekri koze pou pale moun mal. dife. n. : Flanm ak chal epi limy ki ft l yon bagay ap brile. Kalo f yon dife bwa pou l kapab kuit manje a. Dife jenns : bouton dri ki leve nan figi moun ki jn. diferaman : adv. F yon lt jan. diferan : a. Ki pa sanble. Ou diferan konpare ak lt elv nan klas la paske ou toujou f devwa ou. diferans : n. Sa ki pa menm. Pi gwo diferans ant mwen avk ou se nan jan nou panse. 2. Rezilta apre yon soustraksyon. diferansiyasyon : n. modifikasyon (ak transfmasyon pa etap) ki ft nan tisi, nan gn, nan estrikti ak nan fonksyon yon ganis vivan paske tisi elt.. sa yo ap vin pi espesyalize. diferansyl : 1. n. Angrenay nan machin ki transmt fs mot a nan wou machin nan pou f l deplase. 2. a. Pati nan matematik ki etidye varyasyon nan fonksyon ki piti anpil. difikilte : n. Pwoblm. Mwen pa gen difikilte pou mwen ekri Kreyl ditou. difisil : a. 1. Ki pa fasil, alz. F lajan difisil, depanse l fasil. 2. Chlb. Kalo se yon kopen difisil. 3. Delika. Li difisil pou ou mete yon moun dey lakay ou. 4. Konplike, danjre. Gen moun ki panse wout Jakml la difisil pou kondui. difisilman : adv. Ki ft ak dipikilte, osinon ak lapenn.

PAGE 127

Diksyon Kreyl Vilsen -126difizyon : n. 1. Espansion, pwopagasyon. Se pa mwen ki ba o f difizyon lavi prive moun yo. 2. Emisyon Te gen yon estasyon radyo ki te konn f difizyon li nan estad Silvyo Kat a. 3. Prensip chimik l yon pwodui al melanje ak yon lt. Difo Preft (Duffault, Prfte). np. : Atispent estil nayif. Li ft nan vil Jakml premye Janvye 1923. Li f penti primitif ki gen val mistik; li gen plizy penti sou vil Jakml, twal arenyen ak lwa vodou yo. Penti li ekspoze Ayiti ak aletranje. Li te pote pri nan konkou entnasyonal nan peyi Senegal. Li gen miral anndan legliz Sent Trinite, Ptoprens. difm : a. 1. Ki pa gen fm nmal. Madan Bacha difm, ankenn rad pa ka f l byen. difraksyon (direksyon diferan) : n. Dispsyon reyon limy anndan yon vit. Opoze difraksyon se refraksyon. difteri : n. Yon maladi kontajye bakteri pwovoke. Li bay lafyv, k kraz, difikilte pou respire epi li afekte svo ak n nan k moun nan. Nou jwenn mikwb sa yo nan gj moun, li bay anjin. Yo repwodui anpil epi yo kontamine tout k an epi f pwazon (toksin) ki al toupatou. Gen vaksen pou prevni difteri. dig : n. Mi an t osinon an beton pou pwoteje t kont inondasyon osinon pou akimile dlo. dikdantan : adv. nan tan lontan lontan. dige (djige) : v. Pike osnon touche ak yon bwa. Pa dige zoranj yo si yo poko mi. Dige milt la pou li ka mache pi vit. digt (djigt) : n. Bwa, baton. Ou ka keyi mango ak digt sa a. digo. n. : Koloran ble ou met nan rad blan pou f l pi blan epi pou li pa pachiman. L mwen ap rense rad blan mwen toujou met digo nan dlo a. 2. Zouti abitan svi pou travay lat. Prete mwen digo ou la tanpri pou mwen al f yon travay nan lakou a. dijere : v. Transfme manje pou li ka nouri k. Kraze manje anvan ou vale li, sa ede pou dijere. dijestif : a. Ki gen rap ak dijesyon. 2. Ki ede dijesyon; bwason osinon medikaman moun pran pou ede dijesyon. dijesyon : n. Mwayen nou kraze epi transfme manje pou mete yo nan yon fm pou k nou kapab absobe epi pwofite. Transfmasyon ki ft nan bouch, nan lestomak ak nan trip pou dijere manje epitou pmt ftifyan ki nan manje antre nan k a. 2. Fmantasyon, l bakteri konsome manje osinon fatra pou f gaz ak angr. Gen dijesyon ayewobik ak anayewobik. dijesyon fizik : Yon faz nan dijesyon kote moun ak zannnimo kraze manje an myt moso. (Konpare ak dijesyon chimik kote asid, anzim tranfme moso yo) dik : n. Prens ki dirije yon teritwa endepandan. 2. Ran nan nobls ki vin apre prens. dikta : n. dekr otorit, bay ld san refleksyon. diksyon : n. Estil jan moun ranje mo l li pale. diksyon : n. Liv ki rasanble mo ki enptan nan yon lang (osinon nan yon sij). Yon diksyon mete mo yo nan ld (alfabetik) yo dwe ye epi li bay definisyon, tograf, enfmasyon ak tout siy ki ale ak mo yo. Diksyon Kreyl Vilsen, diksyon Lawous, diksyon ekolye ayisyen se twa ekzanp diksyon ki popil Ayiti. dikta : n. Pawl diktati, pawl diktat. dikotiledon : n. Plant ak grenn de b tankou pwa ak pistach. Pwa ak pistach se dikotledon yo ye. diksyonn, diksyon : n. Liv referans kote ou ka jwenn sans mo, koleksyon mo ki

PAGE 128

Diksyon Kreyl Vilsen -127ranje nan yon ld ki pmt moun jwen mo li vle rapid rapid.. Premye diksyon nan lang Kreyl se Diksyon Kreyl Vilsen. diktat. n. : Moun ki gen tout pouvwa epi ki ap kmande palafs osinon nan avantaj tt pa yo, moun ki dirije san konsilte opinyon lt moun ki konsne. Divalye se te yon diktat nan peyi Ayiti. Gen diktat nan Amerik-latin. diktati : n. Sistm politik kote tout pouvwa konsantre nan men yon sl moun, osinon yon sl ti gwoup moun, osinon yon sl klas. dikte : n. Egzsis kote elv yo tande yon tks epi yo ekri li sou papye ak entansyon pou yo ekri chak mo yo dapre tograf krk yo. Moun ki f nan dikte gen bon vokabil. 2. Transkri sou papye tout sa ou tande. 3. Delivre yon enfmasyon vbalman pou yon lt mou ka ekri li. dil : n. tranzaksyon koms, optinite. dilapidasyon : n. Depans san konsyans. dilapide : v. Depase an dezd, gaspiye dilatasyon : n. 1. Ogmantasyon volim. 2. Avtman pwovoke. Jete pitit. Li te f yon dilatasyon ane pase. dilate : 1. V. Agrandi, louvri, gonfle, gwosi. dilatwa : teknik pou retade osinon pou pwolonje yon diskisyon pou anpeche solisyon dilm : n. Sitiyasyon ki gen de solisyon kontr osinon de solisyon kontradiktwa epi moun oblije chwazi youn. dilijan : a. Ki akti epi rapid. dilijans : n. Ak rapidite. Erezman nou te f dilijans, sinon nou pa tap gentan kwaze Aleksi. Dim : n. Pati nan rekt legliz reklame nan men travay. Enpo legliz. dimanch, ledimanch. n. : 1. Jou ki vini apre samdi, anvan lendi. Se dimanch batm Kalo a, ske ou ap vini? 2. Jou kretyen al legliz. 3. Jou konje pou repo. dimansyon : n. Grand, gwos, pwopsyon, tay yon bagay ki kapab mezire Ki dimansyon tab la? Dimas Estime (Dumarsais, Estim). : Prezidan 1946-1950. dimaten : adv Nan maten. Se a twaz dimaten mwen leve jodi a. dimatenoswa : adv. Depi maten jous asw. Vwazen Nerestan toujou ap plenn dimatenoswa. diminisyon : n. Bs, chit, regresyon, fbak. diminye : v. Redui, rakousi, konsantre, degonfle, bese.Diminye vits oto a. demwatye : fmye ki travay sou t yon lt moun epi li pataje rezilta jaden an ak mt t a. dinamik : a. Ki gen aksyon, fs. Ou se yon moun ki dinamik anpil, rezilta nan sa ou f. dinamis : n. Fs, enji, vitalite. dinamit ( dilamit) : Eksplozif ki gen melanj plizy pwodui chimik ladan l. L gen dinamit ki eksploze, konn gen anpil dega ki ft. dinamo : n. 1. Machin ki transfme enji mekanik pou f enji elektrik. 2. Altnat. dine, dinen : n. Manje midi. dinoz : n. Yon gwo reptil ki te ap viv nan epk pre-istorik. Kokenn chenn gwo bt sa yo pa egziste ank yo sibi yon fenomn ki rele ektenksyon, sa vle di yo pa kapab repwodui epi tout vin mouri san kite desandan. Nou jwenn tras yo, zosman yo (eskelt) ak po ze yo te kite. dioksid kabn : n fr. Gaz kabonik, CO2. Moun pat dwe rete kote ki gen anpil dioksid kabn epi ki pa vantile. Plant soly, dioksid kabn ak dlo pou yo pouse.

PAGE 129

Diksyon Kreyl Vilsen -128diplikata : n. Kopi yon dokiman ki gen menm val ak orijinal la. diplis : n. Sipleman, degi. Mwen ba ou diplis sa a pou ankouraje ou. diplm : n. Papye ofisyl ki stifye konesans yon moun nan yon sij. Mwen gen yon diplm nan kouti men Jera gen diplm pa li a nan mekanik. diplomasi : n. Branch nan politik ki regle relasyon ak kontra ant peyi. diplomat : n. Moun ki gen responsabilite reprezante peyi l nan fonksyon diplomatik kote li ka negosye ak lt gouvnman pou peyi li. Mwen te konnen yon diplomat Meriken ki te reprezante Etazini nan peyi Kanada. diplomat beton : n. fr. Moun ki al f pwotestasyon pou chanje relasyon ant de peyi. diplomatik : a. Ki gen relasyon ak diplomasi. 2. Ki gen ladrs. dipopo (djipopo) : n. bagay san enptans. Ki dipopo ou ap vin ban mwen la a, ou kr mwen kr ou? Dipui, Bawon (Dupuis, Baron). np. : Yon konseye Anri Kristf te genyen. Se te yon milat ki te nan lame sou Desalin men li pat janm gen tw gwo grad. Li te vin pati al Filadlfi, kote li te vin rich epi li te f gwo klas. Msye te retounen Ayiti sou Anri Kristf. Se konsa li te vin sekret epi entprt pou Kristf nan waym nan. dirab : a. Ki la pou lontan. Ki ka dire. Soulye sa yo sanble yo dirab, mwen ap achte de p. dirakwa : n. 1. Pat espere, moun vini, nouvo rich. Kote bann dirakwa sa yo soti. 2. Sentoma, moun ki pou w pou li ka kw. Se dirakwa ou ye, tann wa w. diran : prep. 1. San rete, tout lavi. Mwen fache ak Jozt pou lavi diran. 2. adv. Diran tout tan yo te ansanm nan, Pola pat janm mete sekr l dey bay Toma. Diran, Osval (Durand, Osvald): np. Powt, jounalis, politisyen. Li ft 17 sektanm 1840 nan vil Okap. Papa li ak manman li te mouri nan yon gwo tranbleman t ki pase Okap an 1942. L sa a Osval te gen slman dezan. Granm li te elve l nan vil Wanament. Li te pwofes lekl epi li te depite tou nan vil Okap pandan 6 lejislati. Li te nan redaksyon AActes du GouvernementA yo epitou li te direkt jounal ofisyl ALe Moniteur Haitien@. Li se yon powt Ayisyen ki ekri an Franse ak an Kreyl. Osval Diran te ekri pow AChoukoun@ an 1880. Se te youn nan premye pwezi ki ekri an Kreyl. Ti pwezi a te f anpil moun plezi. Gen yon mizisyen ki mete mizik sou li. Mizik la vin f pow nan pi popil toujou. Gen anpil mizisyen ak chant nan zn Karayib la ki chante l tou, tankou Ari Belafonnte eltr. Li mouri Ptoprens jou ki te 22 Avril 1906. Li ekri ARires et Pleurs@ Pari 1869 epi yon dezym volim an 1872; AQuatre nouveaux Poemes@, 1900; dirantan : adv. pandan yon tan long. dire : v. Pwolonje. fim sa a dire lontan. dirk (dirkteman) : adv. Vl dirk, dwat. 2. San ezitasyon. Mwen di l sa mwen gen pou mwen di li a dirk, si li pa kontan, zaf l. direksyon : n. 1. Oryentasyon. Nan ki direksyon kay ou ye la a? 2. Esplikasyon pou jwen yon adrs. Direksyon ou yo te bon, mwen rive nan kay la san pwoblm. 3. Kmand. Timoun nan sou direksyon ou, sa ou di li, se sa. 3. Biwo direkt. Pase nan direksyon. direkt (dirk) : n. Moun ki ap dirije. chf, dirijan, patwon. Direkt lekl la te vin nan klas mwen an jodi a. direktris : n. Fi ki ap dirije, chf, dirijan, patwon. Direktris lekl la te vin nan klas mwen an jodi a.

PAGE 130

Diksyon Kreyl Vilsen -129dirkteman: adv. San pase akote, kareman. Men jwenn kay la san difikilte, mwen rive nan adrs la dirkteman, san mwen pa pdi. diri : n. Manje, sereyal ki gen anpil lanmidon ki popil Ayiti. Diri kole ak pwa se manje prefere m. 2. Plant ki bay diri Diri bezwen anpil dlo. diri ole : n fr. Labouyi ki ft ak diri, lt, sik epi lt engredyan tou. Diri ole se bon labouyi. dirijab : a. Yon moun osinon yon bagay moun kapab dirije. dirijan : n. Moun, gwoup osinon klas ki gen pouvwa osinon responsabilite pou dirije. dirije : v. Bay direksyon. Se Kalo ki ap dirije lekl la kounye a. diryan. n. : Fwi ki soti Annazi, li santi move men li gen yon bon gou. Gen Ayisyen ki kw li bay bann. dis : n. Chif ki vini apre nf, anvan onz. Madan Sentan gen dis pitit. disann (desann) : v. 1. Ale nan direkyon pi ba. Se chak jou dlo a ap desann. 2. Denigre. Mwen pa ta janm desann figi mwen pou mwen ta f yon bagay konsa. disantri : n. Maladi, enfeksyon entesten ki bay gwo dyare. Si ou w dyare a dri sou ou, se ka disantri ou genyen. Disk Michlin (Micheline Dusseck): np. Dokt ayisyen ki pratike nan peyi Espay. Li se yon politisyen nan peyi Espay. Li ekri woman an espayl. diseke : v. koupe yon k nan laboratwa moso pa moso pou obsve, pou etidye ogn yo. disl, sl : n. Engredyan blan ki ka delye nan dlo yo met nan manje pou leve gou manje a. Se de jan moun jwenn sl, swa nan min sl, swa l yo evapore dlo lam. dist : n. Chif ki vini apre sz, anvan dizuit. Kote dist mango ki te la yo? disetan : laj, peryd tan. destasyon : n. Devlopman yon sij, alekri; etid, diskou, memwa akademik. distym : a. Nonm dinal ki vini apre szym epi avan dizuitym. Pozisyon nimewo dist. Sou disetym jou a, soly la leve. disip : n. Moun ki resevwa konesans nan men yon mt pou li ka kontinye filozofi mt la. Tout disip Jezi yo te gason. disidan : n. Revolte, separatis. disip : n. Ki resevwa antrenman nan men yon mt; elv, apot, patizan. disiplin: n. 1. Rgleman ki valid yon kote; lwa. Kay isit la gen disiplin. 2. Pinisyon. Si mwen pa mete disiplin sou timoun yo, yo san l vin kwochi nan menm. 3. Domn, kou, klas. Moly ap anseye nan disiplin syans. disipline (displinen) : a. Ki gen disiplin. 2. v. Mete ld diskalifye : v. Retire nan yon konpetisyon; pdi kalifikasyon. diskisyon : n. 1. Konvsasyon, deba. Diskisyon sa a enteresan anpil, mwen renmen tande opinyon plizy moun. 2. Joure. Li l pou diskisyon sa yo fini. 3. Pati nan yon distasyon. Se nan diskisyon an mwen mete diferan opinyon ot yo. diskite : v. 1. Konvse, f deba. Mwen renmen diskite avk ou. 2. Joure, f altkasyon. Se pa estil pa mwen pou mwen nan diskte, ni leve lavwa. diskotk : n. 1. Koleksyon disk. Ou gen yon diskotk ki chaje ak mizik ayisyen. 2. Kote moun al danse mizik. Eske gen diskotk ayisyen b isit la? diskd : n. Dezak, disansyon, zizani. diskou : n. 1. Koze chita tande. Mwen ten renmen diskou ou a anpil. 2. Bl pawl san aksyon. Sispann diskou sa a, se toujou menm koze a, toutan.

PAGE 131

Diksyon Kreyl Vilsen -130diskriminen : v. f diskriminasyon ant de bagay, ant de moun osinon ant de gwoup. disloke : v. Demanche, demantibile. disnevym : pozisyon ki vin apre disnf : n. 1. Nimewo ki vini apre dizuit epi anvan ven. Mwen sot f disnf jou Ayiti. 2 Nonm antye ki vo dis plis nf. disnevym : a. Nonm ki vini apre dizuitym epi anvan ventym. Mwen rive nan diznevym paj liv la. dispans : n. Pminsyon pou pa f yon bagay dispanse : v. Bay pmisyon pou yon moun pa f yon bagay li te dwe f. Dispanse m traka sa a, tanpri. dispans : n. Klinik. Ti sant sante kote yo swaye moun. Mwen konn enfimy ki nan dispans isi a. dispart : a. Ki soti nan sikilasyon an san moun pa konn ki jan. Zanno a te la a, li pa ta ka dispart. disparisyon : n. 1. Sitiyasyon yon moun osnon yon bagay ki dispart. Klod renmen li sou disparisyon sivilizasyon grk la. 2. Lanm. Disparisyon Woza rete yon dy pou tout moun. 3. Yon evenman majik ki f yon bagay pa vizib. dispse : v. Simen, gaye, epapiye dispit : n. Deba, diskisyon, polemik; konfli, goumen, bwouy. dispite : v. F diskisyon, f deba. disponib : a. Ki lib, ki pa rezve. disponiblite : n. Ki pa angaje, ki pa ap travay. dispoze : v. 1. Mete aladispozisyon, deside. Mwen dispoze twa goud pou travay la. 2. Pare pou, aksepte. Bs la dispoze f travay la demen maten. 3. Ranje. "ganize. Mwen renmen jan ou dispoze kay la. dispozisyon : n. 1. Mwayen. Mwen pa gen dispozisyon pou mwen achte kay sa a. 2. Desizyon. Mwen pran dispozisyon mwen pou mwen achte kay la ane sa a. 3. Disponib. Mwen aladispozisyon ou nenpt kil ou vle. distans : n. 1. Espas ant yon pwen jouska yon lt. Mwen pa konn ki distans ki genyen ant kote ou rete a ak kote mwen rete a. 2. Limit. Mwen ba ou distans ou, pa nan vin pale avk mwen ank. Mwen pran distans mwen. distenge : v. 1. F diferans. Mwen ka f diferans ant youn ak lt. 2. Sipery, elegan. Se se yon restoran distenge. distenksyon : n. Diferans ant de bagay, ant de moun. distilasyon : teknik pou separe de likid diferan baze tanperati vaporizasyon yo. Nan distilasyon gen de etap, etap chofay pou f likid tounen vap, etap kondansasyon pou f vap tounen likid. distilat : n. machin pou f distilasyon. distile : v. Teknik pou konvti yon pati nan yon likid an vap (metd separasyon) epi rafredi vap a pou li ka tounen likid ank. Yo distile ji kann fmante pou f kleren ak wonm. distraksyon : n. 1. Amizman. Mwen renmen ale nan pak, se yon bon distraksyon. 2. Rezon ki anpeche moun konsantre. Mizik la se yon distraksyon li ye, ou pap ka konsantre ou si ou pa etenn radyo a. distr (distre) : 1. a. Tt pa la, moun ki toujou ap bliye. Kouman ou f distr konsa a? 2. v. Amize. Vin distr ou ak timoun yo pa b isit la. distribisyon : n. 1. Separasyon, pataj. L ou fini ak distribisyon an, annou f rgleman. 2. Aranjman. Mwen renmen distribisyon kay isit la. distribye : v. separe, pataje, bay. diswa : adv. Nan asw. Li senk diswa kounye a. ditan: nan tan (tl moun).

PAGE 132

Diksyon Kreyl Vilsen -131dite (te) : n. Te fy Mwen konn yon fanmi nan n a se chak swa yo pran dite. ditou : adv. Negasyon, pa menm. Mwen pa vle sa ditou. divage : v. derezone, di tenten, delire. Divalye, Franswa (Duvalier, Franois). np.: (1907-1971). Prezidan Ayiti 19571971. Msye te ft an 1907. Li te al lekl Lise Petyon. Apresa li te al nan lekl Medsin. Li te yonn nan dokt ki te travay nan kanpay pou elimine maladi pyan nan lakanpay Ayiti. Li te minis Sante Piblik ak Travay nan gouvnman Esime. Li vin prezidan an 1957. Listwa di msye te pami prezidan ki te sangin paske te gen anpil moun ki mouri slman paske yo pat dak ak politik li. Msye te itilize teknik pa li pou li te gen kontwl polis sekr, rapt, vodou ak tonton makout pou l te elimine tout opozisyon epi vin gen kontwl peyi a. Msye te bay orijin afriken ayisyen an anpil val. Li te bay moun nwa yo plis pouvwa ankonparezon ak moun milat yo ki te konn gen anpil pouvwa a anvan sa. Li te gouvne peyi a joustan l te mouri an 1971. Ti non yo te ba li se "papa dk". Anvan li mouri, li te nonmen pitit li Jan Klod km moun ki pou te ranplse li pou kontinwe gouvnman diktati a. Divalye, Janklod (Duvalier, Jean-Claude). np. : Pitit Franswa Divalye, prezidan peyi Dayiti 1971-1986. Dapre listwa, msye te vin prezidan, km eritye papa l nan ane 1971, l sa a li te gen 19 an. Msye te gwo, li pat gen rv pou peyi a ni li pat gen okenn pwoj, li te renmen jwi lavi l ak bl tifi. Se manman l ki te di l ki jan pou l te kmande peyi a pandan de premye ane yo men apre sa, msye te vin pran endependans li anba manman an. Li te marye ak yon fi Ayisyn yo rele Michl Bent 27 Mai 1980. Nan ane 1986 sou presyon pp la ki mande libte, lekl, demokrasi, travay ak svis sante, Divalye pati li ale nan peyi Lafrans. Divalye, Simn Ovid (Duvalier, Simone Ovide) : np. Madanm Franswa Divalye manman Janklod. Li te koni km moun ki te kmande pitit li Janklod nan de premye ane apre msye te vin prezidan. Li kite Ayiti l Janklod kite. divalyeris : n. Moun ki patizan Divalye. a. Ki gen relasyon ak Divalye divan : n. Chz long san bra ki tankou yon ti kabann. Chak apremidi madan Pl f ti kabicha sou divan an. div : n. Ti plim ki fk ap pouse. Ti poul la poko pouse plim, se yon ti div fenfen li genyen sou k l. divjans : n. dezak, diferans, eka. diven kann : n fr. Bwason fmante ki ft ak kann. Gen moun ki pito diven kann pase kleren. diven : n. Bwason alkolize ki ft ak ji rezen ki fmante. Yo te svi yon bon diven nan ft la. divs : a. Plizy, diferant kalite. Sa depan sa ou vle, gen divs kalite mango. divsite : n. Varyete. Gen yon divsite chwa ji zorany nan makt yo. divti : v distr, amize, f ri. divtisman : n. amiszman, distraksyon, plezi, rekreyasyon. dividal : n. Anpil. Yon dividal moun. dividann : n. 1. Nimerat pati anro yon fraksyon. Nonm ou pral divize pa yon lt. Si ou divize 3:4, 3 a se dividann nan. 2. Benefis ki pou tout asosye nan yon biznis. L mwen resevwa dividann pa mwen an, mwen pral achte yon oto avk li. divilge (devilge) : v. 1. Gaye nouvl. Se Jera ki divilge koze li. 2. Anonse. L radyo divilge nouvl la, tout moun sezi. divinz (devinz) : n. 1. Fi ki konn devine lavni. Joslin se divinz li ye, sa ki f ou

PAGE 133

Diksyon Kreyl Vilsen -132pa al kote l. 2. Prt vodou. Leyant se divinz, se manman l ki pase l pouvwa l. divinite : n. esans, nati Bondye. 2. Espri, Lwa. Fs ki gen pouvwa espirityl. divin (divin, devin) : n. 1. Moun, sitou gason, ki konn devinen. Oska se bon jan divin. 2. Prt vodou. Si ou al kote yon divin, li ka regle zaf ou pou ou. divize : v. 1. F divizyon. Depi nan klas elemant mwen te konn miltipliye ak divize. 2. F separasyon Mwen divize kay la an twa pati. diviz : 1. Pati nan yon fraksyon ki nan denominat a. Nan 2/5, 5 se diviz a. 2. Moun ki ap divize. Ou pa rann ou kont se Kawl ki diviz a nan sitiyasyon an? 3. Moun osnon bagay ki f separasyon, nan manifakti. Pase pat la nan diviz pou koupe pate yo. Pou ou dekoupe salon an, ou ta ka svi ak playwod km diviz. divizib : a. Yon val divizib ak yon lt se l rezilta divizyon ant yo pa gen rs (rs la egal zewo). divizyon : n. operasyon aritmetik pou divize yon val an plizy psyon. divizyon selil : n fr. Separayon selil yo kote yo repwodui lt selil ki sanble. Divizyon selil kmanse byen vit nan lavi yon anbriyon. divs : n. 1. Separasyon entr ak santiman ant de moun ki te renmen. Alkile vin gen plis divs pami Ayisyen yo. 2. Dezak, kontradiksyon. Gen yon divs ant sa ou di ak sa ou f. divse : v. Eta moun ki te ansanm epi ki legalman separe. Lyonl divse ak Beti depi ane pase. Diwozo Fab (fabre Duroseau) : np. Mizisyen chant. Diwozo Richa (Richard Duroseau) : np. Mizisyen akdeyonis ki te jwe nan dyaz Nemou Janbatis. Diwozye Gi (Guy Durosier) : np. Atis mizisyen, chant ki te jwe plizy enstriman (saksofn, pyano eltr) Yo te rele li Aanbasad mizik ayisyen@ Li jwe, li chante nan plizy peyi, tankou Lafrans, Anglet, Kolonbi, Brezil, Naso, Kanada, Etazini. Li jwe nan Kaneji Hl (Carnegie Hall) ak anpil lt kote ki koni. Pami misik popil Diwozye gen AMa Brune@, ADodo Turgeau@, AMichaelle@ ACourrier D=Haiti@ A Si w al Annayiti@ ANou@ APianos Nostalgiques@. Nan kary li, li te f yon fopa, l li te chante ak anpil emosyon nan antman yon diktat fews. Apresa msye te kontinye kary li ak menm talan ak menm pasyon. Li mouri Ozetazini ASeattle, WA@ 18 Out 1999. diyite : n. 1. Resp melanje ak fyte. Lawoz se yon nonm ki gen anpil diyite, se pa tout bagay li ap f. 2. Resp figi, lonn; ki merite estim ak on; ki gen bon repitasyon. Si ou te gen diyite ou pa ta janm vin devan pt mwen an. Moun enptan. Prezidan peyi a se yon diyite. diz (dis) : a. Chif ki vini apre nf, anvan onz. Te gen dis blan kanpe devan pt la. dizan : dis lane. diz : n. L li f, li ti egui a sou 10 epi gwo egui a sou douz. Li deplase a diz. dizn : n. gwoup ki gen dis inite dizl : n. 1. Mot ki mache akgaz lou. Machin pejo yo gen mot dizl sou yo. 2. Gazolin espesyal ki ft pou mot dizl. Mwen pa gen gaz ank, fk mwen rete nan estasyon gazolin nan pou mwen pran senk galon dizl. dizn : n. Gwoup dis. M nan lekl mwen yo toujou resite yon dizn chapl chak maten. dizt : n. Grangou, famin. Nan tan dizt, moun pa jwenn anyen pou yo manje.

PAGE 134

Diksyon Kreyl Vilsen -133dizon : n. Mo done. Ou gen dizon avk mwen, ou pa sa chanje lide san ou pa di mwen anyen. dizondi : adv. 1. A sipoze nou ta di! 2. Malerezman dizuit : a. Chif kadinal ki vini apre dist epi anvan diznf. Si ou gen dizuit p soulye, ou te dwe banmwen yon p ladan yo. dizuitym : a. Pozisyon nimewo dizuit. Sou dizuitym jou apre operasyon an, Elift mache sou de pye l. dizym : a. Nonm dinal ki vini apre nevym, anvan onzym. Apre dizym kay la, vire sou lamen dwat. djab (dyab) : n. Satan. Moun sa yo se moun ki gen djab sou yo. djabls : n. Feml dyab. Kote dyabls sa a soti. djage (dyage, dyake) : Atake ak kouto, mancht, ponya Se nan goumen epi rale ponya youn twouve al djage lt. djak : n. 1. Valt, nan jwt kat. Ou oblije mete djak la at kanmenm. 2. Zouti ki svi km levye pou ou soulve oto l ou bezwen chanje kawotchou. Prete m djak ou a tanpri, mwen gen yon kawotchou anpn la a. 3. Grad nan legliz kretyen. L pa gen p, dyak ka f batm. Djakata : Youn nan denominasyon ak estil nan pratik Vodou. djake : v. 1. Svi ak djak pou soulve yon oto. Si ou pa djake oto a byen, ou pap ka chanje kawotchou a. 2. Fouke. Depi yo arete yon gason, yo gen tandans dyake l. djakt. n. : Manto ki kout. Djakt Bb la gen anpil bouton epi li gen de pch. djakout : n. Sak ki ft ak fib latanye osinon pit. Si ou vle abiye tankou abitan ou yo, ou ta ka pase yon djakout nan kou ou. djal (dyal) : n. Tifi. Wob toujou ap vin b isit la msye gen l gen yon dyal nan katye a. djandjan (dyandyan) : a. Ki gen koul tw vif. Kijan ou f mete koul djandjan sou ou. djanm : a. 1. Ki gen anpil aktivite. Annou al nan ft la, li sanble li djanm. Kosto. Mwen pap al diskte ak Edga, jan nonm sa a djanm sa a, li ta ka ban mwen nenpt sab. djanni (dyanni) : n. Bagay ki pa itil. Bagay ki an dezd. Kman f gen djanni konsa nan lakou ou a? djapt (dyapt) : n. 1. Gwolo. Kounye a mwen gen djapt la, tout sa mwen vle mwen ka achte l. 2. Machin pou jwe aza. Mwen mete yon dola, mwen f san dola nan djapt. 3. Viktwa. Ekip foutbl nou an bay djapt la. 4. Vomi Li bay djapt. djayi (djay) : a. F kriz. Pitit la djayi at, mwen te p pou li pat frape tt li f. djaz (dyaz) : n. Oks ki jwe mizik popil. Mwen renmen jan djaz sa a frape a, li jwe byen. djazmann : n. Moun ki jwe mizik nan djaz. djdj : a. Bgw, egare. Gade djdj a. djp (gp) : n. 1. Ensk ak zl ki viv an gwoup (sosyal) ki ka pike moun. Si ou w yon nich djp, pa pwoche kote l. 2. a. Ki gen fm gp, ( Fi ki gen senti piti). Gade tay ou, li fen tankou tay djp. djt : n. 1. Avyon a reyaksyon. Demen maten bon, m ap pran djt la pou mwen ale Miyami. 2. Moun ki kouri rapid. Jan se yon djt, ou pa ka kouri avk li. djtapan (gtapan) : n. Pyj. Se nan yon djtapan yo te pran Alsibyad. djige (dige) : v. Pike osnon touche ak yon bwa. Pa djige zoranj yo si yo poko mi. djigt (digt) : n. Bwa, baton ki svi pou djige. Mete djigt la lwen pou timoun yo pa pran l pou yo jwe avk li. djip (jip) : n. Machin konpak, solid, ki ft pou kondui nan nenpt wout. Mwen te

PAGE 135

Diksyon Kreyl Vilsen -134gen yon djip lontan, mwen vann li pou yon bon lajan. djipopo(dipopo, zipopo) : n. Bagay san val ki gen anpli chans bay traka. Sitiyasyon konplike ki bay pwoblm. Mwen pa bezwen ankenn djipopo vin kale m. djb (dyb) : n. 1. Travay ki pap dire. Mwen jwenn yon djb pou mwa Jiy a. 2. Travay. Responsablite. Ki djb ou. djb (dyb) : n. Moun ki ap chche ti djb adwat agoch san pmanans. Yon djob f yon dyb apre lt, li pa rete lontan nan okenn travay. djk (dyk, maldyk) : n. Malchans. Ou gen l gen djk, pitit, al pran yon beny nan Souspyant. djoke (dyoke) : mete bouch sou yon moun, bay madichon Ou f li twp konpliman ou ap djoke l. djl (dyl) : n. Bouch, nan sans vilg. Si ou te w dyl fi a ki ap di betiz san rete, sa ta ba ou degou. Dyl loulou. djl all (dylall) : n fr. Moun ki renmen pale tout sa ki pa regade l. Pa pale devan Lerison, se yon dyl all li ye. djl loulou (djl lolo) : n fr. Ki bon anpil nan bouch. Goute pou w, konsonmen sa a se djl loulou. djle (dyle) : v. Ranse, pale met la, pale koze san enptans. Kite Iv djle, non, pa okipe l. djl (dyl) : n. Moun ki ap pale anpil met la, pa di anyen enptan. Richa se djl, fk ou pa pran anyen li di oserye. djlpave : n. Pwason. Mwen poko janm manje pwason yo rele djlpave a. djondjon (dyondyon) : n. Yon kalite plant san klowofil, san fy ki pouse nan kote ki imid, souvan yo gen fm parapli. Se yon chanpiyon nwa moun manje nan peyi Dayiti ak diri osnon ak mayi. Gen plizy kalite djondjon, genyen ki gen bon gou anpil, genyen tou ki konn gen pwazon ladan yo, fk moun f atansyon sou sa. djouba (djoumba) : n. Rit, estil mizik. Gen moun depi yo tande djouba yo leve kanpe pou yo danse. dlo bouch : n fr. Krache, bav. Gen moun l yo ap dmi, yo pa vale krache yo, sa f, l yo leve nan maten, yo plen dlo bouch. dlo dous : n fr. 1. Rivy, gwo basen dlo ki pa sale. Mwen renmen pwason dlo dous. 2. a. Ki viv nan dlo ki pa sale Pwason dlo dous. dlo glase : n fr. Dlo ki te nan frijid osnon ki gen glas ladan l. Jan f cho sa a, se yon ti dlo glase mwen ta bw. dlo lolo (dlo, dlololop) : n fr. Likid, ki pa ep. Mwen pa renmen soup ki dlo lolo. dlo pwa : n fr. Liquid apre pwa fin bouyi.. Ban m yo ti dlo pwa, mwen pa santi mwen ta manje gwo manje. dlo sale (dlo sl) : n fr. Dlo ki gen sl ladan l. F yon ti dlo sale pou mwen tanpri. dlo. n. : 1. Likid ki pa gen ni gou, ni od, ni koul moun bw pou soulaje swaf. Pote yon ti dlo byen glase pou mwen, tanpri. 2. Likid ki pa ep. Dlo soup, dlo kafe. 3. Gwo espas dlo. Bt dlo. DNA : abreviyasyon pou non pwodui chimik ( asid deyoksiribo nikleyik). Nou jwenn li nan nwayo yon selil anndan kwomozom lan se li ki kontwole eredite ak repwodiksyon do. n. : 1. pati nan k moun ki soti depi nan zpl rive b ren toudeb koln vtebral, pa dy lestomak li 2. Ki pady. Jan t ap naje sou do nan pisin lan. 2. Nt mizik, premye nt mizik na kle do. Mwen pa konn jwe pyano, se sman do re mi fa sl la si do mwen konnen. 3. Kote opoze Pa do. 4. Pati sou anro Do kay moun, do pye. db : n. Vyann ki gen anpil ch. Mete bonkou db nan bouyon an pou mwen.

PAGE 136

Diksyon Kreyl Vilsen -135doba : koube 2. Estil dans Vodou. doble : a. Ki poko mi. dodin. n. : Chz an bwa ki balanse. Kite mwen chita sou dodin nan pito, al pran chz la ou menm. dodinen. v. : Balanse sou yon chz ki baskile. Si ou dodinen ak timoun nan sou bra ou, l ap dmi pi vit. dodinay : n. Balanse sou chz dodin. dodo : v. Dmi, kouche. Al dodo tande, li ta. dodomeya. : kabicha, apiye. Pa vin dodomeya k ou sou mwen la a, mwen pa nan rans non. dofen :n. 1. Gwo bt lanm ki manje vyann. Mwen p dan dofen sa a. 2. Eritye gwo chabrak. Dofen Klod (Claude Dauphin) : np. Mizisyen, konpozit Ayisyen. Li se pwofes mizik nan inivsite nan Monreyal Kanada. Dojeron, Btran (D'Ogeron, Bertrand). np. : Gouvn Latti an 1665. Li te kontwole bouknye yo kare bare epi li te ganize plizy ti vil. Li te voye chache fi Anfrans pou mesye yo. Apati 1675, ane msye mouri a, bouknye yo vin tounen plant. Antretan, pati lws peyi a vin tounen sou dominasyon Lafrans ki f Latti vin tonbe nan men Lafrans tou. dk ( dokt ): n. 1. Metye moun ki pran swen malad, fm kout pou dokt. Dk, gade maleng lan pou mwen tanpri. 2. Tit pou moun ki gen yon doktora. dokiman : n. Papye dosye enptan. Pa kite ankenn dokiman ap trennen. dokimantasyon : n. dokiman pou apiye yon etid; prv pou konfime yon agiman. dokimant : n. fim pou edikasyon, ki bay dokiman otantik san li pa modifye osinon san li pa kmante yo. dokimante : v. Apiye yon piblikasyon (osinon yon agiman) ak dokiman valab. dokt (dk) : n. Moun ki etidye lamedsin epi ki konn trete moun. F rele dokt a pou madanm lan, li genl pral pouse pitit la. Dkt fy : n fr. Moun ki konnen trete moun ak fy, posyon osnon melanj pwodui natirl. Gen moun ki pi kw nan dokt fy pase nan dokt ki diplome nan inivsite yo. dokt-dan : dantis dokt-fanm : jinekolg. dokt-timoun : pedyat doktora : n. Nivo etid moun f nan inivsite. doktors : n. Fi ki dokt. doktrin : n. Prensib nan relijyon osinon nan yon pati politik ki defini poukisa yo la, kisa yo vle f. dola. n. : lajan, inite lajan. Dola ayisyen, dola ameriken. dole : v. 1. Debat. Af m pa bon, m ap dole. 2. Koupe an ti moso. Jan ou ap dole gato a, tranch yo ap soti tw piti. doleyans : n. konplent, plent. doliv (oliv) : Ki soti nan oliv. Luil doliv koute ch isi a. dolote (dlote) : v. Miyonnen, karese. Gade kijan ou ap dolote madanm ou, sa se bl bagay. domaj : n. 1. Ki pa regilye. Piti la ft ak yon domaj. 2. Ravaj. Gen yon pakt domaj ki ft apre lag a. 3. a. Regretan. Se domaj ou pap ka vin nan ft la. domaje : a. Enfim. Pitit la pat domaje anvan, se depi li tonbe a li vin konsa. domaj-enter : reparasyon nan ka kote yo dedomaje pou pt dirk ak pt endirk. domajman : defmite fizik. domn : n. 1. Seksyon, depatman, sij yon moun apwofondi. Mwen pa f nan domn sa a. 2. Plantasyon, teritwa Domn dofen. Domeng, Michl (Domingue, Michel). np. : Kmandan anchf lame Dayiti. Li te vin prezidan peyi Ayiti ant 11 jen 1874 a 15

PAGE 137

Diksyon Kreyl Vilsen -136avril 1876. Se sou prezidans li relasyon ant Ayiti ak Dominikani te vin amelyore. domestik : 1. n. Restavk, moun ki ap f travay nan kay pou yon lt moun san yo pa peye l men yo bal manje ak dmi Kamita te domestik kay madan Chal. 2. a. Ki pase andedan kay, af prive Vl sa a se yon vl domestik, fk se yon moun ki konn kay la fen-e-byen ki pou vin kase l konsa a. 3. Yon bt ki viv andedan kay osinon ki viv sou moun. Chyen se yon bt domestik, koulv se yon bt sovaj. 4. Tout koze ki konsne yon peyi Ekonomi domestik. domestike : a. 1. Ki vin adapte pou viv ak moun. Gen moun ki konn domestike lyon. 2. v. Ki sou enfliyans osnon abi yon lt moun. Ng la annik marye ak dam nan, msye domestike l alz, se sa li vle dam nan f pou li f. 3. F yon moun travay km domestik. dmz : chz pou moun dmi. dmi nan je : n fr. Gen bezwen al repoze je fmen nan kabann. Jan ou ap baye a, genl dmi nan je ou. dmi sou : v fr. Twonpe. Pa eseye dmi sou mwen, mwen ap veye ou depi lontan. dmi twonpe : n fr. Sitiyasyon kote yon moun dmi depase l li te dwe leve a. Mwen pa gentan pare al pou mwen pran woulib la, dmi twonpe m. dmi. v. : 1. Repoze, fmen de je, antre nan somy. Mwen t ap dmi l Chal pase a, mwen pat gentan pale av l. 2. apiye sou yon moun pou pran avantaj sou li. Pa vin dmi sou mwen la a, ou mtdam twp. dmi di : difisil pou reveye. dominan : a. Ki domine, ki pran plas. Si ou gade nan penti sa a, koul wouj la dominan. dominans : n. kontwl, otorite. dominasyon : n. kontwl, otorite. domine : v. 1. Trakase, boulvse. Pa kite pwoblm ou yo domine ou. 2. Kontanple depi anwo. Mwen t al kay Babankou, etan mwen sou mn nan mwen domine tout Ptoprens. 3. Kontwole. Ti Resin domine Egnwa nan match y a. Dominik Maks (Max Dominique): np. Prt katolik espiriten. Li ft Ptoprens 24 Avril 1940. Li diplome nan teyoloji ak nan literati. Li te pwofes nan Kolj Sen Masyal. An 1969, sou gouvnman Divalye, li pran ekzil ak uit lt moun. Li te ale km pwofes nan kontinan Afrik epitou apre li ale Kanada ak Bahamas. An 1986 li retounen Ayiti epi li se pwofes. Dominik, Maks (Dominique, Max). np. : Kolonl nan lame Dayiti ki te marye ak Marideniz Divalye, pitit Fwanswa Divalye. Dapre listwa, nan lane 1967, Divalye te panse Maks t ap konplote sou do l, li te egzile l, voye l ale km anbasad nan peyi Espay. Li te f yon kout anbasad peyi Lafrans tou. Dominik Ramo (Dominique, Rameau). np.: Sou gouvnman Michl Domeng, se Ramo Dominik ki te vrman ap kmande peyi a ant 1874 a 1876. Dominik (Dominique) : np. Ofisye nan lame ki te eseye jete Gouvnman Divalye pandan yon envazyon milit, an 1958 an kolaborasyon ak Ppiyan ak Pask Dominiken (Dominikenn) : n. Moun ki soti nan peyi Dominikani. Dominiken yo pale Panyl. domino : n. Jwt ou ka jwe a de, twa osnon kat kote ou poze pys ki genyen de bout pou matche ak sa ki sou tab la deja. Annou al bat yon domino la a, mwen anvi ba ou yon dekabs. don (dony, dwany) : n. 1. Gwo pwopriyet. Papa Kalo te yon don, li te plen t nan

PAGE 138

Diksyon Kreyl Vilsen -137Gonayiv. 2. Pwopriyete leta ba yon moun pou svis li rann. 3. Kado. donab : a. Ki gen jenewozite. 2. Ki rapte. donan (donnab, donnan) : a. Ki renmen bay. Ou kw se nonm donan se Oska. donasyon : n. don, kado pou f dibyen nan legliz osinon nan yon ganizasyon charitab. Dondon : np. Non yon vil nan depatman N peyi Ayiti. Tou pre Dondon gen yon sit endyen ki rele Vout-a-Meng. Jeneral Gaba (Gabart), Vensan Oje, Klodt Wle se moun Dondon. done : n. Enfomasyon reyl yon moun itilize nan yon diskisyon, esperyans, oubyen kalkil matematik. donk (kidonk) : adv. Kif. Mwen pa gen lajan, donk, mwen pap ka rantre. donmbwy, doumbwy. n. : By. Melanj farin dlo ak sl bouyi nan bouyon, nan soup osinon ss pwa. Pou prepare by, ou melanje farin nan nan enpe dlo epi ou brase l joustan li f yon pat di. Pat di sa a ou lage l pa timoso nan pwa cho pandan pwa ap bouyi. Gen moun ki f donmbwy nan bouyon. Ozetazini, gen yon manje ki sanble ak donmbwy ki rele donmplin. 2. Moun ki w nan yon sl je. donnen : v. Pouse, bay, fleri. Patat donnen byen b isit la. donte : v. Domine, kontwole. Mwen te aprann donte cheval l mwen te konn ale Okay. dore : v. 1. Ki gen koul l. Mwen renmen valiz koul dore sa a. 2. Chofe pou gen koul kramel. L ou fin dore vyann nan ou mt kite l sou dife a pou senk minit ank. 3. Glase, dekore. Mwen pa renmen jan ou dore gato a. 4. a. Dekri koul moun kl ki gen cheve wouj. Gen yon chabin dore byen anfm ki rete nan kafou a. Dort, Frederik (Dorette, Frederique). np.: Moun ki ekri yon seri liv an kreyl pou edikasyon nan peyi Ayiti. Liv sa yo pibliye km "Bibliotk Ayisyen". Dsenvil Woje ( Dorsinville, Roger) : np. 1911-1992. Ekriven, edikat, politisyen, diplomat. Li te ft Ptoprens 13 Mas 1911. Li te elv Kolj Sen Masyal, apresa li al lekl milit epi li te vin ofisye. Sou gouvnman Estime, li te vin chf kabin Estime, Konsil Ayiti nan Nouyk, Sekret Deta Sante Piblik, anbasad Ayiti nan Rio de Janeiro, nan Brsil, nan Costa Rica, nan Venezyela, nan Liberia ak nan Senegal eltr. Li pran ekzil sou gouvnman Divalye, li rive Daka li te dirije yon mezon edisyon. Apresa li ale Sengal. Li retounen Ayiti, li mouri nan peyi a 12 Janvye 1992. Zv li : : Posie Pour Clbrer la Terre, Ptoprens, 1955; Le Grand Devoir, Madrid, 1962. Woman: Kimby ou la loi de Niang, Paris, ]973; L'Afrique des Rois Paris, 1975; Un homme en trois morceaux, Paris 1975; Sainte Esther, Montral, 1978; Mourir pour Hati ou les Croiss d' Esther, Paris,1980. Renatre a Dend, Paris, 1980. Teyat : Barrires, Ptoprens, 1946. La Fresque,(reprsent nan dat 12 janvye 1977). Distasyon Politiques: Lettre aux Hommes Clairs, Corvington et Fignol, Ptoprens, Deschamps 1946; Lettre ami Serge Corvington. Ptoprens,1947; Lettre Daniel Fignol, Ptoprens,1947. Histoire : Toussaint Louverture ou la Vocation de la libert Paris, 1965. Etudes ethnologiques : Mythologie de l' hinterland librien, Alger, 1970; The Bassa Mask. A stranger in the House (Mario Meneghini) Zurich, l973. Interview Marche Arrire II 1990 avec Jean Coradin.

PAGE 139

Diksyon Kreyl Vilsen -138dosil : a. Obeyisan, fasil pou disipline. Lina se yon timoun byen dosil. dosilite : n. Karakt moun ki dosil, ki soumi, ki pare pou obeyi. obeyisans dosou (Dossou). n. : Pitit ki vin apre yon pte jimo. Dosou Frits-Andre, DOSSOUS, FritzAndr : Misye se pwofes fizik nan Boston. Li ekri plizy pysteyat. Li ekri youn liv pwezi: Pataswl (1987). li gen you liv, Wch Nan Dlo ki se youn pysteyat, (1994). dosye : n. 1. Do chz kote ou apiye do ou. Dosye chz sa a pa konfm ditou. 2. Pakt dokiman konsnan yon evenman. Se pa nan menm dosye Chalmay la ye. dt : n. Byen fanmi yon fi bay gason an l l ap marye ak fi a. Nan peyi m pa gen af bay dt; si yon nonm renmen yon fi, ou marye avk li menm si li vini ak de men l, de pye l. dotan : adv. 1. Alske, anplisde. Ou pa dwe manyen af m dotan mwen pa zanmi ou. 2. Plis. Dotan li ap achte, dotan li vle achete mete sou li. dou : a. 1. Ki gen dous. Leyon se yon nonm ki dou. 2. Ki pa f. Piman sa a dou. doub. adv. : Defwa. Se andefwa yo peye mwen mwa sa a, ki f ti kb la vin doub. double. v. : 1. Ki an defwa repete menm jan an. Mwen double sal mwen depi mwa pase. 2. Rekmanse. Mwen pat konprann leson yo se sa ki f mwen double klas elemant de a. Douglas, Frederik (Douglas, Frederik): np. 1817-1895 Meriken ki te vin anbasad peyi Etazini ant 1889 a 1891. Msye te admire revolisyon ayisyen an epi li te twouve sa di l li te gen pou l te reprezante Etazini nan af negosyasyon pou yon baz ameriken te vin enstale nan Mlsennikola paske si sa ta ft sa te kapab reprezante yon danje nan endependans Ayiti. doubli (doub) : n. Sa ki ale pa anba pou ranfse yon twal. Achte doubli a menm koul avk twal la. 2. a. Ki la pou fasad. Prezidan doubli. doubout : adv. 1. Kanpe debou, dwat. Poto a byen doubout apre sikln nan. 2. Rd, ki pa lage. Choukoun te gen tete doubout. 3. a eksite, ki pa kalm Timoun nan doubout li pale tout koze. douch : n. 1. Kote ou benyen. Mwen pap benyen nan douch la, mwen pito benyen nan basen an jodi a. 2. Lavaj nan vajen. Gen fi ki pran douch souvan men dokt di sa pa bon. 3. Pakt. Fi a di nonm nan yon douch jouman, se pa de betiz. doudous : n. Mo pou endike afeksyon. douk. n. : bit, mas. Li frape tt li, li f yon douk. doukla : a. Andoub, kwochi. Nan fanmi mwen gen anpil moun ki gen dan doukla. douko : v. Mete penti sou metal. Yo pa pentire machin, se douko yo douko yo. doukomann : n. mekanisyen ki espesyalize nan pentire metal. doukounou. n. : manje ki ft ak farin mayi fen, dlo ak sik. Mwen pa konn f doukounou men mwen konn manje l. doul. n. : Sansayon dezagreyab l moun gen yon bagay ki ap f yo mal. Depi ou gen doul ou dwe chache chemen kay dokt. doum (dwoum) : n. 1. Veso won, wo, an metal ki svi rezvwa. Kou tiyo a vini, plen doum nan dlo pou mwen. 2. Inite mezi ki vo 50 galon Doum dlo. dous : 1. a. Ki karesan. Magali se yon fi ki dous anpil. 2. Ki gen gou sikre. Mango sa a dous kou siwo, ou w se mango miska vre. Ou met twp sik nan labouyi a, li tw dous, mwen pa kapab manje l. 3. n.

PAGE 140

Diksyon Kreyl Vilsen -139Manje ki ft ak lt epi sik. Mwen ta manje yon ti dous lt. dous lt : n fr. Des ki fk ak lt epi anpil sik; yo koupe li laj epi long yon dwt moun; yo vann li nan boutik toupatou. Madan Kalo te konn yon f yon seri dous lt, se koupe dwt! dous maks : n fr. Des ki ft ak lt, sik ak ji kokoye. Dous maks soti nan zn Tigwav. dous : dousman, san vyolans; afeksyon, ancheri. dousi : v. 1. Sikre, adousi. Mwen poko dousi kafe a. 2. Kalme. Mwen poko pale ak Bna, msye an kl toujou, mwen ap tann li dousi. dousman. adv. : Pa vit. Se pou ou pran koub sa a dousman, sinon ou kapab f aksidan fasil ladan l. dout (doutans) : n. Ezitasyon. Mwen gen dout mwen sou koze sa a. doute : 1. Pa kr. Mwen doute nou ap kapab rive al. Mwen doute ou ka bat Chantal. douvan (devan) : 1. n. Pati ki nan antre a. Devan kay la bl. 2. n. Sks fi. Lizt malad nan douvan li. 3. adv. Pozisyon annavans Pase devan pou ou ka w pi byen. douvanjou. n. : avanjou, anvan soly leve. Moun andey renmen leve douvanjou epi yo pran yon bon ti kafe anvan yo ale nan jaden. douy : pati ki rete apre yon bal fin pati; anvlp bal. Douyon Emsonn (Emerson Douyon): np. psychiatre Ansyen Minis Edikasyon Nasyonal. douz : a. Chif ki vini apre onz, anvan trz. Madan Kristf f douz pitit. douzan : douz ane. douzn : n. Kantite ki f douz. Si ou ap achte pa douzn, mwen ap ba ou dyegi. Douzn ze. douzym : a. Nonm dinal ki vini apre onzym, anvan trzym. Sa f douzym fwa mwen vizite Florida. Pozisyon nimewo douz. dz : n. Kantite, konsantrasyon. Ki dz dokt a di pou ou pran? dozado : 1. Adv. ki pa an amoni; ki f kont. 2. Pozisyon yon bagay pa rap ak yon lt. Dzilme Dsena, DORZILM, Dorsna (Mt Dlegran): np. Misye se mounn Senmak. Li gen kk tan li ap viv nan rejyon Outaw Kanada. Misye se sikopedagg. Li te animat ribrik kreyl Bouyon Rasin ". Li ekri Ayiti Fanm Lespwa pwezi (1995). dra : n. Twal ki ajiste pou kouvri kabann. Mwen pito dra blan pase dra koul. dragon : n. Bt imajin yo reprezante tankou yon reptil ki ap soufle dife. 2. Non yon bann madigra. drapo : n. Twal ki gen desen ak koul ki senbolize yon nasyon. Chak peyi gen drapo yo, pa Ayiti a se ble ak wouj li ye. dram : n. Yon pys teyat ki rakonte yon istwa ki gen konfli, ki pa f moun ri. 2. Evnman ki pote trists. drandran : n. Lasi nan je. drapri : n. Ansanm twal ki svi pou dekore fent ak mb. Si mwen tap chwazi, mwen pa tap pran drapri sa a. dray : n. Kote ki netwaye rad ak dolvan akd chal. Mwen pral pote rad mwen yo nan dray jodi a. drayvin : n koms kote moun ka vin achte (osinon jwenn svis, pandan li nan machin li. dren : gwo tiyo anba t ki svi pou retire dlo ki sou dey.

PAGE 141

Diksyon Kreyl Vilsen -140drenaj : n. operasyon ak sistm pou seche t ki tw imid osinon ki gen twp dlo. drene : v retire eks dlo ak sistm denaj. dreno : pwodui chimik ki svi pou netwaye twalt, lavabo. drese : v. 1. Kanpe. Si ou w jan timoun nan drese l kont mwen. 2. Separe. Mwen pral drese manje a tal konsa. 3. Ranje, f sa ki te kwochi vin dwat. Drese poto a, ou pa w li prske tonbe. drt : a. Dwat, ki pa kwochi. L yo ap jwe im nasyonal nou, nou toujou kanpe drt, san bouje. dri. a. : Youn apre lt, san rete. Mwen pa janm w moun f pitit dri konsa, ou te dwe f planinn. drib : n. nan foutbl, aksyon ak mouvman jw f pou anpeche yon lt jw pran balon an nan pye li. drible : v teknikevite lt jw kontwole balon. dribl : a ki gen talan pou drible lt jw. dridri. a. : 1. Youn apre lt, san rete. dril : n. vilbreken. 2. Ekzsis, repetisyon. driv (aladriv) : a. San objektif, ap trennen. Nou pa ka kite tifi a aladriv konsa a. drivaye : v. Drive, pdi tan, ale san objektif, flannen, drive, f l pase. Ou gen laj pou ou pap drivaye nan lari a alkonsa, chche yon bagay ou f. drivay (drivayz) : n. Moun ki renmen drivaye. Selin se yon drivayz, l ou voye li f yon komisyon, li ale, li rete nan wout, li vin tounen jous byen ta. drive : v. Kalbende, pdi tan, flannen. Sispann drive nan lari a, poukisa ou pa chche yon travay ou f? dwa : a. 1. Sa lalwa pmt ou f. Dwa vote 2. Sa lalwa garanti pou ou genyen Dwa moun. dwadantre : n. Pri pou peye pou antre nan yon ft. dwad-lm : dwa moun. Dipuy Benjamen: (Benjamen Dupuis) np. Jounalis, politisyen, komsan, edit, edikat, teyorisyen politik. Direkt jounal Ayiti Pwogr A Haiti Progrs @ ki pibliye nan vil Nouyk, Ozetazini. dwat. adv. : 1. Anfas. Drt. Ale dwat devan ou w ap w lanp la. 2. Ki pa kwochi. Liy sa a trase byen dwat. 3. Kote dwat Vin b kote dwat. dwate : n ladrs pou f tout kalite ekzsis ak dwt. dwategch : adv. ki pa nan plas ti te dwe ye; lanv, nan sans kontr. Soulye dwategoch. Ki pa nan plas li. Opinyon dwategoch. dwati : n kalite moun ki ont, ki sens. dwe. v. : 1. Oblije. Si ou dwe f yon bagay fk ou f l. Nou dwe mete senti sekirite l nou nan oto. 2. Gen dt. Mwen pa dwe w, monch, mwen pap peye. dwt bouwo : n fr. dwt maj. Se pa pou anyen yo rele dwt sa a dwt bouwo. dwt jouda : n fr. Dwt lendks. Depi Janin ap lonje dwt jouda li sou kay mwen, se pale li ap pale sou mwen. dwt long : n fr. Visye, vl. Mwen pa renmen moun ki gen dwt long vin lakay mwen. dwt maj : n fr. Dwt mitan an. Se dwt maj a ki pi long pase yo tout. dwt : n. Pati nan men ki pmt moun kenbe. Moun gen senk dwt. Chak dwt yon moun gen zong. dwg : n. Pwodui chimik osnon fy ki gen pouvwa vire llj moun. L mwen te timoun mwen pat janm tande moun nan peyi m te konn nan pran dwg. dwoge : v. Ki sou enfliyans dwg. Mwen sezi rankontre Leyon nan lari, jan mwen w l dwl la sanble li te tou dwoge. dwl : n. 1. Ki pa nmal. Mwen twouve ou dwl depi semenn pase a. 2. Komik. Istwa sa a gentan dwl.

PAGE 142

Diksyon Kreyl Vilsen -141dyab (djab) : n. 1. Satan. 2. Svi ak satan. Moun sa yo sanble dyab. dyabt : n. Maladi yon moun genyen paske li pa ka dijere sik byen, swa paske li pa gen ase ensilin nan k li pou sa, swa paske k li pa ka svi ak ensilin li an. Se yon maladi ki devlope l pankreyas yon moun pa pwodui ensilin. K a vin gen pwoblm pou l balanse sik ki nan san an. Moun ka f dyabt swa paske li kouran nan fanmi li osnon paske li vin tw gwo. dyabetik : n. a. Moun ki soufri maladi dyabt. dyabls (djabls, ladyabls.): n. Feml dyab. Kote dyabls sa a soti. dyabt sale : n fr. Maladi sik kote moun nan pa bezwen pran ensilin. Madan Kalo f dyabt sale depi ane pase. dyabolik : a. Ki gen kalite dyab genyen; ki gen konptman dyab. Mechan, satanik, demonyak. dyafram : n. Mis nan lestomak, miskilati ki separe vant ak kf lestomak.Yon mambrn miskil ki separe kaj torasik ak kaj abdomn nan mamif yo. Li kontrakte api dilate pandan respirasyon. Jan di li gen yon doul nan zn anba dyafram. 2. Yon manbrn ki svi pou anpeche konsepsyon. dyagnostik : n. Metd ak mwayen pou detmine nati maladi l yo egzaminen sentom yo. dyagonal : n. 1. Liy dwat ki ini de ang opoze nan yon kwadrilat. Trase yon dyagonal nan kare sa a. 2. adv. Antrav an bye. Pozisyon sa a an dyagonal, mwen pa konnen si ou vle li konsa. dyak : n. 1. Nan legliz primitif, se tit yo bay fidl nan legliz katolik ki gen responsablite pou separe zv bay pv. 2. Etap tanpor nan preparasyon yon prt katolik, anvan li done. 3. Tit pmanan nan legliz katolik. dyakons : n. Fi ki dyak nan legliz kretyen. dyakoukout : mo janti pou rele yon moun; cheri. dyakout (djakout) : n. Sak en latanye osnon an pit. Mwen te gen yon dyakout, mwen kite li Pdep. Dyakwa, Lwi (Diaquois, Louis). np. : Yon powt epi jounalis ki te alatt gwoup Lgriyo a nan lane 1935. dyal (djal) : n. Non yo bay jenn tifi. Kote bl ti dyal ki te konn vin w ou a? dyaliz : n. teknik ki pmt netwaye san yon moun ki pa gen bon ren. 2. Nan chimi teknik pou separe de eleman nan yon konpoze. dyalg : n. Koze pale osinon negosiyasyon ant de moun ki ap chche yon ak. 2. Tout pawl ki pale ant psonaj nan yon pys teyat. dyaloge : v. f dyalg, pale, negosye. dyaman : n. 1. Py ki gen anpil val, li klere anpil, yo mete li nan bijou. Bag dyaman. 2. Zouti pou koupe glas ak vit ak miwa. Dyaman sa a sanble li pa file ank. dyamt : n. liy dwat ki pase nan sant yon sk epi ki touche sk la nan de pwen ekstrm. Dyamt yon sk se liy ki pi long ki pase andedan l. dyandyan : a. Cho, ki gen anpil koul. Mwen pa renmen koul dyandyan. dyanm : a. Ki gen enji, ki gen fs, vivan. dyanmdyanm : a. 1. Koul briyan. Rad sa a dyanmdyanm papa. 2. Karakt cho. Kijan fi sa a f dyanmdyanm konsa a? dyare : n. Poupou likid epi ki vini souvan. Yon moun ki gen dyare dwe bw anpil dlo pou li pa dezidrate. dyaspora : n tout moun ki sot nan yon peyi ki gaye nan lt peyi.

PAGE 143

Diksyon Kreyl Vilsen -142dyatom : n. Ag miniskil (mikwoskopik) yo jwenn nan lanm ak lak, gen anpil bt ki manje dyatom. dyayi. : F kriz. Madan Kal te dyayi nan lantman mari l la lotrejou. dyaz : n. Oks ki jwe mizik popil. Nan dyaz ayisyen yo se Triyo Selk ki jwe mizik ou pi renmen 2. Estil mizik nwa ameriken devlope.. Dyazdjn : non yon dyaz ki te jwe mizik kitirl amizan. Li pran pwezi pp la li mete bl mizik epi li renmt li bay pp la ank pou danse. Dye : n. Bondye, granmt la. Si Dye vle, mwen va achte yon oto yon jou. Dyedone Andre (Dieudonn Andr) : np. Foutbol ayisyen, li te jwe nan ekip foutbl g-nwa. Yo te ba l tinon Desalin. dyt. n. : 1. Avyon ki pa gen elis. Mwen pito moute dyt yo pase elikopt. 2. Rejim manje yon gwoup moun osinon bt manje nmalman. Poul manje mayi, kabrit manje zb, chak gen dyt payo. 3. Yon manje espesyal ki manke sten bagay moun fse manje akoz maladi yo genyen. Kalo nan dyt pou li ka vin pi piti. Mwen pa manje tout manje, mwen ap eseye suiv yon dyt la a. dyetetik : a. Ki gen rap ak manje ak dyt. Seri rg pou moun suiv pou balanse sa moun nan manje pou satisf bezwen li. 2. Dom etid ki analize kalite ak kantite manje ki neses pou kenbe lasante. dyetetisyen : n. Espesyalis nan koze dyt, nitrisyon, alimantasyon ak dyetetik. dyz : n. Siy ki modifye nt mizik ki suiv li a. dyl : a. ki renmen vante tt li; ki pale anpil men ki pa aji. (Plis nan n) dyosz : n. teritwa legliz ki anba administrasyon yon evk. dyosezen : a. an rap ak yon dyosz. E e. pr. : 1. ak, epi. Mwen konnen li la e mwen pa gen dout ditou. 2. Adisyon. En e en de, de e de kat. 3. Lt nan alfabt. n. : L, pati nan jounen an, inite tan ki gen swasant minit (3600 segonn). Gen 24 lan yon jounen. 60 minit egal inndtan. eben : ent. ebyen ebenis. n. : moun ki travay bwa pou f mb. Simon te gwo ebenis nan Lakou Foumi. ebete (enbete) : a. Gaga, egare, st, idyt. Ou pa bezwen boule tankou yon ebete, ou se moun lespri. eboulman : n. kantite t ak wch ki efondre. ebre : 1. n. izrayelit, juif, desandan Abraram. 2. lang pp izrayl. 3. ki gen relasyon ak pp, relijyon ak lang Izrayl. biv : a. bt ki manje zb. Kabrit se yon biv. ebyen (enben) : ent. Se konsa! Enben, dapre sa ou di a, nou tout antrave. echafo : n. 1. Platfm. Ou se yon bon chapantye si ou ka f yon echafo solid konsa. 2. Konstriksyon ki ft pou prizonye yo pral ekzekite. Lontan, nan peyi Lafrans, yo te konn touye moun sou echafo. echalt (jechalt, chalt, zechalt) : n. Epis ki gen yon fm boul, epi li an tranch. Gen moun ki di yon ti vyann san echalt pa fouti gen bon gou. echanj. n. : Twk. Banm pa ou la mwen ap ba ou pa mwen an ak yon monnen dy l, sa se yon bon echanj monch. echantiyon : n. 1. Yon egzanp ki reprezante tout lt ki ft menm jan avk li a. Mwen ap voye yon echantiyon ba ou pou ou ka w estil travay mwen f. 2. Pwodiksyon an ti kantite. Mwen pat f anpil, se poko gwo pwodiksyon an sa, se yon echantiyon mwen f. 3. Yon moun ki pa

PAGE 144

Diksyon Kreyl Vilsen -143gen pary. Ou se yon echantiyon, Jera, mwen pa konn ankenn lt moun ki te ka f yon bagay konsa. echk : jwt moun jwe ak de seri 16 pyon sou yon tablo ki sanble ak tablo jwt damye. Tablo jwt echk gen 76 kawo. 2. sitiyasyon yon moun ki pa pase nan yon ekzamen. echeyans : n. dat ki make l moun gen obligasyon f yon bagay. Echeyans lwaye a rive. echl (nechl) : n. 1. Zouti tankou yon eskalye, an bwa osnon an metal, ki ft ak de ba vtikal ki lye ak yon pakt ba orizontal pou moun ka monte desann. Prete m yon echl pou mwen ka monte sou do kay mwen an. 2. Grad. Msye monte jous nan echl ki pi wo nan konpayi kote li ap travay la. echl Farennayt : n fr. Sistm pou mezire tanperati. Nan af mezire tanperati, gen echl Slsiyis epi gen echl Farennrayt tou. echl Slsiyis : n fr. Sistm pou mezire tanperati. Nan af mezire tanperati, gen echl Slsiyis epi gen echl Farennrayt tou. echi : ki rive nan dat echeyans. echwe (chwe) : v. 1. Ki pa reyisi. Li ale nan egzamen de fwa epi li echwe tou de fwa yo. 2. Touche t. Kannt la al chwe jous Lagonav. d : n. 1. Asistans. Mwen ta apresye si ou ka ban mwen yon ti d. ede (ride) : v. 1. Asiste. Gen yon biwo ki ede Ayisyen. 2. Kolabore, bay kout men. Si ou ede mwen nan pwoj sa mwen ka ede ou tou nan pa ou a. M'ap ede ou f devwa sa a epi ou a ede mwen nan matematik. d-dekan : asistan edm : n. anflamasyon, akimilasyon likid anba po moun. Edn (jaden) : dabre liv lajenz, se jaden kote dlo a te koule pi fre, kote Adan ak Ev te ap viv ak divs kalite bt ak plant. EDH : akr. senbl ELEKTRISITE DAYITI edifis : n. batis bilding, konstriksyon. edifye : v. enspire yon moun pou li vin pi bon. Edika Vizyon. (Educa Vision). : Konpayi Ozetazini ki konsakre pou devlope liv Kreyl pou Ayisyen. edikasyon n. : Mwayen, metd ak resous ki la pou devlope lespri moun ki nan yon peyi Sistm edikasyon Annayiti pran anpil tan pou f lekl nan lang Kreyl, nan lang tout moun pale tout bon vre a. 2. Savwa ak teknik moun aprann lekl. 3. Lisay, many moun genyen pou yo kominike ak lt moun. Timoun Otwou gen bon edikasyon. edikat : n. moun ki ap f edikasyon lt moun. edikatif: a. ki gen relasyon ak edikasyon; ki gen edikasyon moun km bi aktivite li ap f edike (endike) : v. Ki gen elevasyon. Kawl se yon fi ki edike, li f filozofi li ansanm avk fr m nan. 1. Antrene, aprann. M ap edike ou pou ou pa janm fm sa ank. Edouvil, Teyod (Edouville, Thodore). np. : Moun ki te vin reprezante Lafrans Annayiti an 1798. Msye te vini pou l te mentni Sendomeng pou pird sou dominasyon Lafrans. Msye te gen pwoj tou pou l te anvayi Jamayik ak d Tousen ak Rigo men, Tousen te anbake msye voye l tounen nan peyi l. edisyon : n. Koreksyon ak piblikasyon yon liv. Edika Vizyon f de edisyon liv Lafanmi Bonplezi a. edite : v. korije, f travay edisyon. editoryal : n. 1. atik otorite nan yon jounal ekri ki reflete pozisyon jounal la. 2. ki konsne koze piblikasyon.

PAGE 145

Diksyon Kreyl Vilsen -144edmi : ak mwatye anplis, ak demi anplis Yon mamit edmi. Kat galon edmi. efas : n. rej, gm, gonm. Prete m efas ou a tanpri. efase : v. 1. Deft, retire ak gonm. Mwen efase sa mwen te ekri ak kreyon an. 2. Dispart. Efase ou la a, ban m talon ou. 3. a. Mods, ki pa renmen part Grann mwen se te yon granmoun yon jan efase. efawouche : v. f p. ef : n. 1. Malt, bagaj. Mwen vini ak ef mwen yo byen ranje. 2. Enpak. Lanm manman li an gen yon ef tris sou li. 3. Aparans. Rad sa a f yon bl ef sou ou. 4. Enpresyon. Fe datifis la f yon bl ef nan syl la. efektif : n. a. 1. kantite. 2. pozitif, konkr, reyl. efikas : a.ki pwodui ef moun ap tann, ki mache. efikasite : n. Rannman, kapasite pou jwenn rezilta san gaspiye resous. Mwen konsidere efikasite machin nan anvan mwen achte l. 2. Kapasite pou bay rezilta ki te planifye davans. 3. Rezilta ant sa ou jwenn divize pa sa ou te mete. ef. n. : Enji siplemant; mobilizasyon fs pou reyisi kichy. Si ou pa f ef ou pap janm reyisi reyalize sa ou vle. efrayik (frayik, enfrayik) : a. Estra-din. Diskou sa a efrayik papa, ala ng konn pale. 2. Ki f moun p. efondre : demoli, detwi, aneyanti. kay la efondre pandan tranbeman t a. efreyan : a. Ki f p. Mwen pa renmen fim efreyan yo. egal. a. : Menm val ak; idantik, sanblab. Senkant kb egal degouden. egale : v. mete sou menm nivo. egalego : a. Menmman, san diferans. Si nou se asosye se pou nou pataje benefis yo egalego. egalite : ki gen menm val, egal. egalize (galize) : v. Mete sou liy dwat. Vin egalize cheve m pou mwen, dy a kwochi. egare : a. 1. St, nayif. Ou te dwe rann ou kont ti dam nan pa renmen ou monch, ou pa egare. 2. Gaga, fou pou. Premye jou mwen kontre Alsiyis mwen te egare pou li. 3. v. Pdi, dekonekte. Lort gade m tankou yon mou ki egare. 4. n. Ou pa ka bay Janjan f komisyon pou li f l byen, li se yon egare li ye. glenwa: ekip foutbl ki fonde an 1951. egou (ego) : n. Twou nan lari a ki ft pou kondui dlo rigl anba t. Malerezman, gen kote, twou egou yo bouche ak fatra, se sa ki konn f yon pakt dlo rete estannbay nan lari a. egoyis. a. : 1.Ki f sa ki anfav l, san atansyon pou lt moun. Kijan ou f egoyis konsa a, tout sa ou w ou vle se pou ou sl pou l ye! 2. Moun ki santre tt pa li. egui (egwi, zegui) : n. 1. Zouti fenfen, long, pwenti ki svi pou koud. Chak tan mwen koud ak egui sa a, mwen toujou pike dwt mwen. 2. Make nan mont ak revy. egoyin (goyin ): n. zouti chapantye ak menizye svi pou koupe bwa. egzagn : n. Ki gen sis kote ak sis ang. Tout blte bwat sa a, se paske li se yon egzagn. egzat : ki ft dapre rg, san er. egzaktitid : n. Kalite sa ki egzak. Lari se yon nonm ki kenbe randevou li ak egzaktitid. egzamen : n. 1. Ts pou mezire konesans sou yon sij. Mwen pral nan yon egzamen demen, si mwen pa pase, mwen ap chagren anpil. 2. Ts laboratwa. Se rezilta egzamen yo ki endike se nemi Kalo f. 3. Konsiltasyon. Dokt a f

PAGE 146

Diksyon Kreyl Vilsen -145mwen egzamen, li manyen toupatou nan k mwen. egzaminasyon : n. 1. Egzamen. Si se pat egzaminasyon sa a, nou pa tap janm konnen ki sa elv yo vo. 2. Refleksyon. L Jera te gen pou li te chwazi ant Elizabt ak Linda, msye te plonje nan yon egzaminasyon ki te di pou li paske li renmen tou de medam yo. 3. Lapenn, enkyetid. Pa kite egzaminasyon anpte ou, lapriy pito. egzaminen : v. 1. Verifye. Mwen egzaminen bag la byen, mwen w li pa l. 2. Konsilte. Se dokt Pl ki te egzaminen mwen dnye fwa mwen te vini an. egzanp : n. 1. Modl. Li ta bon si ou ta suiv bon egzanp manman ou ak papa ou ba ou yo. 2. Km. Tout mo ki gen son ekri ak yon aksan grav sou o a, egzanp: vl 3. Echantiyon. Mwen voye yon egzanp ba ou pou ou ka w. egzante : v. Evite. Si yon moun ka egzante mal lavi li ap gen mwens pwoblm. egzat : a. 1. Espesifik, daplon. Vit la chita egzat sou tab la. 2. Al. Py se yon nonm ki toujou egzat. egzema : n. Maladi iritasyon po, sitou nan pye ak nan men. Moun ki ten egzema nan pye konn pa ka sipte soulye nan pye yo. egzse : v. 1. F repetisyon, f pratik. Se chak jou nou egzse semn sa a paske prezantasyon an se semn pwochn. 2. F regilyman. Se chak jou mwen egzse joustan mwen vin f. 3. F travay. Se nan biwo sa a Mt Kare egzse fonksyon li yo chak jou. 4. F egzsis. Si mwen te gen tan, mwen ta egzse chak jou, sa ta ka ede mwen megri. egzsis : n. 1. Devwa lekl. Pwofes a bay elv yo f egzsi chak jou. 2. Aktivite esp. Chak jou mwen al f egzsis regilyman. 3. Esperyans, aktivite repetitif moun f pou yo ka jwenn yon rezilta. Se tout egzsis sa mwen te f yo ki pmt mwen ka pran responsabilite sa a jounen jodi a. egzeyat (egzeat) : n. Ranvwa, otorizasyon pou soti lopital. Dokt a ban mwen egzeyat y maten. egzijan : a. 1. Ki mande anpil rannman. Mwen ap travay ak yon bs ki egzijan anpil. 2. Difisil. Travay sa a egzijan anpil, si ou pa genyen kouraj, ou pap ka f l. 3. Disiplin. Papa Kalo te yon nonm egzijan, si Kalo pat konn leson li depi nan vandredi apremidi, li pat kite li al jwe samdi. egzijans : n. 1. Kondisyon. Youn nan egzijans mwen, se pou anplwaye mwen yo rive al. 2. Reklamasyon. Egzijans pa mwen se pou yo peye m tout lajan yo dwe mwen yo. 3. Disiplin, obligasyon. Se egzijans lavi a pou yon moun peye pou sa li f. egzil. n. : Kite peyi ou pafs pou yon rezon ou pa kapab kontwole. Tout moun ki pat dak ak ng sa a te oblije pran egzil anvan l f touye yo. Gen egzil volont, gen egzil. egzile. 1. n : moun ki pran egzil. Papa Tika te yon egzile ki te ap viv Anfrans. 2 v. Refijye. Mwen egzile mwen jous nan ziltik. Egzime, Rene (Exime, Ren). np. : Li ft nan lane 1929 nan Petyonvil. Li kmanse f penti nan lane 1948. Li se yonn nan gwo atis pent Ayisyen yo. Li se yon manm fondat Foyer Des Arts Plastiques. Li te pwofes desen nan lise F. Divalye epi nan Foyer des Arts Plastiques la tou. egzistans : n. ki gen reyalite, ki egziste.

PAGE 147

Diksyon Kreyl Vilsen -146egziste. v. : Ki la, ki ap viv. Menm si ou pa renmen moun sa yo, yo egziste kanmenm. egzd : n. l anpil moun pati kite yon kote pou ale yon lt kote. egzose. v. : demand ki reyalize. Se apre yon nevn mwen te f demand mwen te resi egzose. egzsize : v. dapre legliz katolik, se l yo chase demon ki nan k yon moun. ejakile : v. Voye, bay espm. Apre Andre fin ejakile, li al benyen. Ejn Manno, EUGNE, Manno : np. Powt, jounalis ki ft Gwanntanamo, Kiba an 1946. Misye se youn nan fondat Sosyete Koukouy Kanada. Li ekri youn liv ki rele AEkziltik@ (1988). ejenis / ejenik : Yon branch (kontrovse) nan lasyans ki enterese nan amelyorasyon, transfomasyon eredite lakay gnis vivan. Ejip, Lejip (Repiblik Arab Dejip) : np. Peyi nan kontinan Afrik, onds tou pre Lanm wouj ak Lanm Mediterane, kapital Lejip se Lek (Le Caire). Ejipsyen (n) : n. Moun ki soti nan peyi Ejip. Ejipsyen yo abiye ak yon bl kostim blan ki genyen desen nan manch ak nan kou. eka : n. 1. Enkatad, mankman, er, ft. Mwen pa renmen eka sa yo, yo pa akseptab devan lasosyete. 2. Espas (nan laj), d istans Gen yon gwo eka ant mwenmenm ak tis mwen yo. 3. 3, Ka, yon ka, yon pati nan kat Li f wout la nan senk eka. ekay (kal) : n. Kal ki sou bt. Sa ki pi difisil pou mwen nan netwaye pwason, se wete ekay yo. ekaliptis : n. pyebwa ki gen fy v-gri ki gen luil esans ki santi bon. ekaristi : n. sakreman enptan nan legliz katolik ki reprezante sakrifis Jezikris. ekaristik : a. ki gen rap ak ekaristi. ekate : v.separe, louvri, mete apa, elimine, fann, met distans, detounen, pa suiv. ek : n. Zouti ki svi pou trase ang dwat osnon liy ppandikil youn ak lt. Si ou pa svi ak ek a, ou pa ka si ang sa a gen katrevendis degre. ekilateral : a. Ki egal nan tout kote li yo. Si triyang sa a ekilateral ebyen ang li yo gen menm val tou. ekilib : egalite ant de fs ki opoze youn ak lt. ekilibre : v. mete ekilib ant de fs. ekimenik : a. ki rasanble tout moun, menm si yo gen lide ki diferan. ekip. n. : Gwoup moun ki kolabore ansanm. Lotrejou mwen desann ak yon ekip solid anba lavil la, nou pase tout jounen an ap pran plezi nou. Ekip foutbl. ekipay (kipay) : n. 1. tout bagay ki svi pou sele sele bourik, cheval ak milt. Na ekipay la gen ba, brid, etrivye, fopanno, koupy (an twal, kui, pit), panno, sakpay, sang, sl Nan Plato Santral, yo rele apary pou sele bt. Si ou pa mete ekipay la ou pap ka chita byen sou milt la. 2. Gwoup moun ki ap pati ansanm. Ekipay la te sou bon san li, nou pase tout tan an ap chante. 3. Bataklan, pakt. Kote ou prale ak tout ekipay sa a, se de jou slman nou ap f dey. ekipe : bay ekipman, bay sa ki nese pou f yon aktivite. ekipman : matery, enstalasyon, zouti, zam. ekiry. n. : Bt wonj ki sanble ak rat, men ki gen bl ke long. ekiri : n. Kote yo gade bf ak cheval. 2. Dezd nan administrasyon. ekivalan : a. Egal, pary. Lajan yo peye mwen an ekivalan a sa mwen te ap touche nan lt travay la. eklanpsi : n. Maladi fi ansent ka f si li gwo, si li kenbe anpli dlo epi si tout k l

PAGE 148

Diksyon Kreyl Vilsen -147pa fonksyone nmalman. Madan Dyo manke f eklanpsi nan dnye akouchman li a, se Bondye ki sove l. eklari : n. Son yon moun f l li ri ak kontantman. Tande eklari timoun yo, k yo pa manke pa kontan papa. eklate : v. 1. Pete, esploze. Kawotchou a eklate nan mitan lari a. 2. Ri sibit ki ft ak apeti. Timoun yo eklate ri paske mwen mande yo si yo se de s. 3. Kmanse, deklare. Lag a eklate, tout moun se kouri al mete fanmi yo ansekirite. eklerasyon (eklarasyon) : n. Limy, klate. Gen twp eklerasyon nan estad la, sa f je m f m mal. eklere (eklre) : v. 1. Mete limy. Sal la byen eklere, siman yo mete plizy anpoul. 2. Ki gen edikasyon, elevasyon. Moun tankou ou se moun ki eklere, ou pa ta ka f m wont devan lasosyete. 3. Ki f gwo etid. Se pa ak nenpt ki fi Woje ap marye a, se yon fi eklere. 4. Enfme, ranseye. Se makom mwen an ki eklere m sou sitiyasyon an, mwen pat konnen anyen sou sa ditou. eklsi (klsi) : n. 1. Anbeli, souf. Lapli ap tonbe depi maten, se kounye a li bay yon eklsi. 2. v. Vin pi kl. Timoun yo vin eklsi depi iv a kmanse a. 3. Degaje. Tan an vi eklsi kounye a, sanble lapli a pase. 4. Klarifye, jwe kat sou tab. Mwen byen kontan ou vini pou nou eklsi sitiyasyon an. eklips : n. Baraj, separasyon tanpor ant de as nan syl la paske yon twazym as pase ant yo. L lalin nan pase ant soly ak lat, li lakz yon eklips. eklips sol : n f. Blokaj klate ki genyen l lalin nan pase ant soly ak lat. Gen moun ki toujou renmen suiv eklips sol yo. eklis : n. Ti moso bwa. Gen yon eklis bwa ki rantre nan pla menm pandan mwen ap kloure chz la. eko : n. Refleksyon son ki anplifye. L mwen al nan bwa mwen toujou renmen tande eko vwa mwen l mwen pale f. ekl: lekl ekl nmal sipery : Lekl pou fme pwofes espesyalize. ekoloji : n. Syans ki etidye anviwonman kote moun, bt ak plant viv epitou ki etidye rap ant anviwonman an ak sa ki ap viv ladan. Jj etidye ekoloji nan menm inivsite avk mwen. ekolojik : a. Ki gen rap ak syans anviwonman, ak ekoloji. Pwoblm ekolojik ou ap jwenn nan peyi nou pa menm ak pwoblm ekolojik peyi Etazini. ekolojis : n. Moun ki etidye ekoloji. Zanmi mwen ki etidye ekoloji a, kounye a, li ap travay km ekolojis nan yon gwo sant rechch. kondisyone. n. : Yon machin ki refwadi l. Mwen pa kapab rete kote ki pa gen kondisyone l f cho, chal a ap toufe mwen. eknm : n. 1. Trezorye, moun ki okipe af lajan. Se Katlin ki eknm nan lekl la. 2. a. Ki pa renmen depanse. Lilyn se yon fi ki eknm anpil, li pa moun ki depanse lajan pou anyen. Ekonomi Dayiti. : Sitiyasyon epi ganizasyon finans peyi Ayiti. ekonomi. n. : 1. Syans ki etidye kijan lajan ak lt resous yon peyi (osinon yon kominote) pwodui, distribye,dechpiye ak akimile; kijan yo pwodui resous yo epi yo separe yo. Ekonomi Dayiti. 2. Rezv lajan, bwat sekr. Si ou pat konn f ekonomi ou pa tap janm kapab achte kay sa a. ekonomik : a. ki gen rap ak ekonomi. ki etidye koze ekonomi, richs ak povrete.

PAGE 149

Diksyon Kreyl Vilsen -148ekonomikman : adv. yon jan ki pa gaspiye lajan. ekonomis : n. espesyalis sou koze syans ekonomik. ekonomize : v. 1. Jere lajan ak sajs, administre finans san gaspiye. Eske ou te ekonomize pandan ou tap travay la? 2. Sere lajan. Elizabt te gen tan ekonomize jous li achte yon ti kay chanmt. 3. Evite, epaye. Ekonomize m tout detay sou lavi ng la, di m tou senpman poukisa ou panse li se yon mtdam. eks lat : fr. Pati sou dey glb ters la, kote plant pouse, dlo koule, moun viv. eks : n. Pati ki vlope rasin, tij ak branch yon pyebwa, ki kapab soti fasilman. Eks bwadm svi pou f te. ekos : moun ki soti nan peyi Eks. 2. a. ki gen relasyon ak Eks. ekosistm : n. Tout sa ki vivan tankou moun, bt ak plant ki depann youn de lt nan zn kote yo ap viv.. Tout moun te dwe evite polisyon eksosistm nou an. ekoulman : n. Enfeksyon gn jenital moun pran nan kontak seksyl ak yon moun ki enfekte. ekwou : moso bwa osinon moso metal ki gen yon twou kote pou vis pase; boulon. ekoulman : n. 1. Gonore, chodpis, maladi sks ki f yon moun gen yon likid ki ap koule soti andedan sks li. Alkile moun gen ase enfmasyon pou yo konnen kijan pou yo evite pran maladi ekoulman. 2. Lavant pou likide yon estk machandiz. Depi mwen desann pri machandiz yo ekloulman an ft byen vit. ekout. n. : Apary pou tande. Si mwen pa gen ekout a nan zry mwen, mwen pa fouti tande sa Kawl ap di. ekran : n. 1. Pati nan televizyon ak dinat kote imaj part. 2. Sifas an plan kote yo projte imaj. ekri : n. 1. Liv, ansanm tks ki enprime. Ekri Leyon Lalo yo popil anpil. 2. v. Yon seri mo ansanm pou fme yon tks ki f sans. Mwen pito pale nan telefn pase mwen ekri. 3. Mete lide sou papye. Se pa mwen ki di, se repete mwen ap repete sa msye ekri. 4. Pibliye. Mwen ekri plizy liv men se youn mwen pi renmen. ekrit : n. moun ki ekri; ekriven. ekriti : n. 1. Mesaj ki ekri nan labib. Dapre ekriti yo, yon jou, lat a ap dispart. 2. Lt alfabt yo. Pitit sa a pa f nan ekriti ditou. 3. Estil jan yon moun mete lide l sou papye. Mwen renmen ekriti ki komik. ekrito : n. Afich, nons ekri, enfmasyon ekri sou pankat pou tout moun ka enfme. Yo annonse fim ki ap pase nan sal sinema yo sou yon ekrito nan kafou ri Channmas la. ekriven : 1. moun ki gen ladrs pou ekri liv osinon atik. 2. moun ki ekri km metye eks : n. 1. Sipli, diplis. Si ou gen eks manje ou mt retire yon plat pou mwen, tande. 2. Liks. Kote pou mwen ta pran lajan pou mwen ta va ap f eks konsa, se malere mwen ye. 3. Egzajerasyon. Mwen pa renmen eks sa yo, pa gen nesesite pou ou mete tou makiyaj sa a. ekselans : n. tit ki bay moun on. 2. nivo pfeksyon. eksepsyon : n. 1. Ka ki apa, ki pa regilye. Se pa toutan mwen ap vin lakay ou bon konsa, jodi a se yon eksepsyon. eksepte (esepte) : prep. Sf. Nou travay chak jou eksepte dimanch. eksetera : lok. Elatriye. Nou vann pen, bisuit, aticho, bonbon eksetera. eksitan : a. / n. ki reveye santiman ak sansasyon. Ki reveye pasyon; ki bay tout kalite apeti; ki bay anvi.

PAGE 150

Diksyon Kreyl Vilsen -149eksitasyon : n. K kontan, ankoutajman, estimilasyon, anvi eksite (ksite) : v. 1. Chofe, montre anpil enter. Timoun yo eksite pou yo al nan ft la. 2. F kl, f movesan. Ou pa gen ni pou joure, ni pou eksite, sa ou di a se sa pou tout moun f. 3. Reveye enter, limen. Sa ou di a eksite imajinasyon mwen sou yon lt pwoj. ekskiz : n. mo pou retire blam, pou jistifye yon zak ki pa krk. 2. bay pmisyon. ekskresyon : n. eliminasyon dech, metd gnis vivan pou elimine dech ki nan ko yo. 2. Deplasman yon pwodui soti kote li te ft pou ale yon lt kote. eksp : n. moun ki gen savwa, opinyon, ladrs ak eksperyans nan yon domn. 2. Ki soti nan men yon moun ki konn domn nan. ekspedisyon (espedisyon) : n. 1. Ranvwa, move lespri. Sa sanble ak yon ekspedisyon kanmenm, pito mwen pran prekosyon pou pwoteje tt mwen. 2. Estk ki yon kote. Ekspedisyon sa a pa ka pati san li pa peye taks. 3. Gwoup moun ki ale nan yon pwoj ansanm. ekspedye : v. 1. Voye ale byen vit epi san atansyon. Mwen ekspedye ng la paske dat li chita la a, li ap f m pdi tan. 2. Voye yon lt osnon yon pake ale. Mwen ekspedye ou machandiz la depi y. eksperyans : n. 1. Pratik, abitd, woutin. Mwen gen eksperyans ak kalite moun sa yo. 2. Aprantisaj. Eksperyans mwen nan lavi f mwen pa kapab f ou konfyans. 3. Es esperimantal. Mwen pa dak pou moun ki chch nan lasyans yo f eksperyans medikaman sou moun san yo pa di yo. ekspetiz : talan, ladrs, konesans, jijman yon eksp. eksplikasyon : n. eklsisman pou f moun konpran pi vit. ekspire : v. 1. Pase dat. Medikaman sa a ekspire depi ane pase, ou pa dwe bw l. 2. Mete l nan poumon dey. Li bon pou ou enspire l fre epi ekspire l ki sot nan poumon ou an. 3. Mouri. eksplikasyon: n. 1. Bay detay sou yon sij. Ban mwen esplikasyon sa mo sa a vle di. 2. Entpretasyon. Sa mwen di ou la a, se eksplikasyon pa mwen. 3. Rezon, lakz. L fi a bay Jera eksplikasyon poukisa li pap marye avk li, Jera sezi men li oblije reziyen l. 4. Elksisman, rannman kont, f repwch. Madan Chal vin f m ekplikasyon devan pt mwen an. eksplike : v. 1. Bay sans. Eksplike mwen sa sa vle di mo sa a. 2. Entprete. Jan mwen eksplike li sa mwen panse a, li te vin oblije dak. 3. Koze. Se maladi Michl la ki eksplike reta mwen an. 4. Egzije eklsisman. Se pou ou eksplike m ki pwoblm ou avk mwen. eksplozyon : n. Gwo bri ki ft l yon bagay pete. 2. Kwasans ki ft tr rapid. eksploze : v. f yon bagay pete f epi ak rapidite osinon ak vyolans. ekplwatasyon : n. Yon bagay osinon yon moun yo ap eksplwate. eksplwate : v. 1. Itilize, ekstr. Yo ka eksplwate min aliminym nan Miragwn. 2. Abize, pwofite, pran avantaj sou fs travay yon moun san ba li pati li ta merite. Gen bs ki konn eksplwate anplwaye li yo paske li konnen pa gen lwa ki pou pwoteje anplwaye yo. 3. Pwofite yon optinite. ekspozan : n. 1. nan matematik chif osinon senbl yo plase adwat yon lt chif ki endike konbyen fwa chif agoch la ap miltipliye tt li. 42 = 4x4 = 16. De (2) se ekspozan. 2. Ki ap patisipe nan yon ekspozisyon. Edika Vizyon te youn nan ekspozan nan dnye konkou liv Kreyl ki te genyen Ptoprens la.

PAGE 151

Diksyon Kreyl Vilsen -150ekstminen : v. F dispart, touye. Si yo te ka ekstminen ravt se ta yon bon bagay. ekta : n. Mezi sifas ki egal dimil mt kare. Konbyen ekta t ou genyen nan Laplenn nan? ekstaz : n. santiman puisan, emosyon ekstrm ki pote anpil k kontan, pasyon. 2. Trans ki soti nan eksperyans relijyon. ekstminasyon : n. detwi, abolisyon ekstmine : v. detwi konpltman, tiye tout reprezantan, aboli. ekstery : a. ki sou dey, ki pa andedan. ekstn : Elv ki nan lekl ki gen pansyon men ki pa rete nan pansyon. 2. Pasyan ki pa rete dmi nan lopital. ekstna : n. Seksyon nan yon lekl pou elv ki pa dmi-leve. ekstra : a. ki depase sa ki neses, ki anplis. ekstrm : a. ki pi lwen posib, aleks, ki depase sa ki nmal, final, ki nan pozisyon opoze konpare ak yon lt. ekstrmman : adv. yon jan ki depase lamezi. ekstremis : n/a. ki ale pi lwen pase zn mitan. ekstremite : n. mezi ki pi f. ekstraodine : ki depase mezi din, ki depase limit, ki pa kouran, espesyal. ekwasyon : n. 1. Fmil ki montre idantite ant de val. 2. Relasyon kondisyonl ant de kantite ki depannde varyab koni osnon enkoni. /Pou rezoud yon ekwasyon, se pou ou kalkile val varyab enkoni yo ki konfime ekwasyon an. L mwen tap f matematik, mwen te renmen f ekwasyon anpil.\ ekwat : n. 1. Liy imajin ki f toutotou lat a distans egal ant de pl yo epi ki divize lat an de pati egal. Ekwat ppandikil ak aks wotasyon lat. 2. Peyi nan Amerik Disid. Kapital Ekwat se Kito. 3. Rejyon sou lat kote li f chal. Ekwatoryen (Equatoryn) : 1. n. Moun ki soti nan peyi Ekwat. Gen nan Ekwatoryen yo ki gen orijin endyen. 2. a. Ki soti nan Ekwat. Atizna ekwatoryen bl anpil. ekwilateral : a. desen jewometrik ki gen tout kote li yo egal. Triyang ekwilateral. ekwou (ekou) : n. Pys an bwa osnon an metal ki taye pa andedan pou vis osnon boulon ka chita ladan l. Mwen pa konnen si ekwou sa a ap bon pou travay la. ekzagn : n. desen jewometrik fmen, ki gen sis kote ak sis ang. Polign ki gen sis kote. ekzajerasyon : n. Mete pase genyen nan ekri, nan pale, nan panse. ekzajere : v. f yon bagay part pi gran pase jan li ye vrman. 2. Mete pase genyen nan ekri, nan pale, nan panse. ekzaminasyon : evestigasyon, enspeksyon, ts. ekzamen : n. ts, konpozisyon pou pase yon etap. 2. Obsvasyon dokt f pou yon malad. ekzaminen : v. gade yon bagay ak metd, ak lespri kritik pou jwenn enfmasyon ak konesans. 2. Poze keksyon pou jwenn repons. 3. Gade yon malad pou jwenn kisa li soufri. ekzat : a. krk, ki pa gen er, ki vre. ekzema (egzema) : n. Maladi iritasyon po, sitou nan pye ak nan men ki pa atrapan ki f po a anfle, vin wouj epi ki grate, gendel se yon alji gendel se yon enfeksyon. Moun ki ten ekzema nan pye konn pa ka sipte soulye nan pye yo. ekzse : v. antrene, devlope yon ladrs. 2. aprann yon pys teyat an gwoup. ekzsis : n. Antrennman pou devlope ladrs k osinon ladrs lespri. 2. Mouvman regilye espesifik pou devlope yon pati nan k osinon pou devlope yon talan

PAGE 152

Diksyon Kreyl Vilsen -151ekzeyate : kite yon malad soti lopital pou li tounen lakay li. ekzibisyon : n. ekspozisyon piblik. Cho. ekzil : n. sitiyasyon yon moun ki oblije viv lwen peyi l osinon lwen kominote li. ekzile : ki oblije viv lwen peyi l osinon lwen kominote li. ekzte : v. Ankouraje ak anpil ensistans. ekzotmik : a. Ki bay chal. L yon reyaksyon bay chal li ekzotmik, l reyaksyon an bezwen chal pou li ft se yon reyaksyon andotmik. elabore : v. devlope ak anpil detay, ak anpil dekorasyon, konplike. 2. Di yon bagay ak anpil bl mo. elaji : v. ogmante gwos, ogmante volim. elan : n. 1. Mouvman pou prepare ou anvan ou sote. Si ou pran elan ou byen, ou ap kapab sote pi wo pase lt moun yo. 2. Avansman. Kawl pran yon sl elan nan biznis li ya, se pa de kb li ap f. elas : entj. Son pou endike regr, plennt osinon doul elatriye : ak tout lt yo, ak tout sa ki sanble yo.Li voye di mwen yon pakt bann bagay dwl, af l ki pa bon. elatriye. elefan : n. Gwo bt kat pat, ki gen po ep, ki prske san plim, ki gen yon twonp byen long ki gen dan kwk byen long, mamif ongile, yo jwenn elefan nan kontinan Afrik ak nan kontinan Azi. elegan : a. 1. Bwd, byen abiye. Leyona se yon nonm ki elegan, l li abiye li pa janm depaman. 2. Byenelve. Yon moun ki gen edikasyon ap jwenn yon fason elegan pou li di ou laverite. eleksyon : n. vt pou chwazi yon kandida pou yon pozisyon. 2 Vt pou chwazi yon lide ant plizyt lide. Etap pou chwazi yon moun pou yon ps. Mwen te al vote pou eleksyon ane pase a, moun mwen vote pou li a pase; men milit yo ba-l panzou. elekt : n. moun ki vote, moun ki elijib pou vote. elektoral : a. ki konsne yon eleksyon. elektora : n. tout moun yo ki elijib pou vote nan yon eleksyon. elastik (lastik) : n. 1. Riban flekib ki svi pou griji twal. Elastik kilt la fini, se sa ki f li ap plede tonbe sou timoun nan. 2. Riban kawotchou fleksib ki fmen tankou yon sk. Mwen woule papye yo epi mwen soutni yo ak de riban elastik. 3. a. Fleksib. Moun isit yo gen yon or trvay ki elastik, yo louvri l yo vle, yo fmen l yo vle. elektrik : a. Ki branche osnon ki mache ak elektrisite. Biwo konpayi elektrik. elektrisite estatik : n fr. Chaj elektrik ki akimile nan yon bagay, elektrisite ki akimile l gen friksyon. Si ou fwote peny nan cheve ou, li ap akimile elektrisite estatik. elektrisite : n. 1. Kouran elektrik, yon fm enji, yon chaj elektrik. 2. Yon branch nan domn fizik ki etidye kouran elektrik. 3. Kouran ki disponib nan kay pou f apary elektrik mache. 4. Tansyon moun santi l li gen anpil emosyon. Elektrisite Dayiti : Premye konpayi ki bay kouran Ayiti se te Jakml li te ye. Li te kmanse an 1895. Pwoj idwo-elektrik Pelig la te jwenn finansman an 1948 pou komanse pwoje a. Pati dam nan te fini pandan gouvnman Maglwa, men yo pot ko mete jenerat yo. elektrisyen : n. Metye moun ki repare osinon enstale apary elektrik. Rele yon elektrisyen pou vin vin met limy nan chanm nan. elektwokadyogram : n. teknik pou w kijan k moun ap mache. elektwon : n. Pati nan atm ki gen chaj negatif Elektwon se inite fondamantal elektrisite. Elektwon toujou ap deplase

PAGE 153

Diksyon Kreyl Vilsen -152toutotou a nwayo yon atm. Ou gen kouran elektrik l elektwon ap deplase san rete nan yon k tankou f, kuiv, alimonym eltr. eleman : n. 1. Pati ki pi piti l yon bagay separe osinon divize. Pys, moso ki f pati yon lt ki pi gwo. Yon opal se yon eleman andedan yon radyo. 2. Fs lanati Lat, dlo, l ak dife se kat eleman lanati ki pmt lavi moun, bt ak plant fonksyone nmalman. 3. Nan chimi nenpt materyo [kabn (C), idwojn (H), oksijn (O) osinon f (Fe)] chimis yo pa kapab separe ak metd chimi tradisyonl. Chak eleman chimik gen kalite fmil atom pa li.. 4. Konesans san apwofondi sou yon sij. Silt pa konnen anpil sou teyoloji, mwen konnen kk eleman debaz senpman. 5. Flann, non familye, san sofistikasyon yo bay yon gason l yo ap palede li, jenn gason Silt konnen Lorans trs byen, se yon eleman ki toujou vin nan reyinyon asosyasyon an. elemant : a. 1. Senp, debaz. Silt renmen jan ou f prezantasyon ou an, ou prezante prensip elemant sij a ak anpil klate. 2. Esansyl, san pdi tan nan detay. Rap ou a long anpil, mwen ta pito ou prezante mwen pati elemant a pito. 3. Ki gen avwa ak kat eleman fs lanati yo. Lat, dlo, l ak dife se fs elemant ki endispansab pou lavi nou sou lat a. 4. n. Klas prim ki vini apre klas preparatwa yo nan pwogram lekl prim. Timoun ki nan elemant en ak elemant de poko konn f rasin kare byen. elemant de : n fr. Nan pwogram lekl prim, kou ki vini tousuit apre elemant en L mwen tap f elemant de, mwen te tlman f, yo te sote m klas sa a. elemant en : n fr. Nan pwogram lekl prim, kou ki vini tousuit apre preparatwa de. Kou prim nan peyi Ayiti gen klas anfanten en ak de, preparatwa en ak de, elemant en ak de epi mwayen en ak de. elv : n. 1. Etidyan lekl anjeneral. Mwen te konnen yon elv nan lekl Lise Petyon, msye te toujou premye nan klas li. 2. Disip, moun, timoun kou granmoun, ki ap aprann nan men yon lid. Paske lavi a toujou ap bannou leson, nou konnen nou se elv ki pap janm fin aprann. elevasyon : n. 1. Edikasyon. Si ou te gen elevasyon, ou pa tap janm pale ld ak granmoun konsa. 2. Wot Ki elevasyon mi sa a? 3. Pil, bagay ki wo Yon mn se yon elevasyon wch ak t nan yon anviwonman. 4. Ogmantasyon, akselerasyon. Jan elevasyon kou lavi a ye la a, si yon moun pa gen yon bon sal, ou nan ka. elevat: n zouti nan gwo bilding pou monte desann etaj yo, san pase nan eskalye. Eli Jistin (Justin Elie) : np. (1883-1931). Mizisyen ki ft nan vil Okap, li te etidye mizik Ayiti ak an Frans nan Konsvatwa Pari. Li etidye mizik Vodou epi li pibliye kk pys ki konni. Li mouri Nouyk (1931) kote li te al viv depi 1922. Eli Maryo (Mario Elie) : np AyisyenAmeriken ki ft Nouyk epi ki jwe basktbl pwofesyonl pwofesyonl Ozetazini. Li te nan ekip chanpyon an de fwa 93-94 ak 94-95, nan Youstonn Wokts (Houston Rockets). Apresa li vin jwe nan Sann Antonyo Esp (San Antonio Spur)[Zepon Sann Anntonyo]. Eli, Patrik (Patrick Elie) : np. Biyochimis, politisyen, pwofes. elikopt n. : Transptasyon ki vole tankou avyon. Li gen yon gwo elis sou tt li. Yo svi av l souvan nan ijans paske li ka poze nenpt ki kote san aywep. Mwen

PAGE 154

Diksyon Kreyl Vilsen -153pa janm renmen moute elikopt paske li vole tw ba, li ban mwen tt vire. eliminasyon: n. retire nan konpetisyon, diskalifikasyon, rejete. 2. Retire nan k. Ki jan elimininasyon medikaman an ft, nan pipi. eliminatwa : n. konpetisyon pou elimine ekip ki mwen bon yo epi pou mete sa ki pi bon yo fas-a-fas. eliminen (elimine) : v. retire nan konpetisyon, rejete, pa konsidere. Ekip la elimine. 2. Pa pase nan yon ekzamen. 3. Tiye Yo elimine mechan yo. elips : n. figi (fm) jewometri oval. 2. Retire yon mo nan yon fraz san fraz la pa pdi sans li. elis : n. pati nan avyon osinon lt machin ki vire toutotou yon aks nan yon likid (osinon gaz) li pmt pouse, rale osinon mentni apary la anplas; li ka svi tou pou melanje de likid elit : n. gwoup moun nan sosyete ki gen plis pouvwa lajan, edikasyon, enfmasyon. elokisyon : estil jan moun li osinon pale, pwononse an piblik, teknik atifisyl pou moun pale. elt (eltr). : kontraksyon pou Aelatriye@ ki vle di Aak tout lt yo @ elatriye : ak tout lt yo. Elsalvad, (Salvald) : n p. Peyi nan Amerik Santral ki tou pre ak Gwatemala. Elsalvad se yon peyi ki b lanm, f cho epi moun yo renmen al sou plaj. elvaj : teknik ak ladrs pou leve bt domestik tankou bf, kabrit, cheval, poul, kodenn eltr. elv : moun ki ap f elvaj. elve : v. 1. Ki wo. Poukisa mi an elve konsa a? 2. Ki ch. Pri a tw elve, Silt pap ka achte kay la. 3. Ki edike. Timoun sa yo elve ak prensip. 4. Ki grandi ansanm. Nou tout elve nan men matant nou. elym : n. Gaz senp ki toutotou soly la men ki ra pou jwenn nan l nou ap respire a. elym se yon gaz leje. m, ym, zym, rym : sifiks ki vini apre yon chif pou make pozisyon. Dezym, katriym eltr. emab : a. 1. Merite pou moun renmen l. Lizt se yon bon timoun li emab anpil. 2. Svyab. ki renmen f moun plezi. Anpil moun renmen Lizt paske li emab, li toujou renmen rann moun svis. 3. Sosyab, janti. Moun nan magazen sa yo emab, se pou sa Silt renmen ale achte la. mafwodit : a. ki genyen gn mal ak feml nan menm bt la. Vt se yon bt mafwodit. Plant a-fl genyen ni estamn (gn ki pote poln) ni pistil emansipasyon : n. liberasyon emansipe : v. 1. Bay libte, pran libte, libere. ematimt : n. zouti pou mezire kantite selil nan san. ematokrit : n. val ki endike pwopsyon selil wouj nan yon volim san. emay : n. kouch espesyal sou metal, sou vit, sou potri pou f yo vin lis epi pou pwoteje yo. 2. Pati blan ki kouvri dan nou. Emay dan. emaye : a. Ki ft ak emay. Asyt emaye yo dekale fasil. emet : n. yon bagay ki voye patikil. 2. Yon estasyon radyo. emewd : yon wch espesyal ki gen koul vt briyan, yo svi ak li pou f bijou ak kouwn. emis : n. yon moun yo voye an misyon espesyal. emisf : n. Chak b lat a. Chak nan emisf yo egal, gen emisf n ak emisf sid. 2. Youn nan de b svo. emofil : n. Yon maladi eredit, san moun nan manke pwodui chimik ki pou f san kaye. L moun sa a blese andedan kou dey, li

PAGE 155

Diksyon Kreyl Vilsen -154pdi anpil san. Se plis gason ki gen maladi a alske fi plis pote eleman jenetik la epi transmt li bay pitit li. 2. a. Yon tip bakteri ki devlope byen kote ki gen emoglobin. emoglobin : n. pigman ki nan san ki pran oksijn ki soti nan poumon epi pote li ale nan tisi yo anplis, li pran gas kabonik nan tisi yo pote yo ale nan poumon. emoraji : n. san ki ap sti nan venn osnon nan at yon moun; pdi san, senyen Moun ki f maladi yo rele emofili a gen tandans f emoraji fasil. emosyon : n. 1. Sezisman. Moun ki f emosyon konn gen tandans swe anpil. 2. Santiman. L ou ap li ot sa a, ou santi tout emosyon li te viv yo travse zantray ou. Kontan, fache, tris, move, tout se emosyon. emowoyid : n. Gwo trip ki soti nan twou dy Venn nan twou dy moun ki gen emowoyid yo gen tandans dilate. en. : 1. Youn nan son nan lang kreyl; "en" e ak n kole ansanm pou fme yon vwayl. Gen dis manman son, dis vwayl: a, an, e, en, i, o, on, ou. 2. Premye chif nou konte. 3. Entjeksyon: en! en-en (en-hen, an-an) : ent. Son ki endike wi osnon non selon entonasyon li. En-en, pa f m sa, mwen pa renmen moun ban mwen manti. En hen ... di m toujou. enben ( ebyen, anben) : Ent. Konsa menm, pwiske se konsa, nan kondisyon sa a. Enben, m ap oblije reziyen m ak sitiyasyon an. enbesil : a. 1. Idyt, idyo, st, ki manke sou entelijans li. Kouman ou f kite sa rive ou, ou se yon enbesil, monch. 2. n. Moun ki st. Si ou ap pran pz ou se yon enbesil, plen moun ki ap manje de grenn je ou. enbesilite : n. konptman ki manke entelijans. enbete, anbete : a. 1. Takinen, agase. Pa anbete timoun nan, ou pa w li pa vle jwe. 2. Anniye Ou chita la a tankou ou anbete, al chche yon travay pou ou f. Ench (Hinche) np. : awondisman ak komin nan depatman Sant. Vil ki nan yon distans apepr 30 mil ak fonty Dominikani an. Enn (Indes). : Yon peyi ki nan zn Azi. Moun ki sot nan peyi Enn yo rele Endyen. endepandans. n. : Sitiyasyon kote ou konte sou pwp fs pa ou, ou pa konte sou moun, ou responsab tt ou, pou ou deside f sa ou vle jan ou vle. F apa. Jere pwp tt ou. Ayiti pran endepandans li depi an 1804. 2. L yon peyi vin endepandan, pa gen lt moun, lt peyi ki kapab vin dirije l. Ayiti pran endepandans li kont peti Lafrans apre yon lag. Ofisylman dat premye janvye 1804 Ayiti deklare endepandans li epi kreye yon dokiman endepandans. Men moun ki te siye dokiman sa a... Henry Christophe, Clerveaux, Vernet, Gabart, Alexandre Petion, Geffrard, Toussaint Brave, Romain, Lalondrie, Capoix, Magny, Daut, Cange, Magloire-Ambroise, Yayou, Jean-Louis Francois, Gerin, Moreau, Ferou, Bazelais, Martial Besse. endependan. a. : Ki apa. Pouchon se yon ting ki endepandan, li pa renmen moun svi ak af pa l. 2. Ki pran endepandans Ayiti se yon peyi endepandan endesan: a. 1. San dekowm Pou ou jenn fi ap mache ak mini jip sere sa a nan lari a, ou tou w se yon fi ki endesan. 2. Ki montre espektak sks. Fim sa a yon jan endesan, timoun pat dwe w l. endesans : n. ensolans; ki manke desans. endesizyon : n. dout, flotman, ezitasyon.

PAGE 156

Diksyon Kreyl Vilsen -155endezirab : a. / n. moun ou pa ta renmen vini yon kote. endiferan : a. ki pa gen enptans, atitid ki pa montre enter; ki frt. endiferans : n. distans, rezv, ensansibilite, fwad. endijan : n. Pv. Lopital la ofri tout endijan yo yon svis gratis. endijans : n. sitiyasyon moun ki pv. endijs : a. ki pa ka dijere. ki pa atiran endijenis : n. mouvman liter ak filozofik ki pran enspirasyon nan sa ki ap pase anndan peyi-a, (koutim, mizik, relijyon, dans) konpare ak yon lt literati ki vire sou sa ki ap pase dey peyi-a. Mouvman sa a te fmile plis (1927) pandan okipasyon ameriken (1915-1934). Ekriven yo te gen yon jounal yo te rele A La Revue Indigne @ Revi a pat dire lontan, li te pibliye 6 nimewo, men mouvman te kontinye devlope. endijs : a. 1. Manje ki difisil pou dijere. Silt pa renmen manje zonyon kri, li yon jan endijs. 2. Ensiptab Moun osnon sitiyasyon difisil pou aksepte. Edga se yon nonm ki gen yon karakt dezagreyab, dapre Silt, msye se yon nonm endijs. endijesyon (endijesyon) : n. Sitiyasyon kote manje yon moun manje pa dijere byen Si ou gen endijesyon se pou ou ta pran remd pou sa. endikasyon : n. 1. Siy. Si tan an mare, sa se yon endikasyon lapli ka pral tonbe. 2. Eksplikasyon pou ou jwenn yon adrs. Silt pa rive jwenn kay la paske endikasyon yo pat kl ditou. endikat : n. l Siy, enfmasyon ki ka eksplike yon sitiyasyon. Tout endikat nou genyen yo f montre nou se Kalo ki koupab. 2. Nan chimi, sibstans pou kontwole pH ; li chanje koul l li an kontak ak yon lt sa ka svi pou idantifye prezans lt la. Si ou bezwen konnen Ph yon sibstans, ou ka svi ak yon endikat. endikatif : n. 1. siy pou make yon lt bagay. 2. Fm yon vb an Frans. Md endikatif osinon md sibjonktif. endike : v. 1. Montre. Vini endike m ki jan pou mwen kuit manje sa a, tanpri. 2. Dikte, preskri, rekmande. Sa ou endike pou nou f a, se sa nou ap f. 3. Enfme, temwaye. Msye endike kils ki f zak la. endirk : a. ki pa dirk, ki devye, konplike. endirkteman : adv. yon jan ki pa dirk. endisiplin : san disiplin, pa dosil. endisipline : v. moun ki pa gen disiplin. endiskr : a. moun ki pa gen jijman, ki pa reflechi sou sa li ap di, ki pa ka kenbe yon sekr. endispansab : a. ki difisil pou aji san li; obligatwa, neses, itil. endispoze. v. : Pdi konesans. Depi li pran move nouvl li toujou endispoze. endispozisyon : n. Malz, k pa bon ki ka grav men ki ka senp tou. Madan Pl f yon ti endispozisyon la a, nou f yon ti te pou li men apresa, li pat ref, nou te stoblije mennen l lopital. endistenkteman : adv. san eksepsyon. endistri. n. : aktivite nan ekonomi yon peyi ki okipe manifakti ak lt mouvman koms ki rapte lajan. Gen endistri asanblaj kote moun yo enpte pys pou yo asanble an Ayiti. Gen plis pase 250 antrepriz asanblaj nan peyi Ayiti, paske peyi endistriyalize yo vin pwofite travay fs anplwaye ayisyen paske sal minimm nan pa gwo. Gen endistri agrikl, gen endistri manje (alimant), gen endistri touris. endistriyalizasyon : n. 1. Rezilta pwogram yon politik devlopman endistriyl. Depi endistriyalizasyon anvayi peyi Etazini,

PAGE 157

Diksyon Kreyl Vilsen -156pwodiksyon anmas vin pi fasil epi pri machandiz vin bese. 2. Aplikasyon pwosede ak teknik pou devlope endistri nan yon peyi. Pwogram endistriyalizasyon. endistriyalize : v. oganizasyon pou eksplwate yon resous ak gwo ekipman ak teknik modn. endividi : n. 1. Moun, moun ou pa konnen trbyen. Ng sa a sanble yon endividi ki ka serye. 2. Moun klkonk, san twp enptans. Jan se yon ttchaje, ala yon endividi, papa! endividyalis : a. ki pa fonksyone an gwoup, ki psonl; ki egoyis endividyl: endiy : a. ki pa merite, ki pa diy. endiyasyon : n. kol, reyaksyon kont kichy. endiye : v. 1. Vekse. Mwen endiye dske Kawl pmt li konprann li ka f frekan avk mwen. 2. Imilye Ou pa bezwen endiye paske marenn ou bliye non ou, se lavi. endiyite : n. Yon bagay ki f yon moun pdi resp ak diyite li. 2. Ofans Endochin : np. Zn toupre Lachin ki gen peyi Laws, Vyetnam, Kanbj, Tayilann. endont : n. Moun rebl. endyen (endyn) : 1. n. Moun ki soti nan peyi End osnon ki sot nan ras endyen. Gen anpil endyen nan Amerikdisid. 2. a. Ki pou moun ki sot nan peyi End. Gen nan relijyon endyen yo ki pa pmt moun manje vyann bf. 3. Moun ki te rete nan kontinan amerik la anvan Kristf Kolon te debake. Moun sa yo pa endyen vrman men Kolon te panse se nan peyi End li te ateri konsa li tou rele yo endyen. Yon estil degizman nan kanaval. enji atomik : Enji ki soti nan atm. enji chimik : enji ki soti nan reyaksyon chimik. enji idwoelektrik : Enji elektrik ki soti nan dlo Izin elektrik Pelig pwodui enji idwoelektrik. enji idwolik : Enji ki soti nan dlo enji kinetik : enji ki soti nan mouvman, nan deplasman. enji : n. 1. Kouray, fs, fs potansyl. Silt pa janm w yon moun gen enji pase Jozf. 2. Chal. Enji ki soti nan chody a te kont pou te boule tout do men Silt. 3. Resous tankou chabon, gaz, petwl, van, soly, atm, ki svi pou f elektrisite osinon pou chofe. 4. Kantite enji ki disponib. enji potansyl : Sous enji ki poko aktif Enji ki baze sou pozisyon osinon kondisyon. enji Soly : Enji ki soti nan reyon soly. Nou kapab svi ak enji soly pou chofe osinon pou f elektrisite. enjik : a. ki gen enji, ki gen vig. enjikman : adv. Ki ft ak enji, ak vig. enve : f yon moun f kl, pte yon moun sou-l-n. enfantri : n.branch nan lame ki antrene slda pou batay apye. enfeksyon : n. Envazyon mikwb ki bay maladi nan k moun osinon nan k bt. Pou trete enfeksyon dokt preskri antibyotik. Men tout moun epi espesyalman moun ki ap travay nan lopital, nan sanatorym, nan klinik ak nan nept svis ijyn, restotan elt. gen responsablite pou yo prevni enfeksyon. Yo dwe pran konsyans sou sa yo ap f, kil yo dwe pran prekosyon epi ki kalite prekosyon yo dwe pran nan tout sitiyasyon. Nan klinik, nan nsin-om ak nan lopital nou atann nou tout anplwaye ap pratike ASEPSI MEDIKAL (asepsi vle di ki pa gen mikwb ki ka bay maladi). Se yon seri abitid ak prekosyon pou anpeche mikwb pwopaje. F nou konnen, ti

PAGE 158

Diksyon Kreyl Vilsen -157neglijans kapab pwopaje mikwb epi mete sante, sekirite osinon lavi moun an andanje. Men se pa tout, ou menm tou ou ka met pwp sante pa ou andanje si ou neglijan osinon si ou pa pran prekosyon ou dwe pran. Gen kk abitid senp tankou lave men ak savon anvan epi apre kontak ak tout pasyan kapab diminye osinon anpeche mikwb pwopaje. Yon enfeksyon ka lokal (nan yon pati espesifik) osinon sistemik (nan tout sistm k a). Men kk siy enfeksyon... Lafyv, doul osinon yon kote ki vin mou, fatig, pa gen apeti, noze, vomisman, dyare, lagratl, anflamasyon yon kote ki wouj, pi nan yon maleng. Chenn enfeksyon; pou enfeksyon avanse, f gen... yon sous (patojn), yon metd pou li transmt, (kontak, nan l, tous estene, manje kontamine, dlo, bet, moustik, kiy, foucht, pansman, ekipman takou vaz, peny), yon pt pou li antre, yon rezvwa (kote li santi li byen pou li viv epi miltipliye tankou yon moun osinon yon bt), yon moun ka yon rezvwa kanmenm mennsi li pa gen siy enfeksyon. Yon moun ki enfekte epi ki pa gen oken siy se yon pt [li pote jm nan men li pa malad], yon pt pou li sti, (tankou nan respirasyon, nan pipi, nan poupou, nan sks, nan blesi, nan maleng, sou po, nan san), yon sistm ki fb (laj, nitrisyon, fatig, medikaman, maladi, blesi eltr). Enfeksyon nozokomyal se enfeksyon moun pran nan lopital nan klinik, nan terapi, nan laboratwa, nan sal operasyon ak lt kote moun malad ale. enfekte. v. : Eta yon moun osnon yon bt ki anvayi ak mikwb. Depi mwen gade maleng nan mwen w li enfekte. enfnal : a. ki raple kondisyon lanf, ki mechan. enfery : a. 1. Ki pa bon kalite Kalite twal sa a enfery. 2. Pozisyon ki pi ba Nou nan menm lekl men li nan yon nivo enfery. 3. n. Rans, ki pap di anyen serye. Sispann f enfery la a, Gaston, mwen bouke tande ou ap ranse. enfidl: a. ki pa fidl. enfidelite : n. zak yon moun ki pa fidl. enfiltrasyon : penetrasyon an kacht. enflitre : v. pase, antre anndan, devye tout siveyans, antre an kacht, penetre lakay yon lenmi pou kontwole l pa anndan. enfim : a. Envalid, ki gen yon manm ki pa mache. Kalo se yon nonm enfim, se sou beki li mache. 2. Fb, enstab, delika. enfimite : febls fizik, sitiyasyon yon enfim. enfimri : n. kay kote pou yo trete moun ki malad. enfimy : n. Moun ki diplome nan syans ki montre kman pran swen malad. Pou moun enfimy fk ou gen k pou w moun ap soufri devan ou. enfinitif : n. fm yon vb ki make aksyon osinon ekzistans san pwonon psonl, san make ki moun, ni ki kantite ni ki tan. enflamasyon : n. 1. Gonfleman, iritasyon epi doul yon moun ka santi akz yon enfeksyon li f. enflasyon : n. Ogmantasyon nan kantite lajan ki genyen nan yon ekonomi (kominote, peyi) pandan kantite machandiz ak svis ap diminye ki vin bay lavi ch osinon ki f kb pdi val. enflyans : n. 1. Presyon, otorite, kapasite, pouvwa pou konvenk lt moun. Jak konnen li gen enfliyans sou Woza. 2. Kapasite yon moun genyen pou li pote chanjman endirekteman ak fs li, lajan li, pozisyon. 3. Kontak, rezo nan sosyete a. Kalo se yon nonm ki gen anpil enfliyans nan gouvnman an. enfliyanse : v. Ki ka f presyon pou li jwenn sa li vle a; pouva pou f chanjamn nan opinyon lt moun. Nou ka enfliyanse eleksyon yo.

PAGE 159

Diksyon Kreyl Vilsen -158enfmasyon. n. : 1. Esplikasyon sou yon sitiyasyon. Pran enfma syon sou dyb sa a pou mwen tanpri. 2. Nouvl nan radyo jounal osnon nan televizyon sou evenman ki ap pase. Mwen pa tande enfmasyon menm, ske ou kapab di mwen kijan sitiyasyon an ye? enfmat : n. yon moun ki bay enfmasyon, yon moun ki svi km sous pou jwenn enfmasyon. 2. Moun yo itilize km referans pou etidye yon fonnman yon lang. enfmatik (enfonmatik) : n. Syans ki triye, sere, transmt epi svi ak enfmasyon ak pwogram dinat. Silt konnen anpil moun ki ap pran kou enfmatik. enfmatize : v. opere tout fonksyon ak dinat. 2. Ekipe tout depatman ak dinat. enfme : v. 1. Pran enfmasyon, chche konnen Al enfme ou sou kisa ki ap pase nan kafou a. 2. Bay enfmasyon. M ap enfme ou apati jodi a, ou ap gen yon ogmantasyon sal. 3. Konnen, okouran. Chantal se yon fi ki byen enfme sou af achte epi vann kay. 4. Avti. Silt enfme tout moun pou yo rive nan travay al. enfml : a. ki pa fml, ki senp, ki pa respekte rg, san seremoni. 2. ki svi touljou. enfraksyon: n. vyolasyon, pa respekte yon rgleman, pa respekte yon antant. enfrastikti: n. fondasyon 2. Tout ekipman ak enstalasyon ki pmt yon kominote devlope tankou wout, lekl, lopital, telefn, elektrisite eltr. enfrayik : a. ki bay laprz. enganm : a. Byen ptan, ansante, anfm. Manman Silt se yon fi byen enganm, li pa p travay di. engra : a. Ki pa gen rekonesans. Moun ki engra pa janm sonje moun ki ede yo. engratitid : n. ki pa gen rekonesans. engredyan : n. chak pati ki fme yon melanj. Nan tyaka gen de engredyan prensipal, se mayi ak pwa. Engredyan ki nan kafe se kafr, dlo, lt ak sik. ni : n. Anflamasyon nan yon tisi osinon gn ki soti sou dey parap avk kote tisi a nmalman ta dwe ye Kawl gen yon ni nan lonbrit li. enjeny (enjenny, enjny) : n. Moun ki diplome osinon antrene nan domn jeni. Enjeny chimik ak enjeny sivil se de fmasyon diferan. 2. Moun ki sipvize fonksyon mot tren, jenerat vap eltr. enjerans : n. antre nan af lt moun san envitasyon. enjis : a. 1. ki pa jis Sa ou f a enjis, ou pa ta ka pran tout lajan tifi a. Desizyon sa a enjis, ou pa ka pran t abitan yo pou gremesi. enjistis. n. : Abi, ki pa jis. Desizyon ki pa respekte dwa moun, ki pa anfav moun ki gen rezon. Kil yo ap sispann f malere yo enjistis mezanmi? enkanasyon : n. 1. resevwa yon k moun, aparans imen. 2. Mist, nan relijyon katolik, kote yon je nn fi vyj bay k li pou Bondye vin moun, li f yon pitit ki rele Jezi dapre operasyon sent espri. enkne : v. 1. Psonifye, resevwa yon k moun, pran aparans imen. Bondye enkane nan vant Lavyj Mari. 2. a. Ki pouse anba ch. Zong enkane. enkapab : a. 1. Ki pa kapab, ki limite nan sa li ka f. Ou enkapab leve chay sa a poukont ou. 2. Ki pa gen resous osnon kapasite pou f yon travay. Mwen enkapab koud tout rad sa yo amwenske yon moun ta vin ede m. enkapasite : n. 1. Enfimite. Af pou mwen pa kapab mache sou de pye mwen an, se

PAGE 160

Diksyon Kreyl Vilsen -159yon enkapasite grav li ye pou mwen. 2. Enkonpetans. Mwen ta revoke yo tout pou enkapasite yo. enkibat: n. yon espas yo chofe atifisylman pou f ze kale. 2. Espas chofe nan lopital kote yo mete ti bebe ki ki ft prematire (anvan l). enkomode : v. 1. Ki pa alz. Ou sanble ou enkomode, ske ou gen doul? 2. Ki pa kontan. Sanble konvsasyon an te enkomode Jezila. enkizisyon : n. envestigasyon, ankt. 2. Tribinal legliz te opere pandan 13e syk pou psekite eretik yo. 3. Aktivite pou psekite opozisyon. enkoni: n. yon moun ki pa koni. 2. Yon val matematik ki pa kalkile. enkonpetan : a. ki pa gen ladrs ki neses, enkapab, ki pa kalifye. 2. n. Yon moun ki pa konpetan pou yon p. enkonplet : a. ki pa antye, ki manke moso, ki pa fini. enkonsekan : a. ki pa konsekan, ki pa bay rezilta yo te ap tann nan. Ki pa suiv logik nmal la. enkonsolab : a. ki soufri san konsolasyon. enkonstitisyonl : a. ki pa ft dapre konstitisyon. enkonsyan : a. 1. San konsyans. Timoun enkonsyan, toutan yo ap mande fanmi yo pou f depans initil pou yo. 2. Ki pdi konesans. Madanm nan kouche at a, li blayi enkonsyan pandan indtan. enkonsyans: enkonvenyan (enkonveyan) : n. Obstak, difikilte. Li ap yon enkonvenyan pou mwen f tout wout sa a. enkoutab : a. Teti, ki pa f sa yo di li f. Timoun sa a enkoutab, ou mt di li yon bagay plizy fwa, se tankou se pa avk li ou pale. enkoutan : a. Ki pa suiv direksyon, tti, tt di. enkredil : n. / a. Ki pa kapab osnon ki pa vle kw. Ki pa gen lafwa. Moun ki difisil pou konvenk. Irn se yon enkredil, li refize kw istwa Silt rakonte a. enkredilite : n. pa ka kw, pa vle kw, doute. enkriminasyon : n. enkriminen : v. Akize, blanmen. Ou pa menm w ak de je ou epi ou ap enkriminen Silt. enkwayab : a. 1. Ki difisil pou aksepte. Lanm Marijoze se yon nouvl enkwayab. 2. Estradin, enpresyonan. Janwob ale nan konpetisyon an, li bay yon rannman enkwayab. enkwayan : n. Moun ki pa vle osnon ki pa ka kw, ki pa gen lafwa Silt se yon enkwayan, pa pdi tan ou eseye konvti l. enky : a. Ki gen sousi. Ou sanble ou enky pou Silt pa pdi wout li. Ou pa bezwen enky, lougawou pap manje ou. enkyete. v. : Pa anp, ki p osnon ki gen sousi. Pa enkyete tande, tonton ou ap pote kado a pou ou kanmenm. enm : lt nan alfab. ennvan (nvan) : a. Agasan, ki ennve moun Jak renmen diskite twp, msye ennvan. ennve : v. Fache, pdi pasyans Pa ennve m, monch, kite m trankil. Ennri (Ennery). : komin nan awondisman Gonayiv depatman Latibonit. enpak : n. 1. ki gen fs, ki afekte, ki enfliyanse. 2. Fs yon bagay ki frape yon lt. enpas : n. yon ri ki pa gen sti. 2. Sitiyasyon difisil, ki pa gen solisyon. enpasyan : a. ki pa pasyan. enpasyans : n. ki pa gen pasyans enpemeyab : a. ki pa kite dlo pase. 2. Rad an plastik moun mete l gen lapli. 3. Ki pa vle chanje. enperyal : a. Pran kontwl lt payi palafs. 2. Ki konsne anpi.

PAGE 161

Diksyon Kreyl Vilsen -160enperyalis : politik konkt pou mentni kontwol materyl ak mache lt peyi ki pi fb enpav (epav) : n. aryennaf. Ki rete ki pa gen okenn aktivite ki rapte; wazif. Ti nonm sa a se yon enpav li ye. Ou pa ta ka chita la a depi maten tankou yon enpav alske plen travay pou ou f. 2. Rs yon bato apre li fin echwe. Rs kakas. enp : a. Ki pa divizib pa de, ki pa f p, ki fini ak yon nimewo ki pa p Chif twa se yon chif enp. enpe. adv. : Pa tout. Klke, dezoutwa. Enpe moun di se pa konsa istwa a te pase, men genl pa gen ankenn moun ki konnen vr istwa a. enpi ( epi) : Konj. Apresa. Mwen al w madan Chal, enpi, mwen tou retounen lakay. enpo lokatif : n fr. Taks moun peye sou kay yo posede. Si ou gen de kay se pou ou peye enpo lokatif sou yo chak. enpo : n. Kontribisyon leta pran sou sitwayen yo. Moun ki pa travay pa peye enpo. enposib : a. 1. Pa fezab, ki pa reyalizab Sa ou mande Silt f a enposib. 2. Ensiptab Ou konnen timoun sa a enposib, li toujou ap kriye tout lajounen. enptan. a. : Ki gen anpil val. L yon bagay enptan fk ou pran l oserye. Papye sa yo enptan, al sere yo nan amwa a sou kle. enpopil : a. ki pa gen anpil moun ki dak. enptans : n. 1. bagay ki enptan ki gen val. 2. Val materyl, sosyal, politik osinon relijye. Silt panse direkt a konn enptans pwogram nan. enpte : v. Pote vini nan yon peyi machandiz ki soti nan peyi etranje. Soulye sa yo enpte, yo soti jous Kanada. enpoze : v. 1. Kmande, dikte yon moun kisa pou li f Pinga vin enpoze volonte pa ou nan legliz la. 2. Anpeche. Pa vin enpoze m viv. enpresyon (lenpresyon) : n. 1. Ef yon bagay f sou santiman yon moun. Jozt kite yon bon enpresyon nan k timoun yo. 2. Anprent, tras, mak yon bagay f sou yon lt. Mak pye li kite enpresyon sou dal la. 3. Rezilta l ou enprime kichy sou papye. Kalite enpresyon an pa bon, manke kontras. enpridan : a. Ki pa pran prekosyon, ki pa p anyen, ki pran chans. Leyon enpridan, li gen yon grip sou li epi li soti anba lapli a. enpridans : n. 1. Aksidan ki rive paske yon moun enpridan. Kalo ap kouri machin nan vit, se enpridans sa a ki f li pdi kontwl oto a. 2. Er, move kalkil San Silt pa reflechi, li al komt enpridans pwomt Jaklin yon oto. enprime : v. 1. Mete yon tks osinon yon desen sou papye Enprime yon liv. 2. Grave. Eksperyans sa a rete enprime nan memwa Silt. enprim : n. Metye moun ki enprime, ki travay nan enprimri Jera se pi gwo enprim nan vil Okap. enprimri : n. Atelye kote yo enprime osinon kote yo f repwodiksyon Lontan te gen yon enprimri ki te rele Enprimri Lafalanj. enpwovizasyon : aktivite san preparasyon. enpwovize : v. f yon bagay san preparasyon, toudenkou; svi ak zouti ki soulamen. ensansib : ki pa gen sansiblite. 2. Yon pati ki pa gen sansiblite. ensk. n. : Tibt ki gen sis pat (3 p) ki vole. Yo nan klas Ainsecta@, k yo gen twa pate, tt, kf lestomak (toraks) ak abdomn (vant). Souvan ensk yo gen zl youn osinon de p zl. Gen ensk itil tankou myl, gen ensk ki pote pwoblm

PAGE 162

Diksyon Kreyl Vilsen -161tankou tik, marengwen, pinz. Gp, pye lou, sigal, mouch, papiyon, demwazl, pis tout se ensk. ensekirite : n. ki pa pwoteje kont danje; ki pa an sekirite. ensektisid : n. Pwodui chimik ki svi pou tiye osinon kontwole ensk nwizib. Fk yon moun pran prekosyon l li ap svi ak ensektisid paske pwodui sa yo danjre. ensilin : n. 1. mn ki ft nan pankreyas, ki svi pou kontwole nivo sik (glikoz) andedan bt osinon moun. Se pa tout moun ki f dyabt ki pa pwodui ensilin. 2. Yon medikaman moun ki f dyabt pran pou kontwole nivo sik nan san yo. Pami moun ki f sik yo, gen ladan yo ki oblije pran ensilin nan piki chak jou. ensinerat : n Fou pou boule fatra, fou ki cho anpil Gen yon ensinerat Dlma, toupre kay marenn mwen an. ensilte : v. joure; trete san resp. ensiste : v. pran yon pozisyon fm; mande ak ensistans. ensiptab : a. 1. Entolerab, ki pa posib pou moun sipte Gen yon chal nan Ptoprens nan mwa Jiy, li rann lavi a ensiptab anba lavil la. 2. Agasan, rayisab, dezd. Pitit sa a ensiptab twp, mwen pap mennen l kay moun avk mwen. ensiswatil : ent. Amn. Bondye, nou ap mande ou padon pou peche nou f, ensiswatil. ensiyifyan (ensinifyan) : a. 1. Ki pa gen val, ki pa gen enptans. Sa ou di m nan se yon pwoblm ensiyifyan nou ka rezoud pou ou lamenm. 2. Bnal, piti, kreten. Ti nonm nan tou ensiyifyan epi li part sou Silt ak yon awogans. enskri : v. 1. Anwole, mete sou lis. Annou al enskri nan kou kuizin nan. 2. A nrejistre Silt sot enskri non li km volont. enskripsyon : n. 1. Anrejistreman, mete moun sou lis Dat enskripsyon an se lendi pwochen. 2. Pankat. Msye gen yon enskripsyon sou wout Lali a. ensolan : a. Frekan, ki pa respekte lt. Jan ou ensolan, ou resi jwenn ak pa ou. ensolans : n. 1. Frekansite. Sa se yon ensolans sa pou yon moun konprann li ap vin di mwen kijan pou mwen jere lakay mwen. 2. Afwon, mankdega. Pitit sa a sitan maledve, li andwa f ensolans avk ou l lide l di l. enspeksyon : n. Verifikasyon. Jodi a se jou enspeksyon, pa kite anyen ap trennen la a. enspekte : v. Verifye, egzamine. Silt enspekte tout kay la, li pa jwenn ankenn pwoblm nan fondasyon li. enspekt : n. Moun ki gen responsablite pou egzamine osinon enspekte. Enspekt a di se pou nou repare twati kay la tousuit. ensten : tandans natirl pou aji yon jan patikilye; repons otomatik. enstalasyon : n. 1. Seremoni ofisyl kote yo asiyen yon moun yon gwo pozisyon. Silt te ale nan enstalasyon minis la. 2. Ranjman, ganizasyon. L mwen te fin bwote, se Andre ki te vin f enstalasyon estereyo mwen an pou mwen. 3. Espas biznis byen plase, byen ranje. Ou gen yon bl enstalasyon la a, dapre mwen, fk koms ou mache. enstale : v. 1. Mete yon moun ofisylman nan yon pozisyon. Silt pat la l yo tap enstale direkt sa a. 2. Ranje ekipman pou yo ka fonksyone nmalman. Kil ou ap enstale opal yo? 3. Etabli apre ou fin demenaje. Mwen poko prt ap fin enstale m paske mwen pa gen tan.. enstitisyon : n. ganizasyon, sosyete piblik tankou lekl, legliz, labank, prizon eltr. enstitisyonel : a. ki konsne enstitisyon.

PAGE 163

Diksyon Kreyl Vilsen -162enstrikt : n. moun ki la pou bay enstriksyon; pwofes; antren. enstriksyon : n. 1. Fmasyon moun pran lekl. Si ou te gen enstriksyon, ou pa tap pale konsa. 2. Eksplikasyon, etap pou moun suiv pou yo f yon bagay. Si ou gade nan enstriksyon an, ou ap w kijan li fasil pou ou monte mb sa a. 3. Edikasyon, elevasyon, konesans. Jozf se yon nonm ki gen enstriksyon. enstriman. n. : Zouti ki ede ou f yon bagay, tankou nan mizik. Plim se enstriman pou moun ekri. Foucht se enstriman pou manje. enstwi (enstwi) : v. 1. Edike, ki gen anpil konesans, ki f anpil klas. Edwa se yon nonm enstwi, li gen doktora nan fizik. 2. Anseye, montre. Nan lekl sa a, yo enstwi timoun yo byen. 3. Ki gen fmasyon nan yon metye osnon pwofesyon. Kalin gen eksperyans nan f kms, li pa nenptki, se yon fi enstwi li ye. entansyon : n. 1. Lide, pwoj, sa moun gen nan tt yo pou yo ta f Entansyon Silt se voye timoun yo lekl kay m. 2. Detminasyon. Se entansyon mwen pou mwen reyisi kanmenm. entatad : a. Gaga, ki pdi kodinasyon ki pdi lakap, egare. Papa m te fin entatad anvan li mouri. entdepandans : n. Ki konte youn sou lt. Gen yon gwo entdepandans ant madanm ak mouche. entg: a. ont, ki merite konfyans. entjeksyon : n. yon son ki sti pou make sezisman. Wouch! mwen blese. entl. n. : Tl moun, san site non; yon moun. Se entl entl menm ki ban mwen nouvl la nan bon timamit. entelektyl (entelktyl) : n. 1. Moun ki svi ak svo l pou etidye pwoblm. 2. Moun ki gen anpil fmasyon teyorik men ki manke eksperyans reyl. Jno se yon entelektyl, li reflechi anpil sou sij sa a men li pa janm gen optinite pou li viv li nan reyalite. Mwen rayi f bann diskisyon entelektyl sa yo, yo pa mennen m ankenn kote. entelijan : 1. a. Moun eveye, ki panse epi ki konprann vit Timoun ki toujou premye nan klas yo gen tandans pou yo entelijan. 2. Moun ki ka svi ak svo l pou twonpe lt moun san difikilte. F atansyon ak Elift, se yon nonm ki entelijan, mwen pale ou. entelijans : n. 1. Kapasite pou panse epi konprann vit. Mwen konn yon ti Ayisyen ki gen yon entelijans sou li, misye ap vin yon gran sitwayen demen. 2. Aktivite mantal Se pou f entelijans ou travay. Entn : a. Ki rete menm kote li al lekl osinon travay. Silt se entn kay M Lwiz. 2. n. Etap nan fmasyon dokt. Entn nan lopital jeneral. entne : a. Ki dwe rete anndan yon enstitisyon, nan yon lopital, osinon nan prizon pou yon rezon. Kalo entne Lopital Jeneral depi mwa pase. Entnt: rezo konpyout ki ka konekte/kominike youn ak lt. enter : n. 1. Diplis yon moun f (osinon peye) sou kb li prete yon moun osinon li envesti. An jeneral enter prezante tankou yon pousantaj. Gen enter senp, gen enter konpoze. Nan enter senp, enter a kalkile dapre kantite lajan prensipal la. Nan enter konpoze, enter a kalkile dapre dapre prensipal la plis tout lt enter yo te deja mete sou prensipal la.. Mwen pa mete anpil enter sou lajan mwen prete ou a paske ou se moun mwen. 2. Motivasyon, atansyon yon moun mete pou f yon bagay; atansyon favorab Mwen pa gen ankenn

PAGE 164

Diksyon Kreyl Vilsen -163enter pou mwen ta f ou lapenn. 3. Avantaj, benefis. enteresan. a. : 1. Ki gen yon atirans, yon cham ki atiran. L yon bagay enteresan, ou pi anvi pase tan ladan l, ou pa menm w l tan an pase menm. 2. Ki ap f enptan enterese : v. 1. Pote atansyon Mwen enterese aprann desen. 2. Motive, gen anvi Mwen enterese achte yon grandou. entseksyon : n. 1. Kafou, kote de wout osnon de liy kontre. Kay mwen an nan entseksyon ant ri Plsis ak ri Disant. entesten : n. Pati nan k moun osinon bt kote manje dijere Entesten konekte ak lestomak. entestinal : ki konsne entesten (trip); ki afekte trip. entval : n. Distans ant de pwen, de pozisyon osinon de peryd tan Se nan entval ant lendi ak mkredi evenman an pase. entvni : v. Antre annaksyon, pran lapawl. entewogatwa : n. etap nan lajistis kote yo poze yon moun kesyon epi dokimante sa li di pou prepare yon dosye. entim : 1. a. Anndan, pwofon. Mwen gen santiman entim pou ng sa a. 2. n. Relasyon kote emosyon enplike, konfidan. Lora se zanmi entim Woje. 3. Prive, sekr, psonnl Mwen pa bezwen konnen koze entim moun. entrig : n. pati nan pys teyat osinon nan yon woman ki reveye kiryozite. 2. Preparasyon pou f yon move kou; konplo. envansyon. n. : Dekouvt, mete sou pye yon bagay ki pat egziste anvan Telefn se yon bl envansyon. envante : v. 1. Dekouvri, rann posib, kreye, imajine. Moun ki envante telefn nan rann limanite yon gwo svis. 2. bay manti. Pa vin envante ankenn manti la a. envazyon : n. 1. Antre palafs, anvayi palafs ak zam. Ayiti pran de envazyon nan men Ameriken. 2. Depase limit, fouye zo nan kalalou Pou jan Loreta antre nan koze mwen an la a, ou ka di li f yon envazyon nan vi prive mwen. envs: a. Direksyon kontr, sans kontr, sans opoze Lontan mwen te konn okipe pitit mwen yo, kounye a se yo ki ap okipe m, lavi a vire nan sans envs. envesti : v. 1. Mete lajan nan yon biznis ak espwa li ap rapte Mwen te envesti dimil dola nan pwoj devlopman sou wout Bl a. 2. Konte sou yon moun, mete konfyans ou sou li. Nou tout te envesti nan Nikl, men li f nou wont. envestige : v. 1. F ankt, chche konnen. Leta te envestige sou krim sa a men yo pa janm jwenn kils ki f l. 2. Dokimante, ranmase enfmasyon pou abouti jwenn rezilta syantifik. Gen plizy syantis ki ap envestige maladi Sida a. envestis : n. moun ki f yon envestisman. envestisman : n. Mete lajan nan yon pwoj osinon yon koms avk espwa li pral rapte. 2. yon kantite lajan ki nan yon koms. envtebre : n. Gwoup bt san zo, ki pa gen vtb, ki pa gen zo rl do. Bt ki pa gen vtb yo rele envtebre. envitasyon. n. : f yon moun f yon lt pou ale yon kote osnon patisipe nan yon bagay. Mwen pap kapab ale nan envitasyon an paske mwen ap okipe jou sa a. envite. v. : Ofri yon moun vin patisipe nan yon bagay. Mwen envite ou vin manje lakay mwen demen pou ft mwen. envizib. a. : Sa moun paka w ak je l. Bondye envizib men gen moun ki di yo santi l nan k yo menm si yo pa kapab w l ak je yo.

PAGE 165

Diksyon Kreyl Vilsen -164envoke : v. rele Bondye, lsen pou mande gras, d, enspirasyon, sip. 2. Svi ak yon lwa nan yon agiman nan tribinal. epapiye : v. Gaye, simaye toupatou Timoun yo kite jwt yo epapiye nan lakou a. epav (enpav) : n. Moun ki souvan pa gen anyen pou l f, ki ap drive. Mwen pa epav, ou pa ta ka konprann ou pral voye mwen f komisyon pou ou toutan. 2. Bato abandone epay : n. Ekonomi, lajan ki sere Si mwen te gen epay Lolita genyen, alkonsa mwen alz. ep : a. Ki gwo nan epes, ki pa mens Mi sa a ep, li sanble li solid. epe. n. : Zam long an metal sanble ak yon gwo lanm pwenti ki gen fm mancht. Gen moun ki te kon goumen ak epe lontan men mwen pa tande yo f sa alkile. epes : n. Mezi ki defini gwos Epes mi an se douz pous. petoloji : n. Syans ki etidye reptil. epi : E, apre. Manmzl fin di sa epi msye tou fonse sou li. epidm : n. kouch selil po ki an kontak ak anviwonman kote bt osinon moun nan ap viv. 2. Nan plant se kouch selil ki solid ki kouvri toutotou grenn osinon semans osinon fy plant lan. epidemi : n. Deteksyon anpil ka yon maladi atrapan nan yon tan kout nan yon peyi osinon nan yon kominote espesifik. Yo di mwen gen yon epidemi grip nan zn Leyogn. Gen epidemi, se l gen yon maladi ki atake anpil moun an menm tan epi nan menm zn nan epiglt : n. Yon pati nan k, dy lang nan ki kouvri trache a l n ap vale. epina (zepina) : n. Fy vt plen ftifyan moun manje Pa gen jadinay san epina. epis (zepis) : n. Plant ki gen bon gou ak bon sant ki svi pou leve gou manje Pami tout epis mwen konnen yo se lay mwen pi pito. epis dous : n fr. Plant ki gen bon gou ak bon sant ki svi pou leve gou manje sikre osnon des Kannl ak lannis se de epis dous mwen renmen. epis te : n fr. Plant ki gen gou f ki svi pou f te. Knl ak netwale se de epis te. epitou (epi) : kon. Ak, konjonksyon kodinasyon ki svi pou mare ansanm de pati nan yon fraz. Gen de moun mwen boule byen avk yo, se Lolita epitou Alis. eple. v. : Chak lt nan yon mo. Mwen pa f nan eple mo mwen menm, mwen pi f nan gram. epk. n. : Tan, peryd tan ki pase. Te gen yon epk, pitimi te f dis kb mamit la. Kounye a, li koute twa goud, ou w jan lavi vin ch? eponj : n. 1. Materyo mou, leje, ki soti nan yon bt lanm, li gen anpil twou ladan l. L ou manyen eponj, ou w li mou toutbon. 2. Materyo mou an plastik epitou lej ki ft nan manifakti Eponj ki ft nan manifakti a mou menm jan ak eponj natirl la. pt. n. : Ayewop, kote espesyal pou avyon ateri epi dekole. Gen moun ki konn al flannen nan pt la chak jou paske yo renmen al gade avyon ki ap vole. eprv : n. 1. Soufrans, mal, danje ki pote trists Madan Chal pdi twa moun nan fanmi li nan de mwa, sa se yon gwo eprv pou li. 2. Ts, egzamen ki difisil Bakaloreya se yon eprv anpil etidyan pa rive pase. r-pwen-r (r.r) : revoke ranplase. Era, Chal Ene Rivy (Herard, Charles Ain Rivire) np. : 1787-1850. Yon senp slda ki te mete prezidan Bwaye at 27 Janvye 1843. Li te vin prezidan 30 Desanm 1843 men msye te gen difikilte pou l te chanje estil milit an pou l te

PAGE 166

Diksyon Kreyl Vilsen -165suiv rg sivil. Msye te kite peyi a 2 Jen 1844, li te al annegzil nan peyi Jamayik. er (ler) : n. 1. Fot. Ou f er nan dikte a. 2. Konfizyon, malantandi ki f yon moun pran sa ki pa sa pou reyalite. Olye mwen vire adwat, mwen f er, mwen vire agch. eredite : n. 1. Karakt jenetik ki transmt sot nan paran ale nan pitit. Transmisyon karakt soti nan paran ale nan timoun. 2. Pati nan lasyans biyolojik ki etidye md, metd ak rezilta transmisyon jn soti nan paran ale nan pitit. 3. Tandans ki gen kay timoun pou yo sanble ak paran, ak fanmi osinon ak zanst. Parante, resanblans. Se eredite ki f ou gen menm nen ak papa ou erezman : adv. Yon jan ki favorab, yon jan ki byen. Erezman mwen te kontre avk ou. eritaj : 1. n. Byen yon moun mouri kite pou yon lt. Papa Linda te mouri kite eritaj pou li, se sa ki f li ap viv alz kounye a. 2. Rezilta ak karakt zanst kite pou yon popilasyon. Youn nan eritaj nasyonal nou yo se Sitadl Kristf la. eritye : n. Moun ki elijib pou resevwa byen yon lt moun. Pitit madan Snon yo eritye tout byen grann yo te mouri kite. s-s : a. Dwat, san vire gad dy, sou zd. Michlin f Andre mache s-s. esans : n. 1. Ekstr, od natirl konsantre ki soti nan yon plant osinon nan yon bt. Ou ka ekstr esans sitwon nan po sitwon. 2. Nannan, pati santral, sa ki pi enptan. Nou ka di sa ki esans mesaj jodi a, se lanmou pou pwochen. 3. Gaz swa pou f limy osnon pou ou kondi oto. Esans yo vann pou mete nan machin dizl yo pa menm ak esans lt oto yo. esansyl : a. endispansab, neses. Pa pdi tan ou nan detay, di esansyl la ou fini. eseye v. : F ts, teste. Bay yon chans. Mwen te eseye f l konprann li pa kapab betize ak sante l konsa men msye refize konprann. eskalye n. : Mach ki mennen anwo osnon anba, soti nan yon etaj al nan yon lt. L mwen te timoun mwen te renmen monte desann mach eskalye; kounyeya mwen pa kapab f sa ank, mwen bouke fasil. eskandal n. : lby, kont ki mennen pale f. Kouman f ou renmen f bri konsa a, ou renmen eskandal papa. eskandal, eskandalz a. : Moun ki renmen f eskandal, ki pale f. Mariya se yon eskandalz, si ou te w gwos lby li f lotrejou. Jan pa eskandal limenm. eskanp n. : liy dwat ki ft nan mitan pantalon an l li byen pase. Pantalon sa a pa gen eskanp, genl ou pa konn pase byen. eskanpe a. : Byen pase. Si pantalon an pa byen eskanpe, se tankou li pa pase. eskapil : n. Imaj ki enprime sou twal ki pandye sou pwatrin timoun katolik yo l yo pral f premy kominyon. Mwen pdi eskapil mwen an menm jou kominyon mwen an. eskelt : n. 1. koleksyon tout zo anndan yon moun osinon anndan yon bt. Gen yon esklt nan klas mwen an. 2. Lamgzo. Moun ki sitan mg, li sanble ak yon esklt. eskive v. : evite. Mwen eskive motosiklt la sinon mwen ta pral frape msye epi mwen tap ant. eskiz : 1. Rezon moun bay pou defann tt li l gen yon akizasyon. Ki eskiz ou genyen ki f ou pa te al lekl jodi a? 2. Pawl yon moun di pou mande padon pou yon bagay li pat dwe f. Mwen vin prezante eskiz pou maledve timoun yo f nan ft la. 3. Pretks, fasad moun pran pou f yon bagay li pat dwe f. Yo revoke l paske pa gen lajan, agiman enkonpetann yo ba li a se yon eskiz.

PAGE 167

Diksyon Kreyl Vilsen -166esklav n. : Ki pa andwa deside pou tt li menm si li granmoun. Moun ki pa lib, moun yo fse travay san yo pa touche. Esklav yo te reprezante 90 pousan popilasyon Ayiti anvan revolisyon Sendomeng la, apepr demi milyon moun. Yo te anrebelyon kont blan eksplwat yo epi yo te pran endepandans yo finalman. Esklav yo pat janm byen trete. Blan yo te trete yo ak mechanste epi yo te abize yo, f yo f travay fse. Yo te konn koupe zry yo, koupe lang yo osnon kloure yo nan mi pou nenpt ki ti bagay yo f. L esklav yo vin revlte, yo te touye epi ravaje kolon blan yo tou. esklavay : n. 1. Kondisyon travay enjis, ki pa peye. Nan tan kolonyal, te gen esklavay nan peyi Ayiti. 2. Esplwatasyon san konsyans Nan peyi Ayiti, gen moun jouskounye a ki ap travay nan kondisyon di anpil ki raple esklavay. esklewoz anplak : nfr. yon maladi sistm nve santral eskol : a. ki gen avwa ak lekl Ane eskol a kmanse nan mwa septanm. eskonbrit : n. 1. Diskisyon, pale anpil, san rete. Depi maten mesye yo ap pale anpil, li l pou yo ta fini ak eskonbrit sa a. 2. Joure, eskandal, diskisyon ki atire moun Moun yo f yon sl eskonbrit la a, lapolis oblije debake. eskpyon : n. 1. Bt san zo anndan ki gen segman ak karapas. Yo gen de pens ak yon ke long. An jeneral eskpyon gen yon pwazon li enjekte l li pike yon bt osinon yon moun. Mwen p pou yon eskpyon pa pike m. 2. Siy owoskp. Mwen te gen yon zanmi ki te ft sou siy eskpyon. eskout : n. Mouvman, gnizasyon fratnl pou jn ti gason Timesye ki te eskout yo konnen anpil chante. eskresyon : n. eliminasyon dech, metd gnis vivan pou elimine dech ki nan ko yo. 2. Deplasman yon pwodui soti kote li te ft pou ale yon lt kote. eskwad : n. 1. Yon gwoup milit ki gen yon kaporal alatt li Gen yon eskwad ki pral pase devanpt mwen an. 2. Gwoup moun Mwen pa f patide ankenn eskwad nan katye a. eskwotm : n. nan mamif se yon sak ki vlope testikil ak tib ki asosye ak testikil yo esnm (SNEM): Svis Nasyonal Eradikasyon Malarya). Svis gouvnnman pou kontwole maladi malarya nan peyi a. esnep (SNEP) : Svis nasyonal dlo potab. Enstitisyon gouvnman ki pwomt dlo potab toupatou nan peyi a. espageti : n. Manje ki ft ak farin, dlo. espante : v. sezi, sote, p, terifye. espayl : 1. a. Ki gen relasyon ak Espay. 2. n. Lang yo pale nan plizy peyo Amerik Disid ak nan peyi Espay. Espay : Peyi nan kontinan Ewp. Li gen 39 milyon moun ki ap viv sou 500 mil kilomt kare. Kapital li se Madrid. espas n. : Plas. Yon kote moun kapab svi pou mete kichy. Malt sa a tw gwo, li pran twp espas, li pran tout plas la. Espay (Lespay) : np. Peyi nan kontinan Ewp kote yo pale Espayl. Mwen ta renmen vizite Espay yon jou. Espayl ( Panyl) : n. 1. Lang yo pale nan peyi Espay ak nan plizy peyi nan kontinan Amerik (Santral epitou Disid). Gen moun ki di Espayl se lang moun ki damou. 2. n. Moun ki ft nan peyi Espay. espedisyon ( ekspedisyon) : 1. n. vwayaj, deplasman an gwoup. Mwen pap ale nan premye espedisyon an, mwen prale nan pwochen an. 2. Move s yo voye sou yon moun osinon yon bt.

PAGE 168

Diksyon Kreyl Vilsen -167espedye : v. 1. Voye yon komisyon. Mwen poko espedye ou machandiz la. 2. F yon espedisyon. Si ou kite madan Simon voye yon espedisyon dy ou, ou ap giyonnen pou lavidiran. espekilat : n. Komsan ki achte danre bon mache epi tann l pri monte pou li revann. espekilm : n. apary ki svi pou louvri andedan vajen pou konsiltasyon medikal. espektak : reprezantasyon teyat, sinema osinon televizyon. espektat : moun ki ap asiste yon espektak. espm : n. Semans gason esperans : n Espwa, atant, santiman konfyans ki f moun panse rv yo osinon dezi yo kapab reyalize. Mwen gen esperans yon jou lavi a va miy. espere v. : Atann. Mwen espere na w pita. Ou f tankou ou pat espere gen bl machin sa a. esperimante : v. 1. F esperyans, teste. Gen yon sant Ozetazini ki esperimante vaksen pou plizy maladi. 2. Viv, santi andedan ou. Mwen esperimante anpil soufrans anvan af m te vin miy. esperyans : n. Ts sou yon bagay osinon sou yon bt pou obsve, note, demontre epi analize rezilta yo nan kondisyon ki byen kontwole. 2. Evennman ki rive nan lavi yon moun ki enfliyanse santiman li. esps : n 1. Karakt ki pmt f diferans ant divs kalite bt (osinon plant). Yon varyete, yon kalite yon klas ou ka distenge, ou ka idantifye pa rap ak tout lt ki sanble avk lil. An jeneral yon popilasyon natirl ki gen anpil bagay an komen epi ki kapab repwodui youn ak lt. 2. Espesimenn. Tip, kalite. Ki esps moun sa a ki ap di tenten konsa a. 3. Varyete. Fy sa a, rele menm jan ak lt la, men se yon lt esps. espesifik : a. ki espesifye, ki limite slman pou yon aplikasyon. Yon bagay ki la slman pou yon itilite. Ki presize. espesyal a. : Ki pa tankou lt. Pas gen ankenn moun ki espesyal isi a, tout moun gen pou resevwa menm bagay. espesyalman : adv. An patikilye, sitou Mwen ap pale la a, espesyalman pou ou. espiral : n. elis, ki gen fm sk epi ki ap ogmante (osinon diminye) nan chak sik.). 2 Res ki gen chak sk yo ak yon dyamt diferan. espirityalite : n kwayans ak pratik ki gen val espirityl ak moral. esplike : v. 1. Devlope, bay detay. Pwofes a esplike devwa a byen. 2. Montre, endike. Esplike m kijan pou mwen ale kay Jera. 3. Pwouve, bay detay sou yon lide pou klarifye yon pwen Mwen ap esplike ou poukisa mwen pa dak avk ou. esp : n.1. Aktivite fizik lib osinon metodik Mwen ale f esp chak jou. esp : n. nan domn biyoloji, se eleman (nan plant osinon bakteri) ki gen yon sl selil ki pwopaje nan l epi ki ka jme pou devlope yon nouvo gnis. Nan plant, poln se esp mal. 2. Yon mas ti grenn tou piti piti ki sot nan plant epi ki dispse nan lespas. esptmann : n. moun ki pratike esp. espre : adv. Avk entansyon Ou f espre ou pa rele mwen. esprs : n. Monte osinon desann yon machin pandan li ap kouri Gen moun machin konn frape nan af f esprs sa a. espresyon : n. 1. Fraz, senbl, metaf Mwen renmen l ou itilize espresyon sa a. 2. Fmil matematik pou make val yon sistm. Gen nan espresyon sa yo ki konn konplike. 3. Imaj, mesaj ou ka li sou figi yon moun. L mwen gade espresyon figi madan Jan, mwen konnen

PAGE 169

Diksyon Kreyl Vilsen -168li ta pral dekonpoze. Pz nan yon foto. Mwen renmen espresyon kote ou ap ri a. espri : n. nanm, fs sinatirl, lespri zanst, souf Bondye. Fs ki nan k moun ki kontinye viv apre moun nan mouri. Anj, demon, diab, revenan, zonbi. 2. Panse, konsyans. 3. Karakt 4. Prensip entelektyl, val entelektyl. Esans panse yon ekriven. espwa : n. swete epi atann yon bagay plal rive. Espwa f viv. espwa n. : Atant. Si mwen pat gen espwa al konsa mwen ta fk kare chita lakay mwen, gad kijan mwen jwenn yon gwo dyb kounye a. espyon : n. Yon moun ki la pou veye mouvman yon lt epi pou li al f rap. espyonaj : n. operasyon pou espyone. espyone : v. siveye aksyon ak pawl yon moun pou al rapte bay lenmi li. estab : a. ki pap chanje rapidman, pmanan, ekilibre, dirab, solid. estabilize : v. f yon bagay (osinon yon sitiyasyon) vin estab. estad : n. 1. Teren espesyal klotire pou f esp. Mwen konnen ale nan estad Silvyo Kat Ptoprens. 2. Faz, peryd nan devlopman moun osinon nan devlopman yon maladi. Maladi a te gen tan nan yon estad avanse. estaf : n. Gwoup moun ki la pou asiste yon direkt (osinon yon lid) nan travay li. 2. Gwoup travay, gwoup anplwaye. estanda : n. Rgleman ki deside davanski svi pou mezire, evalye, konpare, jije travay ki pral ft apre nan domn sa a. estannbay : Poste. Tann san prese pou veye yon bagay. Pa vin estannbay la a non, mwen okipe la a. estann : n anplasman yo prepare pou yon ekspozisyon tanpor. Anplasman pou moun kanpe pou gade match, pwosesyon, kanaval. estasyon gazolin : n fr. Kote ki gnize pou vann gazolin. Mwen renmen ale nan estasyon gazolin kote yo tou mete gaz la pou ou. estasyon n. : 1. Ps radyo osnon televizyon. Pa bliye pran nouvl nan estasyon Radyo Ayiti a tande, kou li nev yo pral kmanse bay nouvl. 2. Kote ou al pran kamyon osnon otobis. Kote espesyal pou tout kamyon rete. Estasyon kamyon Jakml 3. Kote pou yon pwosesyon kanpe. Nan twazym estasyon chemenn kwa. estasyone : Kanpe tanporman. Estasyone machin nan. Jezi rive nan twazym estasyon. estat : v. Kmanse, derape f yon mot pati. Mwen poko estat machin nan. estat : n. Pati elektrik nan machin ki f mot a pati. Jan oto a pati a, estat a pa anfm. estati n. : 1. Ptre an twa dimansyon ki ft ak bwonz, plakdepari, bwa osnon mab. Sou Channmas la gen yon estati Desalin 2. Moun ki pa bouje, gaga. Kouman ou kanpe tankou yon estati konsa a, mache non. estatik : 1. a. ki fikse, ki pa chanje. 2. Branch nan fizik ki etidye relasyon ant fs ki nan yon sistm. estatistik : n. 1. Branch matematik ki etidye metodikman yon pati nan yon popilasyon epi ki svi ak enfmasyon yo pou konprann rs popilasyon an. estling n. : Lajan peyi Anglet. Rad sa a mwen achte l pou 69 estling. estnen v. : Reflks kontraksyon epi yon ak ekpilsyon ki soti nan gj ak nan nen yon moun pou debloke nen l, l gen yon eksitasyon / estimilasyon nan nen l. Depi mwen estnen anpil, mwen pral gripe. estminen : v. detwi, masakre, tiye, siprime tout yon gwoup bt, plant osinon moun. estnye : tyeke estnen.

PAGE 170

Diksyon Kreyl Vilsen -169esterilizasyon : n. rezilta l yo esterilize yon bagay osinon yon bt.Metd pou anpeche yon bt repwodui osinon pou anpeche mikwb devlope yon kote. esterilize : v. 1. F yon bt osinon plant vin pa kapab repwodui. 2. Elimine tout mikw sou yon bagay. Ou ka esterilize ak gwo chal (chofe, bouyi) osinon ou ka esterilize yon bagay ak pwodui chimik ki touye tout mikwb. estetoskp (sonn): n. Enstriman dokt svi pou tande batman k, ral poumon ak lot son nan kf lestomak. Se yon syantis ki rele Laennec ki te envante li. estnoum : n. Zo plat, long ki sou devan nan kf lestomak la. Gen moun ki rele estnoum zo biskt. estil : 1. pwaya ki gen lam mens epi pwenti. 2 Zouti dokt pou f operasyon. 3 pwent plim pou desinat. 4 Pati nan bouch marengwen ki pwenti ki svi pou pse po epi pou souse san. estimasyon : n. Kalkil pou jwenn val apepr pou yon bagay. Ki estimasyon ou ka ban mwen pou travay sa a? estime : v. 1. Kalkile val pou bay yon machandiz osinon yon travay. Mwen estime travay sa a ap koute san dola. 2. Evalye. Mwen estime ou te dwe rete lakay ou al sa a. Estime, Dimas (Estim, Dumarsais) np. : 1900-1953 Prezidan ki te enstale an 1946. Msye te gen bonsans reyalize majorite Ayisyen pa t patisipe nan politik peyi a paske yo pat al lekl epitou akoz diskriminasyon yon ti gwoup moun te peze sou yo. Estime te pwomt pou sa chanje. Se sou gouvnman l Latibonit devlope. An 1950, msye te vle vin reeli men lame te ba l panzou, voye l annegzil. estimilis : n. Yon renmd osinon yon aksyon ki lakoz aktivite yon gnis vivan (osinon yon gn) chanje vit. estipid a. : Ridikil, rans ki ap di osnon f tenten. Ase f estipid la a non, ou w se bagay serye ki ap regle la a. estk : n. machandiz an rezv. Machandiz. estoma : n. Nan botanik, se ti twou tou piti ki genyen nan epidm fy plant ki pmt echanj gaz ft pou plant la ka respire 2. Nan zowoloji se ti twou tankou bouch ki gen sou k envtebre ki pmt yo antre manje anndan k yo. estonmake (estomake) : a. Fache, choke. Ou pa bezwen estonmake, sa mwen di a se vre. estwojn : n. "mon feml ki ft nan ov a epi ki lakoz diferan karakt devlope lakay yon feml. estwok : n. konjesyon nan svo, emoraji nan svo. estrateji : n. Ladrs pou jere, planifye. 2. Planifikasyon pou deside kijan yon bagay pral ft, kisa moun ap bezwen pou f li, anvan moun kmanse met men. estwopye : n. 1. Yon moun ki pdi fonksyon yon manm, paske li malad osinon paske li koupe. Chal te yon estwopye depi li piti. estym : onom. Son pou imite l moun estne. eta n. : Kondisyon, sitiyasyon. Gad nan ki eta ou ye, li l pou ou al benyen. etabli (tabli) : n. 1. Yon tab nan yon atelye ki svi pou f aktivite atelye a. Pa apiye sou etabli a tande. 2. Enstale. Depi kil ou etabli ou Ptoprens? etadedwa: Doktrin politik ki mande pou tout aksyon yon gouvnman pou jere sosyete a ft dapre lwa ki ekziste. etaj n. : espas ki ganize youn sou lt pou pmt moun ranje bagay. Nan boutik kay madan Lesko a gen yon etaj ki gen kola slman epi gen yon lt etaj kote ki gen dousmaks.

PAGE 171

Diksyon Kreyl Vilsen -170etale : v. 1. Ekspoze yon bagay osinon yon machandiz. Mwen etale tout machandiz ki rete yo 2. Layite, pran espas. Ou pa kapab vin etale ou la a tankou plas la se pou ou sl. etamin (estamenn) : n. "gn repwodiksyon mal nan fl ki pote poln. Li gen yon ti filaman (fil) ak yon sak poln (ant) ki sou tt fil a. Etan Somat (Etang Saumatre) : Pi gwo lak Annayiti, apepr 70 mil kare konsa. Li tou pre Dominikani; gen anpil bl bt sovaj nan dlo sa a. etandt : konj. Elatriye, ak lt ank. Mwen panse Kalo se yon nonm ki mechan, visye, vl, etandt. etandi : n. laj, vas, ki pran anpil plas, deplwaye. etandone : adv. admeton, asipoze. etanp : n. Zouti pou enprime sou po bt, pou make yo. 2. So. etanpe : v. mete etap sou yon bt. Poze so. etap : n. 1. peryd. Ou nan etap pou mwen gade lavi a anfas. 2. Peryd tan nan devlopman yo moun, yon bt. Adolesans se yon etap rapid. etatize : v. Transfme yon antrepriz pou leta vin kontwole l epi dirije l. Kontr etatize se privatize. Etazini : Peyi ki nan n kontinan amerik la, sou kote sid peyi Kanada. Li divize an 50 eta osnon depatman. Se yon peyi kote yo pale angle. Se youn nan gwo peyi nan lemond, li part gen anpil optinite pou travay epitou pou siviv. Se yon peyi ki gen anpil kontradiksyon tou, gen anpil moun rich men gen anpil moun pv la tou. Se yon peyi kapitalis, ki ankouraje egalite pou tout moun men li kite tout moun lib f kms osnon tout lt bagay ki legal pou f lajan. Nan peyi sa a gen anpil diskriminasyon ki baze sou ras, sitou kont nwa, men nwa yo ap travay di pou yo chanje s yo. Gen de gwo zouti yo genyen pou defann tt yo: youn se teknik ak metye yo aprann lekl epi dezym bagay la se sistm lajistis ameriken an. Gen anpil moun ki amelyore s yo nan Etazini men tou gen anpil moun ki f bak l yo al rete la. ete n. : Sezon chal. Peryd nan ane ki pi f cho; peryd vakans. Ete vin apre prentan epi anvan otn. Timoun al benyen larivy, yo al nan piknik tou. et : n. konpoze chimik yo f l yo melanje asid ak alkl. Li svi km anestezi nan lopital. Se yon pwodui ki volatil epitou danjere. etnl : a. ki dire tout tan; ppetyl. Ki pa gen kmansman ni fen 2. n. Non yo bay Bondye. etnlman : adv pou tout tan. telou Danyl (Daniel Heurtelou) : Komsan, jounalis, ekriven, edikat. Li ft 19 Desanm 1906 Ptoprens. Li al lekl nan Semin Senmasyal apresa li te al nan lekl-de-dwa. Li te vin pwofes ak administrat nan Depatman Sante Piblik. Li te sekret prive Prezidan Eli Lesko epi an 1953, li te Minis Ko ms. Li te ekri nan plizy jounal ak revi (Lematen, Lenouvelis, Larelv, Kaye Dayiti. Ak lt kolaborat, li fonde yon jounal amizman ki te rele Pangls. Km ekriven, li ekri plizy py teyat ak plizy pwezi ki pibliye. telou Mod ( Maude Heurtelou): Ekriven ki ap viv nan vil Coconut Creek, Florida. Li se yon edikat nan domn sante piblik. Men domn ekriti a se boulpik li. Li pibliye Diksyon kreyl Vilsen avk kolaborasyon Fquire Vilsaint (1994). Li pibliye tou Lafanmi Bonplezi woman, (1993), Sezisman pou lafanmi bonplezi (1996) ak plizy lt liv nan domn sante piblik. Nan domn liv pou timoun Maude Heurtelou leve mayl. Li

PAGE 172

Diksyon Kreyl Vilsen -171pibliye 20 liv istwa pou timoun nan koleksyon Anayiz ". Tout liv li yo part nan Edisyon Educa Vision ". Lt liv Maude Heurtelou gen nan kouti se Otan ak Tika nan twawa etenn : v. 1. Toufe yon dife. Nou etenn dife a anvan ponpye rive. 2. Fmen yon limy osinon mot. Etenn limy a, li l pou nou al dmi. etnite : n. tan ki pa gen kmansman ni finisman. 2 Yon tan ki part long anpil. etensl (tensl ) : n. Yon ti pati briyan ki dekole soti nan yon dife. Chabon sa a f anpil etensl. etewotwf : n. gnis vivan ki paka f manje pou kont li. Li pran manje nan plant ak animal ak lamaty k ap pouri. Majorite animal, fonji ak bakteri se etewotwof etid : n. Fmasyon, konsantrasyon pou aprann yon bagay, yon leson osinon yon metye. Li f etid li lise Petyon. 2. Biwo avoka osinon apant kote yo gen tout dosye kliyan. etidyan n. : Moun ki ap f etid, ki ale nan yon lekl. Mwen konn msye trbyen, se etidyan li ye nan lekl Fr Andre a. etidye v. : 1. aprann. Etidye leson ou tigason, se avni ou. 2. obsve, suiv. Mwen etidye mouvman Tichal byen, mwen pa kw ou te dwe f l konfyans. etik : moral, domn nan filozofi ki konsne konptman moral yon moun, yon sosyete eltr. Koze konduit. etikt (letikt) : n. 1. Idantifikasyon ki make yon rad, manje osinon lt bagay ki soti nan manifakti. Gade pou w ki sa ki ekri sou etikt la. 2. Prensip, elegans, manny. Filip se yon nonm ki gen etikt, li pa travay san prensip. etnolg : n. Moun ki etidye etnonoji. etnoloji : n. syans ki etidye dokiman, zouti, atizana ki svi nan istwa, kilti ak reyalite yon gwoup. eto : n. prs ki ft ak de moso f ki poze tankou machwa epi ki kapab deplase (pi pwch osinon pi lwen) pou kenbe osinon kraze klkeswa sa yo mete ant de machwa yo. etone : v. sezi, f sezisman, sote etonan : a. ki bay sezisman. etoudi : a. Ki aji san pote atansyon; distr, ensousyan. etoudisman : n. Tt vire; vtij. etoufman : n. Difikilte pou respire. Madanm sa a soufri etoufman. etranj : a. ki nan yon kote ki pa familye. Ki nouvo. Yon bagay yon moun pat ko konnen. ki pa komen, ki pa natirl. 2. Konptman ki pa natirl. 3. Santiman moun santi l li pa gen eksperyans nan sa li ap f. Ki manke eksperyans. etranje n. : 1. Ki pa moun kay osinon peyi kote li ye a. Mwen pa konn moun sa a non, se yon etranje li ye. 2. a. Ki pa lokal. Rad sa a pa ft isit, li sot nan peyi etranje. etriye (zetriye) : n. Pati ki pandye chak b sl yon cheval, milt osinon bourik ki svi pou repoze pye kavalye ki monte bt la. Foure pye ou nan etriye yo. etwaldem : n. Bt lanm ki gen fm zetwal. Mwen pa janm manje etwaldem mwen menm. etwal (zetwal) : n. K klere ki nan syl la. 2. Desen konvansyonl ki gen senk (osoinon sis) branch ki svi pou reprezante etwal yo. etwale : v. mete zetwal, ki gen zetwal. ety (renty) : n. Mal bourik. Tonton Richa ap vann ety li a. etui : n. anvlp di pou pwoteje yon bagay. Fouro, douy, gn. etwat. a. : Jis. Ou pa bezwen met rad sa a non, li tw etwat pou ou. Etyopi : n p. Yon peyi nan kontinan Afrik. Kapital Etyopi se Adisabeba.

PAGE 173

Diksyon Kreyl Vilsen -172Etyopyen (n) : n. Moun ki ft nan peyi Etyopi Mwen te konnen yon bl ti Etyopyn. tzyn (ond) : a. Ki gen rap ak ond elektwomayetik. Ond tzyn. evaliyasyon : mezire val osinon enptans yon bagay. evalye : mete val, bay pri, mezire rezilta evanjil : n. Anseyiman Jezi ak apot yo; doktrin kretyen; youn nan kat chatit nan nouvo testaman. Pati nan liv nouvo testaman yo li nan yon seremoni. evanjelize : v. preche relijyon, konvti nan legliz kretyen. evantay : n. katon osinon twal pou f van l li f cho. evantre : v. detripe, defonse. Retire trip. Evans Paul : np. Sekret Jeneral KID Konferans Inite Demokratik. Ansyen Majistra Ptoprens. evantay (vantay) : n. 1. Zouti pou moun soufle dife Vin f evantay ak vye chapo sa a. Zouti pou moun f van, l f chal. Evantay sa a bl, sere li pou l ou ap soti. evaporasyon : n. F yon likid tounen vap osinon gaz. Etap l yon likid tankou dlo vin tounen gaz epi monte anl. Nan evaporasyon dlo soti nan yon melanj, ki f melanj lan vin pi konsantre. Mwen te f yon ts laboratwa sou evaporasyon, mwen chofe dlo, epi mwen mezire volim vap. evapore : v. 1. F yon likid tounen vap. Dlo a fin evapore nan soly la. 2. Konsantre, ki pdi dlo, redui. Lt evapore bon nan foskawo. v (zv) : n. Tout kontribisyon yon moun f nan yon domn atistik. evk : n. Tit elve nan legliz katolik yo bay prt ki responsab yon dyosz. Yo mete tit Monseny devan non tout evk yo. Nan ane 1997 men evk ayisyen yo: Franswa Gayo, Achevk Okap, Ib Konstan, Flibte. Lwi Kebwo, oksily Ptoprens. Franswa Ligonde, Achevk Ptoprens. Emanyl Konstan, Gonayiv. Leyona Lawch, Ench. Wili Womelis, Jeremi. Aliks Verye, Okay. Frans Kolimon, Pdep. Jozf Lafontan (Sede plena). Gi Poula, Jakml. evenman n. : Sikonstans ki vle di anpil pou moun ki ap viv li a. Premye jou mwen ta pral pale nan radyo, se te yon evenman. vesansyl (Oeuvres Essentielles ) : Liv an de tm Franswa Divalye te ekri sou ras nwa ak sivilizasyon afriken. evite : v. 1. Eskive, pran distans. Chak tan li w m, li evite m. 2. Pran prekosyon. Evite pou mal pa rive nou, timoun. evolisyon : n. 1.Chanjman, transfmasyon pou amelyorasyon. Gen yon gwo evolisyon nan kalite pwodui konpayi sa a mete sou mache a. 2. Chanjman nan ms ak tradisyon. Evolisyon alkile a twp pou mwen, timoun yo vin tw lib. 3. Nan syans biyolojik, se chanjman pwogresif ki pote rezilta ki enptan 4. Devlopman yon esps, osinon yon gn soti nan yon etap primitif rive nan yon etap aktyl. evolye : ki avanse yon degre nan devlopman. Ki chanje pou vin mey. ewo n. : Moun vanyan. Moun ki merite nou met chapo ba devan yo, pou tt yo patisipe nan lag osnon yo konbat yon kz, osinon yo f yon bon bagay ki mande pou yo brav, pou yo gen anpil kouraj. ewp : n. kontinan ki sou kote n Afrik, ki pre ak Lazi sou kote s ak Oseyan Atlantik sou kote ws. ewopeyen : n. Moun ki soti nan kontinan ewp. ewoyik : a. ki brav, ki bay prv kouraj ak bon k.

PAGE 174

Diksyon Kreyl Vilsen -173ewo, ewoyin : n. moun ki brav, ki merite admirasyon lt moun pou kouraj yo, ladrs yo, devouman yo nan on ak resp. ewozyon. n. : degradasyon t ki ft l dlo lapli osinon van dekale t a ale nan lanm paske pa gen pye bwa osinon zb ki pou kenbe t a. Pwoblm ewozyon nan peyi Dayiti konplike paske moun yo oblije koupe bwa yo pou yo f manje. Si yo pa koupe bwa yo pa gen lt bagay pou yo svi, sitou andey. Pi gwo patisipasyon yon moun kapab f jodiya se plante tout kalite pyebwa. Ezayi : np. Nan labib, se non yon pwoft ebre ki te la nan uitym syk anvan Jezikri. 2. Liv nan labib ki gen tout ansyman pwoft Izayi yo. eze : a. ki gen tout sa li bezwen. ki pa nan bezwen. Ezekyl : 1. non gason. 2. Proft ebre nan labib. 3. Liv nan labib ki rapte pwofesi pwoft Ezekyl. zili : np. Lwa nan relijyon Vodou. Li reprezante bote, amou ak pasyon. Ezili Dant reprezante yon bl deys nwa. Madan Jak gen yon foto Ezili Freda lakay li. ezitasyon : n. dout, flotman, endesizyon. ezite : v. rete nan pa sten, nan pa ka deside. ezofaj : n. Pati nan sistm dijestif ki soti nan farenks ale nan lestomak. Tib ki konekte bouch epi farenk pou ale nan lestomak. Li deplase manje dapre yon pwosede yo rele peristalis epitou fs gravite. Li vale doumbwy la san kraze, ezofaj li bloke, li vomi. F f. : n. Lt alfab. Lt A f @ vini tousuit apre A e @ fa : n. 1. Baton parafin kolore fi mete sou bouch li pou li kapab part pi bl. Adlin mete fa l li ap soti. 2. Nt mizik ki vini apre mi epi ki anvan sl. Do re mi fa ... Fa min fab : 1. n. Savon an poud Fab koka se yon bon savon. 2. Istwa osinon pwezi ki gen yon moral dy l Fab Lafontn yo enteresan. 3. Manti. Sa ou ap di a se fab. Fab Nikola Jefra (Fabre, Nicolas Geffrard). np. : Prezidan Ayiti. 18591867. fabnak : n. 1. Soulye an kawoutchou ki popil Ayiti ak nan peyi Azi Al mete fabnak la nan pye ou. 2. Non yon izin kote yo f soulye fabnak. Kils ki mt izin fabnak la? fabrik : n. Izin, manifakti. Mwen konnen fabrik ki f soulye sa yo. fache : n. Pa kontan. Mwen fache avk ou paske ou renmen tripotay twp. fachin : n. Ti moso bwa, ti branch tou piti ki at ki seche, moun ranmase pou limen dife. fachis : n. Moun ki patizan yon pwogram (ak yon ideyoloji) ki konsvat epi otorit. 2. a. Otorite ki enpoze, ki fse nan gj. fad : a. Ki pa gen gou. Manje a fad. Faden Dyedone (Dieudonn Fardin): np. Ekriven, powt, novelis, jounalis, kritik liter, pwofes. Li ft Senlui-Din an Novanm 1936. Li te elv nan lise Ttilyen Gilbo nan Pdep. Li te fonde yon jounal A Le Petit Samedi Soir @ dab nan depatman Ndws apresa li vin enstale prs la Ptoprens. Li repibliye plizy tks nan literati Ayisyen epitou plizy antoloji sou powt nan Ndws. Li pibliye liv lekl espesayalman manyl literati Ayisyen.

PAGE 175

Diksyon Kreyl Vilsen -174fado : n. Chay, pwa senkant,pwa lou. Mwen pa kapab pran gwos fado sa a. fakilte : 1. Bonsans, entelijans, kapasite. Ou gen fakilte pou ou f yon bon travay. 2. Seksyon nan inivsite. Mwen ale nan fakilte syans. faks : n. 1. teknik repwodiksyon ak transmisyon elektwonik pou dokiman. 2. Dokiman ki repwodui dapre definisyon 1 (en) an. 3. v. tranmisyon faks faksyon : gwoup moun anndan yon gran gwoup. fakt : n. Anplwaye laps ki livre lt ak ti pake kay moun Men fakt a rive, fakti : list machandiz ki delivre ak pri yo pou yon kliyan peye. faktori : n. Izin, manifakti, fabrik. Mwen te konn travay nan yon faktori tou pre a. fal : n. 1. Pati nan sistm dijestif zwazo. Fal poul la te plen manje ladan l. 2. Kf lestomak falz : n. Gwo pant ki pre yon mn osnon yon bit Pa pwoche falz la. famasi (fonmasi, fanmasi) : n. 1. Magazen kote yo vann medikaman. Achte remd sa a pou mwen nan famasi akote a. 2. Domn syans ki etidye manifakti medikaman. famasyen : n. 1. Moun ki ap travay nan famasi. Ng sa a se famasyen, li etidye famasi. 2. Moun ki etidye syans famasi. familyal : a. ki enplike lafanmi. familyarize : v. vin familye, vin alz ak yon machin, yon sij osinon yon moun. famin : n. L manke manje pou moun manje nan yon rejyon osinon yon zn. fanmsaj : n. metye fi ki akouche moun. fnal (fannal) : n. Tikay osnon legliz ki ft ak papye fen epi katon, timoun konn limen pandan peryd nwl. L fnal yo limen, yo bl. fnatik (fannatik) : Moun ki gen pasyon pou yon lt moun, yon bagay, yon teknik osnon yon filozofi. Mwen se fnatik konpa men Jera pito dyaz. fanbre : a. gason ki jwenn menaj fasil epi ki gen plizy menaj alafwa. Fil ki gen siks. fandanman : a. 1. Fmante. Gen moun ki renmen fonmaj fondanman. 2. Santi move. Vyann sa a fondanman, ou pat dwe manje l. fane fennen : a. fanfa : n. "ks mobil ki gen gwo ks ak liy enstriman soufle, ki pa gen enstriman elektrik. Annou al gade fanfa a ki ap pase. fanm : n. 1. Fi ki pa piti ank, ki fin devlope. Mwen se yon fanm ki plen kouray. 2. Metrs, fi ki ap viv ak yon ng san marye. Se dat Jozefin se fanm Py, moun sa yo pap kite, jan yo damou sa a. fanmi : n. 1. Moun ki pataje estk jenetik. Mwen ak Beti se fanmi. 2. Moun ki gen relasyon youn ak lt swa kot manman, swa kot papa. Edga pa fanmi pre mwen. fanmt : 1. fi ki yenyen ki pa gen kran. 2. Gason ki pa gen aktivite viril. fanmsay : n. Fi ki antrene pou pran swen fi ansent epi ede yo l yo ap akouche. Adelin se fanmsay, ou mt rele li pou mwen. fann : v. 1. Bat k Mwen fann k mwen an kat pou timoun yo. 2. Kase, koupe. Ki moun ki fann melon an san li pa di mwen. fant (fann) :n. Lanmitan, ti espas ant de bagay. Mwen pa renmen gade nan fant mi. fannfwa : a. ki mechan, ki difisil, ki kriminl. fantezi : n. 1. Plezi, bbl, amizman. Mwen gen koleksyon tenm, se fantezi mwen. 2. Bijou krizokal, ki pa vann ch. Bijou sa yo pa l, se fantezi yo ye. Farawon : n. tit yo bay wa nan ansyen Lejip. farin : n. poud fen ki ft l yo moulen osinon

PAGE 176

Diksyon Kreyl Vilsen -175pile ble, mayi, pitimi, bannan sk eltr. epi apresa pase yo nan paswa. 2. Nenpt poud fen moun ka manje. farinaj : n. ti lapli san fs ki ap tonbe. farizyen : n. konptman moun ki panse yo miy pase tout lt moun paske yo respekte epi suiv lalwa legliz. 2. Konptman moun ki jije sa lt moun f ak severite alske yo pa menm ka w sa yo f ki pa k rk. fantm : n. Zonbi, lespri. Mwen w Jera nan dmi, tankou yon fantm devan mwen. farenks : n. Manbrn ki ant wout dijesyon ak wout respirasyon an Dokt a egzaminen farenks mwen. Farennayt : np. 1. inite (echl) pou mezire tanperati. Senbl li se F. L tanperati dlo rive 32 degre F dlo a tounen glas (sa se conjelasyon), l tanperati a rive 212 degre F dlo bouyi li vin f vap (evaporasyon). L vap dlo an kontak ak yon bagay ki frt (tankou yon v ki gen glas ladan l) vap dlo a vin tounen dlo ank, sa rele kondansasyon. 2. Non moun ki envante yon kalite tmomt. Farennay se te yon fizisyen prisyen. farin frans : n fr. Farin ki ft ak ble, ki svi pou f pen. Mwen achte farin frans la. farin mayi : n fr. Farin ki ft ak mayi Si farin mayi a pa fen, ou pa ka f akasan an. farin : n. Manje anpoud. Nan peyi m yo f farin diri byen. farinay. n. : ti lapli ki pa f. Ann ale anvan farinay lapli a pran nou nan lari. farinen : v. Ti lapli fen ki ap tonbe. Lapli ap farinen, annou antre. farizyen : n. Jwif ki te ap suiv lalwa Tora a. Dapre labib, farizyen yo te ipokrit. fas a fas : n fr. Bab pou bab, yon anfas lt. Mwen tonbe fas a fas ak Leyon. fas. n. : 1. Fasad, figi. Apre aksidan an mwen pat rekont fas Mariyn ditou ditou. 2. Afwonte. Mwen pa kw mwen ka f fas ak pwoblm sa a, li twp pou mwen. fasad : n. 1. Devan, devanti. Mwen renmen fasad kay sa a. 2. Aparans Tout sa li ap di a se fasad. fasil : a. San pwoblm, ki pa difisil. Travay sa a fasil men li long. fasilite : n. Kondisyon ki pa difisil, alz. Mwen jwenn li ak fasilite. San difikilte. fason. n. : Manny. Mwen pa renmen fason ou aji a ditou ditou. fatig : n. Sitiyasyon yon moun ki febli, ki manke sou fs li Mwen santi fatig, pito mwen al dmi. fatigan : a. 1. Ki f moun pdi kouraj. Travay la fatigan. 2. Ki anmgdan. Timoun sa a pa manke pa fatigan, tout lajounen li ap plede kriye. fatige : a. 1. Ki pa gen kouraj. Mwen pa ka kontinye paske mwen fatige. 2. Ki anvi dmi. Mwen fatige, pito mwen al dmi. Sesil Fatiman (Cecile Fatiman): np. yonn nan prensipal oganizate seremoni Bwa Kayiman. Se te yon Kongr pou deside kouman ng t ap f pou soti anba grif lesklavaj. Esklav ki soti Lafrik ginen nan Sen Domeng te reyini jou sa a. Nan seremoni an yo te sakrifye yon kochon, se Cecile Fatiman ki te responablite mete kouto nan zantray li. L sa a Cecile te yon jn fanm, li te gen yon rad blanch sou li. Cecile te yon mambo, pitit yon ngs afrikn ak yon kolon ki soti nan peyi Corse. Cecile te vin madanm Louis Michel Pierrot ki te kmande batayon milit nan Vertires epi ki te vin prezidan Ayiti annapre. Cecile Fatiman t ap viv okap. Li mouri nan laj 112 lane. fatra : n. Dech, rs pou jete. Pa vin jete fatra devan pt mwen an, al lage l nan poubl la.

PAGE 177

Diksyon Kreyl Vilsen -176favorize : v. ede, ankouraje, pwoteje, soutni, pouse, fasilite youn konpare ak lt. Bay atansyon espesyal sou lt moun ki merite menm fav. fawouche : v. 1. F moun p Pa fawouche timoun nan. 2. Kaponnen. Msye fawouche kou yo di li pou li marye a. fay : n. 1. Blo, kout pwen. Ogisten bay Opo yon sl fay li lage li at. 2. a. Fb Pitit sa a fay, li bezwen ftifyan. fayans : n. Ajil ki kuit ak gwo chal, pou f asyt ak lt bagay. Fayans se yon materyo ki frajil. 2. a. Yon kalite asyt. Asyt fayans. Fayeton : np. Vil nan depatman Nds. Non yon plantasyon agrikl an depatman Nds. fayit : n. Pt lajan deklare devan lalwa ki eksplike poukisa yon moun pa ka peye dt li. Depi Dyo f fayit la, labank sezi oto li a. faz : n. Etap. Mwen pa nan faz pou mwen ap pdi tan. f : n. 1. Metal ki di, ki ka wouye, ki solid ki svi pou f zouti, amati kay ak tout bagay ki dwe solid. Balkon kay sa a ft ak f fje. 2. Yon eleman chimik ki gen senbl Fe. 3. Zouti pou pase rad. Gen f chabon, gen f elektrik. 4. v. Reyalize, konstwi bati. Mwen gentan f anpil bagay nan lavi a men mwen ret anpil pou mwen f toujou. Mwen konn f kouti, mwen konn f manje, mwen pap janm mouri san travay. f af : n. 1.plasay, plasaj. Jan f af ak pitit madan Chal. 2. Antant nan koms f bak : v fr. Rekile, ale annary. Si ou ap f bak fk ou gade dy. f bouch : v fr. Prepare yon moun pou f li di yon bagay ki pa fin sa. Se mwen ki f bouch li. f chen : v fr. Flate. Ou w jan mwen ap f chen nan pye ou. f dapiyanp : v fr. Pran ak jf. Ti gason an f dapiyanp sou tifi a kareman. f dekan : v fr. "gnize de ekip. Annou f dekan, pou nou bat yon foutbl. f enteresan : v fr. F chlb. Msye f enteresan tlman fi a oblije ri li. f epany : v fr. Ekonomize lajan. Se pou ou f epany pandan ou ap travay la. f esplikasyon : v fr. Mande kont, f rgleman. Pa vin f m esplikasyon la a. f fayit : v fr. Deklare piblikman pt lajan nan yon biznis pou ou ka pa onore dt ou. Mwen f fayit nan koms la. f fl :v fr. Voye fl, f bwd. Ti jennjan toujou renmen f fl. ffje: n. travay metal soude pou dekore kay ak bilding. f gam : v fr. F bwd. Mwen pa nan f gam avk ou. f gaz : 1 Mete gaz nan machin. Rete nan estasyon an pou ou f gaz. 2. Pipi. Mwen bw twp dlo, fk mwen ret f gaz. ffe : mo pou endike kouman yon bagay difisil. Ou mt ffe, mwen pap janm deplase la a. f gras : v fr. F pa, padone, sispann bat yon moun osinon yon bt. F TiChal gras. f jako pye vt :v fr. Flate yon fi pou gen atansyon li Pa vin f jako pye vt isi a. f jalouzi. : Santiman dezagreyab yon moun santi l li panse yon lt moun gen yon relasyon damou ak moun li renmen an. Depi fi sa a marye ak Janjan l ap f jalouzi pou li. f kan : v fr. Pran pozisyon Si ou f kan ak Jan, mwen pral ede Terz. f kwasans : v fr. Fme. Timoun sa a nan laj pou li f kwasans li. f kw. : F moun konprann yon bagay menm si li pa sa. Msye vle f kw li se yon etidyan lamedsin men tout moun konnen se kwaf li ye.

PAGE 178

Diksyon Kreyl Vilsen -177f lachas. : Ale dy yon bagay osnon yon bt pou atrap li. Yon chas se yon moun ki f lachas. f lekl. : Aprann elv lekl pwogram klas yo a. Manman mwen se pwofes nan lekl kay m yo; l ap f lekl la depi ane pase. f l : f tan pase san aktivite itil. Pretann ou okipe alske ou ap tann yon l rive pou chanje aktivite. f lamadl: f mal : v fr. 1. Lakz doul. Vant mwen ap f mwen mal. 2. F mechanste, ale nan malefis. Kalo se moun ki konn f mal, veye k ou avk li. f movesan : v fr. Fache san kontwl L mwen f movesan k m bat f. f pa : v fr. Pa pini yon moun pou yon fot. Mwen f pa ou fwa sa a. f pri (f jis pri) : v fr. machande, diskite pri yon machandiz ak yon machann. Si ou f pri machann nan ka ba ou li pou mwens kb. f w. : Bay yon cho, f mativi, atire atansyon moun ak parad. Joslin se moun ki renmen f w, se sa ki f l f kokenn chenn resepsyon sa a. f wl : v fr. Rete nan sa ki gade ou F wl ou si ou pa vle mwen fache. f woul : v fr. Al flannen olye ou al lekl osinon al legliz. Li pa bon pou ou ap f woul. f woulib : v fr. Kondui yon machin san kltch la pa angaje, ak kltch la nan pozisyon net. Si ou f woulib pandan ou sou pant, ou ka pa ka kontwole machin nan. 2. Pwofite yon sitiyasyon. Ou genl ap f woulib sou ide mwen an. f yon vire : v fr. Deplase. M ap f yon vire, m ap tounen tousuit. fb : a. 1. Ba, ki pa f, ki pa konsantre Vwa li fb. Pitit la tou fb. 2. Santiman senpatik pou yon moun. Mwen gen yon fb pou ou. fblan : n. Tl mens ki gen yon kouch eten pou pwoteje l pou li pa wouye. Pran bokit fblan an pou mwen. fblantye :n. Moun ki travay ak fblan osinon ak fy metal. Bfr mwen an se yon fblantye. febls : n. 1. Manke fs, manke kouray. Ou lage k ou tankou yon moun ki gen febls. 2. Anemi maladi moun ki manke ftifyan. Jan zye ou pal la, ou sanble ou gen febls. 3. Defo. gen yon febls nan beton an, li kwochi. febli : v. Ki vin fb, ki bese, ki pdi kouraj. Pitit la febli. kenbe fm, pa febli. fedatifis : n. dife atistik ki f bri, bay bl koul briyan yo f sote anl pou f yon selebrasyon. fedkan : dife yo limen dey nan kan pou moun reyini. fekal : a. ki gen avwa ak poupou. Maty fekal. fekondasyon : n. Etap nan reprodiksyon kote yon ze ak yon espmatozoyid rankontre epi ini. fekonde : v. f yon fwi osinon yon bt osinon yon moun f pitit. Ftilize, polinize fekondasyon : n. Etap nan reprodiksyon kote yon ze ak yon espmatozoyid rankontre epi ini. 2. Repwodiksyon, melanj ant yon selil mal (espmatozoyid, poln, semans) ak yon selil feml (ovil, gamt), pou devlope yon selil inik, (ki se) kmansman pou yon nouvo bt osinon yon nouvo moun osinon yon nouvo plant. ffje : n. F ki koupe, dekoupe epi ranje yon jan atistik swa pou f bbl, swa pou f pt ak bay. Gen anpil fent ak pt ki ft ak ffje nan peyi Ayiti. f fon. v fr : Koule, dispart nan dlo. Lanm a te vin sitan move, bato a f fon.

PAGE 179

Diksyon Kreyl Vilsen -178fk. : Mo ki kole ak yon vb pou endike yon aksyon ki fin pase yon ti moman anvan. Mwen fk fin manje mwen pa kapab al kouri jwe boul. fele : a. Ki kmanse kase. Mak ki montre kote yon vit, yon v osinon yon bwa pral kase. Asyt la fele pa manje ladan l. Ze a fele si ou pa kuit li touswit, li ap gate. felisitasyon : n. Ankourajman; swete yon moun siks apre l li f yon bl bagay. felisite : v. di yon moun jan ou kontan paske moun nan f yon bl bagay. Selebre ak yon moun ki f bl bagay. Flps Antoni (Anthony Phelps): np. Powt, womansye, chimis, akt, jounalis, narat. Li ft Ptoprens an 1928. An 1964 li pran ekzil epi li al viv Kanada. Li pibliye A Mon pays que Voici @ pwezi, Paris 1968; A orchide Ngre, pwezi, Kiba, 1985; A Moins l = Infini @ woman, Paris 1973; A Les Doubles Quatrains Mauves @ Editions Mmoires, 1995, Ptoprens. fm : n. 1. Espas kote ki ganize pou elve bt, plante danre nan zn riral. Mwen renmen al sou fm granpapa mwen an l vakans. 2. Sistm lwe kay pa ane. Mwen pito f fm pase mwen peye lwaye chak mwa; fm nan koute mwen mwens kb. 3. a. Pa chanje. Mwen rete fm sou desizyon m nan. fmaj : n. Pwogram kote agrikilt kapab lwe t pou li travay li. Mwen pito fmaj pase mwen achte t pase mwen raz kounye a. fman : 1 Mancht pou travay lat Prete m yon fman la a. 2. Levi ki fmante sik pou f alkl osinon ki fmante farin pou f pen. Mwen pral f pen ak fman sa a. fmantasyon : n. Chanjman chimik ki ft l yon mikwb (bakteri, levi) transfme resous nan yon solisyon epi f l tounen yon lt bagay. Pa ekzanp bakteri fmante lt pou f lt kaye ak fwomaj; levi fmante sik pou f alkl osinon ving, levi fmante farin pou f gaz nan pen. fmante : v. 1. Miltiplikasyon fman, levi osinon mikwb nan yon likid. Mwen konn fmante rezen pou mwen f diven. 2. Ki dekonpoze Ji sa a gen gou fmante, jete l. fmat : np. Vilaj ant Petyonvil ak Kenskl, nan depatman Lws. feml (fml, fenml) : 1. n. Bt ki pwodui ovil. Chyen sa a se yon feml. 2. a. Ki kalifye yon bt osinon yon bagay. Yon feml chat. 3. Pati nan yon pys kote yon lt rantre Boulon ak ekwou, youn mal lt la feml. fmen : v. 1. Bouche yon pasaj, kadnase Fmen bay a. Fmen anvlp la. Boutonnen. Fmen ksaj ou pou lestomak ou pa part. Fmen bouch ou. feminen : a. ki konsne fi. 2. Ki gen kalite fi tankou delikats, febls fizik, modesti. feminis : 1. prensip ki ankouraje chanjman sosyal pou fasilite plis fi jwe wl politik, sosyal, ekonomik. 2. Mouvman pou reklame plis dwa pou fi. fmte : n. 1. Otorite, rig, Prensip estrik. Mwen renmen elve timoun ak fmte. Yo aplike lalwa a ak fmte. 2. Detminasyon, asirans. Fi a gen yon fmte nan karakt li. fmti : n. pt, zip, kote pou fmen yon bagay. fmye : n. moun ki pran yon fm sou yon pwopriyete. Moun ki anfme yon byen 2. Agrikilt, peyizan, kiltivat. fen : n. 1. Dnye pati a. Sa se fen istwa a. 2. Desizyon final. M ap f yon fen avk ou. Fn, Jil (Jules Faine). np. : Yon ot pami moun ki premye ekri tks an Kreyl. Li ekri "Filoloji Kreyl" ki pibliye nan lane 1936.

PAGE 180

Diksyon Kreyl Vilsen -179FENATEC (FENATEK) : Federasyon Nasyonal Travay Edikasyon ak Kilti. fendane : n. 1. Dnye pati nan ane a. Nou ka w pou fendane. 2. Peryd ft nan mwa desanm ant nwl ak joud lan fent : n. Ouvti ki nan mi osnon panno yon kay pou kite l ak limy pase. Se nan fent sa a vl a pase a. fenfen : piti-piti 2. Ti pwason piti ki pa svi ni pou vann ni pou manje. Fennlann : Peyi nan kontinan ewp, kapital Elsinnki. fennen : a. 1. Ki pa fre. Leti yo fennen. 2. Ki pa jenn Fi a fin fennen. 3. Premye siy dezitratasyon nan plant Pye mayi yo fennen. fenomn : n. 1. Evenman ki pa gen esplikasyon. Gen fenomn ki pap janm kl pou mwen. 2. Moun inik, nimewo. Ng sa a se yon fenomn, tout sa li f mache byen. fent : n. Malis, preparasyon pou twonpe atasyon. Riz. M ap gade fent ou avk mwen. fente : v. Twonpe Pa fente m, monch, mwen pa gaga. fent : n. Moun ki ap fente. Janjan se gwo fent, f atansyon avk li. fnw (fnwa) : n. 1. Asw. Li gen tan fnw la a. 2. San limy, blakawout. Nou nan fnw, yo pran limy a. fenyan : a. Kapon, ki p fasil. Mouche sa a fenyan. feray : n. bout f, moso metal ki pa itil. feraye : v. f ef, lite, travay di. fere : 1. v. Mete f nan talon soulye. 2. a. moun ki f, enfme, entelijan, konpetan. 3. Ki gen f. Feky Jak (Jacques Fquire) : np. Foutbol ayisyen. feray : n. 1. Bataklan. Poukisa ou kite tout feray sa yo nan lakou a. 2. Bout f andez ki wouye. Si ou bezwen bon feray, al kot Leyons. feraye : v Lite, f ef. N ap feraye depi maten nan lari a. fetdye : n. Ft nan legliz katolik ki rive apre dimanch sent Trinite. Ftdye rive jou jedi apre dimanch sent Trinite. fere : 1. Mete f (nan zago chwal). Al fere zago cheval la. 2. a. Entelijan. Ti pitit sa a fere nan matematik. Feri, Onore (Ferry, Honor). np. : 1. Ansyen minis edikasyon nasyonal Ayiti an 1843. Li te ankouraje f bati lekl andey yo ak sip gouvnman an mete ak patisipasyon moun ki ret nan chak vil yo. 2. Non yon lekl anfas lise pou jn fi nan ri kapwa. fs : n. Dy. Pa montre moun fs ou. fese : v. 1. lage at. 2. Bat yon timoun nan fs festen : n. Gwo ft kote yo svi anpil manje. Janin f yon festen pou pitit li a. festival : n. selebrasyon, amizman ki ft nan yon peryd nan ane. ft : 1. n. Anbyans kote moun amize yo Mwen pral mete yon bl rad long pou mwen al nan ft asw a. 2. v. Vin sou lat a L ou te ft, mwen potko menm f premy kominyon mwen. 3. n. Jou ferye Jodi a se ft, magazen pa louvri. Anivs yon evenman. Jodi a se ft mwen. ft ak kwaf : n fr. 1. Ki gen chans. Tout sa mwen f byen mache paske mwen ft ak kwaf. 2. Ki gen don espesyal. Pitit sa a ft ak kwaf, ou tou w sa. ft chanpt : Ft riral lokal ki baze sou jou ft sen legliz katolik ki patron pawas lokal la. ft patwonal : n fr. Ft sen patwon nan yon vil. Ft patwonal Jakml se te y. ft-e-founi : adv. Konpl, tout depans ansanm. M ap koud rad sa a pou ou fte-founi. Sa vle di kb mwen mande a

PAGE 181

Diksyon Kreyl Vilsen -180map mete twal, aranjman, akseswa. Ou pa bezwen peye anyen ank. ftatansyon (f atansyon) : v. Pran prekosyon Ftatansyon ak moun ou pa konnen. fetay : n. plafon, anwo grnye yon kay. Lotrejou chat la te koke nan fetay kay la. ftdm : n. Jou nan mwa novanm l yo fete lm. Mwen pral pase ftdm nan peyi mwen. fete : v. Selebre, f ft. Mwen fete joustan mwen bouke. fetich : n. 1. Malefis. Jan se moun ki kw nan fetich. 2. Yon bagay yo bay yon pouvwa espesyal. fetis : n. Ti bebe ki poko ft, ki nan dnye etap devlopman nan vant manman. Estad ze fekonde nan vant yon fi osnon yon mamif. Fetis sa a gen twa mwa. fevriye : n. Dezym mwa nan yon ne Mwa fevriye se mwa ki pi kout. fews : a. sovaj, vyolan. 2. Ki f san mezi. fy : n. Pati nan yon plant ki vt, plat ki gen klowofil ladan l. Tout fy se fy se vre men tout fy pa sanble. Gen fy antye, fy an lb, fy dantle, fy annekay, fy ki gem fm zegui. Pozisyon fy yo sou branch pa menm pou tout plant gen ki nan pozisyon altne, pozisyon opoze, pozisyon an vriy. Gen plizy pati nan yon fy; gen lenb, gen petyl, gen venn. Gen fy nou ka manje, gen fy pou dekore, gen fy pou bati kay, gen fy medikaman, gen fy ki danjere. F y ka netw aye l nou respire a. L gen limy soly, fy yo retire gaz kabonik nan l a epi li bay oksijn. fy altne : fy ki pa fas a fas kote yo rankontre nan ne branch lan fy konpoze : fy ki separe an de lt ti fy fy-planch : planch ki ki ft l yo siye tij pye bwa. feyaj : n. Ansanm fy ki sou yon pye bwa. Pye bwa sa a bay yon bl feyaj. fezan : n. Zwazo bl plim ki gen bon gou Gen moun ki konn kuit fezan byen. fezab : a. ki ka ft. Ki posib ak resous ki disponib yo. fz : a. 1. Aksyon. Ou sanble yon fz. 2. Ki ka envante istwa. fi : n. Feml gason. Fi mete wb, gason pa mete wb. fib: n. 1 Pay. Chz sa yo ft ak fib. 2 .Diferant kalite idrat kabn moun jwenn nan manje. Fib bon pou sante. 3. Materyo ki pa pouri ki svi pou pwoteje osinon pou izole. fibdev : n. Lenn atifisyl ki svi pou izole Atansyon ak fibdev, l li kole sou ou, li dezagredyab.. fibwm : n. Enflamasyon osinon kwasans tisi nan matris yon fi. Lorn gen fibwm. FIC / FEK : akw. ale nan antre pou Fr Entriksyon Kretyn fidl : n. 1. Moun ki manm yon legliz katolik. Fidl yo ap reyini dimanch Pak. 2. a. Ki konstan nan yon relasyon eksklizif. Jan se yon nonm ki fidl, li pa gen metrs. 3. Ki kenbe pawl. Mwen se yon moun ki fidl a pwoms mwen. 4. Ti non prezidan kiba. fidelite : n. devosyon moun mete nan responsablite osinon nan relasyon osinon nan pwoms. 2. Yon repwodiksyon ki pa gen er. fig : : n. Yon kalite bannan, l li mi moun ka manje l san bouyi. Fwi ki soti nan pye figye, li won. Mwen renmen fig mi. figi :n 1. Pati nan k yon moun, ant fwon li ak manton li. Figi fi sa a jenn anpil. figye : n. Pyebwa ki bay fig won fiks : a. 1.san bouje, san chanjman. Kouman ou kale je ou nan je mwen fiks konsa a? 2. Ki pa ka deplase. Ba fiks

PAGE 182

Diksyon Kreyl Vilsen -181fikse : v. gade ak ensistans, san rete. Mwen fikse msye byen fikse, joustan li bese je l. fil arenyen : n fr. Twal arenyen f pou viv epitou pou trape bt ki ap vole. Pa kite fil arenyen an kole nan cheve ou. fil elektrik : n fr. Fil an metal ki ft pou f kouran pase. Atansyon fil elektrik ki dekale yo. fil f. : Materyo an metal ki tankou yon kd. Fil f sa a ou kapab f lantouray av l. fil : n. 1. Materyo ou file nan zegui pou moun koud. Pou mwen kapab koud rad ble sa a, se pou mwen al achte fil ble ak yon zip ble. 2. Materyo ki kondui kouran elektrik. Atansyon fil kouran an at a. filalang : n. 1. Js kote ou soti lang ou epi ou antre li byen vit Mwen ap f timoun yo filalang. 2. Js pou endike sa ou ap montre a ou pap bay li. Si ou f m filalang ak lajan an, mwen ka tde men ou mwen pran li pafs. filange : v. Koupe an timoso fen, f fil. Mwen ap filange vyann nan. filaplon : n. Zouti pou mezire si yon bagay nivo Mwen pral achte yon filaplon. file : v. 1. Lonje. File lang. 2. Kouri, deplase an vits Jj file ale 3. Mete fil. File zegui, file machin. 4. Flate, bay bonjan. Jera ap file m pou li jwenn lajan nan menm. 5. Kase tibwa nan zry, di yon moun bl ti pawl pou li ka konnen ou renmen l. Andre al file Kamn toulejou l yo sot lekl. 5. Bay fil, kontwole ak yon liy. File kap la. filf : n. Fil an metal ki svi pou lantouraj. Lakou a bare ak filf. Filipin : np. Peyi nan kontinan Azi. Se yon pakt zile ki fme peyi a. Kapital li se Maniy. filo : (filozofi) n. 1. Dnye ne lekl segond. Ane sa a Jan ap desann filo. 2. Pati nan konesans ki konsne rezonman. Filo pmt moun devlope yon atitid rasyonl. Filojn Pl (Paul Philogne) : np. Foutbol ayisyen. filozf : n.1. Moun ki f filozofi, ki f ini lekl segond. Jan se yon filozf kounye a. 2. Moun ki f etid pwofonde sou filozofi. Monty te yon filozf mwen te admire. 3. a. Saj. Jan se yon filozf, anyen nan lavi a pa egare l. filozofi : n. domn etid ki chche laverite, sajs ak konesans nan ekzistans lavi moun. 2. Teyori ak prensip ki analize konduit, panse konesans moun. 3. Etid sou motivasyon moral lzm. filt : n. Paswa, zouti osinon twal, osinon papye espesyal pou triye, separe osinon netwaye. Li l pou chanje filt gaz ou a. fim : n. 1. Yon woulo plastik ki sansib nan limy ki svi pou pran foto. Mwen pito achte fim 36 pz pase sa 24 pz la. 2. Seri foto youn dy lt ki f sinema. Mwen pral w yon fim sou lavi Prezidan Estime nan Sine Inyon? fimen : v. Aspire lafimen nan yon sigart (osinon pip, osinon siga)ki limen Fimen, Jozf Anten (Firmin, Joseph Antnor). np. : Jounalis, pwofes, avoka, minis, ekriven, rebl Ayisyen ki viv nan egzil nan peyi Sentoma. Li ft Okap an 1850. Li te ekri liv sou enptans pou Ayiti pa tonbe nan nachi. Li ekri plizy dokiman pu monte kijan tout ras egal, pa gen ras ki sipery, ni enfery. An 1885 li pibliye nan peyi Lafrans liv A De L=Egalite des Races Humaines@. Li te minis koms epi apresa minis Af Etranje sou gouvnman Flvil (1889-1896). Km Minis Af Etranje, li te anpeche Ameriken met men sou Ml Sen-Nikola pou f yon baz milit. Kif Ameriken yo ale nan Kiba, se la yo f yon baz nan Gwanntanamo. Li mouri annekzil, nan zile Sen-Toma an 1911.

PAGE 183

Diksyon Kreyl Vilsen -182fimye : n. Angr natirl, ki ft ak rs plant, zannimo ak poupou bt ki dekonpoze. Mwen f fimye ak tout fatra ki biyodegradab (ki ka pouri) yo. finalman (finalman) : adv.1. Alafen. Mwen di li laverite finalman. 2. Bout pou bout. Msye reziyen li, li pale finalman. finans. n. : 1. Af kb af lajan, sitiyasyon yon ekonomi. Labank pa prete mwen kb la yo di finans mwen pa kdym. 2. Domn etid ki konsantre sou koze antre ak sti lajan nan yon sistm. finanse. v. : Resevwa lajan ak kondisyon pou remt li dapre yon kontra. Enstitisyon osinon moun ki founi lajan, osinon founi kredi pou ekzekite yon pwoj. Se leta ki finanse pwoj sa a. finansman. n. : Sitiyasyon kote yon pwoj finanse. Mwen jwenn finansman an nan Bank Nasyonal la. finb : a. 1. Ki tris. 2. Ki gen relasyon ak antman. 3. Ki f moun p. fineray : seremoni antman ak pwosesyon pou moun ki mouri. fins : n. Elegans, jan moun konpte li ak lt moun, gou yon moun genyen pou bagay ki elegan. Fi sa a gen yon fins ki raple m marenn mwen. fini (fin). v. : 1. v. Konplete Mwen fini ak devwa sa mwen t ap f a, kounye, mwen pral pran yon ti repo. 2. v. Kaba, pa ladan l ank Mwen fini ak Kalo, depi li te fin f koken an. 3. anyen. Mwen sot kontre Niks, msye fini, li tounen zo ak po. 4. Ou svi ak fini + vb pou endike aksyon vb sa a konplete. L prezidan an fin pale tout moun bat bravo. Li senk tout moun fin travay, yo fmen tout pt. finisman : n. Fen. Se nan finisman an ou va resi konprann liv la. fir : n. raj, kol san limit. fiskalize : v. entegre nan sistm taksasyon jeneral. fisl : n. Kd fen men ki solid. Mare bwat la ak yon fisl. Fisi (Furcy). : Yon ti vil anwo apre Petyonvil ak Kenskf ki gen altitid depase 7,000 pye, tanperati a ba, li f fre. Chak ane mwen toujou al pase vakans Fisi pandan mwa jiy. fistibal : n. Yon ti zam ki ft ak yon kwk bwa, de moso elastik epi ak yon ti moso po bf ; Fistibal svi pou voye wch. Gen timoun ki konn tiye ztolan ak fistibal. Timoun renmen jwe ak fistibal menmjan yo renmen jwe revlv. fisyon : 1. Divizyon (separasyon) an de pati. 2. Nan biyoloji, se yon fm repwodiksyon asksyl (san kwazman) kote yon selil divize pou bay de endividi egal e total. Fisyon se yon estrateji repwodiksyon ki ft nan plant senp, nan mikwb ak nan plizy animal envtebre (san zo). fiti : n. Demen, lavni, tan ki poko rive. Depi mwen piti manman mwen toujou ap di fk mwen prepare fiti mwen. fiyansay : n. pwoms ak angajman de moun f youn bay lt pou yo marye. fiyanse : n. Moun ki angaje epi ki ap prepare pou li marye. Fiyanse Edit la se Jera. 2. v. Angajman, seremoni kote de moun deside yo ap marye nan lavni Jera fiyanse ak Edit. fiyl : n. non yo bay relasyon yon timoun gen ak marenn li. 2. Relasyon ant yon moun ak yon lt ki pwoteje l osinon ki ba l rekmandasyon favorab. Fiyt Lalo : n fr. Psonaj flkl Ayiti. Gen yon chante ki di fiyt lalo konn manje timoun. 2. Yon fi ki manm nan ansyen k paramilit makout sou prezidan Divalye. Lilyan gen zam, se yon fiyt lalo li ye.

PAGE 184

Diksyon Kreyl Vilsen -183fiyl (fiyl) : n Non yo bay relasyon ant yon parenn (osnon marenn ) ak yon timoun li batize. Rejinal se fiyl Deniz. Fiyole Jan Klod (Jean-Claude Fignole) : np. Pwofes literati, ekonomis, jounalis, ekriven, womansye, eseyis, edit jounal, Li ft Jeremi an Me 1941. Li pibliye A Proses Pour un Homme Seul @ pwezi, 196?, A Oswald Durand @ es, 1968; A Etzer Vilaire ce Mconnu @ es 1970, Edisyon Faden; A Les Possds de la Pleine Lune @ 1987; A Aube Tranquille @ 1990; A Hokufu @ 1993; A La Dernire Goutte d = Homme @ 1999. Fiyole, Py Estach Danyl (Fignole, Pierre Eustache Daniel). np. : Politisyen, edikat, animat, sendikalis, teyorisyen, ansyen Senat, ansyen Prezidan Pwovizwa. Li ft Pestl, li antre Ptoprens pandan li te ti moun nan lekl prim. Apre lekl segond li, li te vin pwofes matematik ak syans nan lise Petyon, nan Kolj Sen-Masyal, nan kolj Odeyid ak lt lekl ank. Li te marye an 1942 ak Kamn Jan-Franswa, moun Tomazo, ki te pwofes lekl nan Ptoprens, yo f uit timoun. Fiyole te vin antre nan politik nan ane 1946. Msye te patisipe pou devlope epi nonmen Mouvman Ouvriye ak Peyizan (MOP) an Me 1946. Msye te gen yon popilarite solid nan mas pp Ptoprens lan, li te ka mande mas moun soti vin manifeste nan lari epi yo te obeyi, yo te rele sa Awoulo konpres@ Li pat rive gen eleksyon 1957 alske li vin prezidan pwovizwa (26 Me 1957) ak responsablite pou ganize eleksyon. Deja nan dat 13 Jen 1957, Lame Dayiti ak Jeneral Kebwo bay Fiyole yon koudeta epi egzile li Ozetazini. Men pandan li nan egzil la li te aktif kont gouvnman Franswa Divalye a. Li fme jounal pou kontinye lit la. Li vin remarye ak Jjt Lejm yon dokt ki patisipe ak anpil dilijans nan travay pati MOP. Yo vin f de lt timoun. Apre Franswa Divalye mouri, Janklod Divalye pa t kite Fiyole retounen Ayiti. Se l Janklod Divalye pati nan ane 1986 Fiyole tounen. Msye te vin granmoun anpil, li te enterese vin kandida men sante li te febli, li mouri 27 Out 1986 Ptoprens. fize : n. Machin espesyal ki vwayaje lwen nan lespas. Gen yon fize ki ap pati nan lespas demen pou al nan obit toutotou lat. fizi : n. Zam ki gen yon kanon byen long ki svi pou tire bal. Met fizi a nan plas li, pa f mwen menas. fizib : n. Pys sekirite nan ekipman elektrik. Fizib fil kouran an chofe, fizib la koupe kouran nan machin nan. fizik : n. 1. K Mwen pa gen fizik pou mwen leve chay lou. 2. Syans ki etidye maty, fs ak deplasman. Mwen renmen kou fizik mwen an. 3. a. Ki regade k moun Al f egzsis fizik pou ou ka megri. fizisyen : n. Moun ki etidye syans fizik. Klod se yon fizisyen ki ap f rechch nan laboratwa. fizye (fiziye) : v. Tire, tiye ak bal. Yo fizye senk moun yo youn apre lt. fizyoloji : n. Branch nan lasyans biyoloji ki etidye gnis vivan, kijan yo devlope, kijan yo siviv, kijan gn yo kolabore youn ak lt, nan sante km nan maladi. fizyoterapi : n. Tretman ki svi ak remd ak eleman natirl (dlo, l, limy, masaj eltr) pou trete maladi. flach : 1. Sous limy ptatif ki svi ak pil. Kamera sa a vin ak pwp flash li. 2. Yon limy rapid ki limen epi ki dispart Mwen sot w yon flash pase devan mwen la a.

PAGE 185

Diksyon Kreyl Vilsen -184flache : v. mete limy flach sou yon bagay osinon sou yon moun. flagran : a. ki chokan. flajlm (flajl) : n. Yon fil long ki pouse nan k plizy mikwb (bakteri ak pwotozow) ak nan k selil espesyalize (tankou espmatozoyid) ki svi pou deplasman nan likid. flak : n. dlo ki at ki pa koule. Gen yon flak dlo at a, atansyon pou ou pa glise. flakon : n. Ti bouty. Mwen gen pou mwen pran twa flakon siwo. flaman : n. ensk ki sanble ak yo gwo foumi nwa. 2. Esps zwazo ki gen kou ak pat byen long. flanbe : v. Mete nan flanm Mwen poko flanbe vyann nan. flanbo : n. tch ptatif, ki limen; limy. 2. pasyon, fs. flanbwayan : n. 1. Pyebwa ki gen bl fl epi ki bay tyatya. Gen bl pye flanbwayan sou wout Petyonvil. 2. a. Koul flanbwayan dyanm, cho Rad flanbwayan. flanke (flank) : v. Bay ak vyolans. Li flanke moun nan yon kalt. flanl : n. twal an lenn osinon an koton ki trete pou yo ka gen yon tekti espesyal. flanm : n. Limy cho ki sot nan yon dife. Gade tout flanm dife a f mezanmi, piga li boule tout katye a. flanman : n. Ensk ki sanble ak yon gwo foumi nwa. Ftatansyon ak flanman yo. 2. Zwazo ki gen pye ak kou long. Flanman woz sa yo bl b lak la. flann : n. Mache san bi Annou al f yon flan b dlo a. 2. Zouti pou desann yon kap Pote fil la ak de wch m = ap desann kap la. flann : n. 1. Moun ki ap flannen. Te gen anpil flann sou pak la. 2. Jennjan ki renmen ranse. Pl se yon flann ki rete nan katye lakay mwen an. flannen : v. Mache san bi, san prese. Nou sot flannen. flate : v. Aji ak twp polits ak espwa pou ou jwenn benefis Kalo flate Miry anpil. flat : n. Moun ki ap flate. Izid se gwo flat. flay : n. 1. Sitiyasyon l yon moun rate yon balon li eseye choute. 2. Mwen f yon flay nan foutbl la. 2. Met dey, pati, pran avyon (Angle). Jan flay, li pati depi y. fl : n. pati nan plant ki fleri, ki gen bl koul. Mwen renmen tout kalite fl. flebit : n. enflamasyon kannal san fonse (venn). flch : n. Mak pou montre yon direksyon. flechisman : 1. koubi 2. bs 3. chit, tonbe. flgdp (flgdk) : n. Mg zo tankou bagt legede, mg t ankou yon zomangay. flm : n. 1. Tisi ki gen selil an fm ti tib nan plant ki ede transpote sik ak lt ftifyan tou patou nan plant lan. 2. Sekresyon ki soti nan gj moun ki gripe. Fleran Gds (Gerds Fleurant ): np pwofes mizik nan inivsite, ougan, mizisyen. li te prezidan Kongr Santa Babara fleri : v. 1. Ki f fl. Pye seriz sa a toujou fleri nan prentan. 2. Devlope Biznis la fleri Fleri Gabriyl (Gabriel Fleury) : np. Foutbol ayisyen flit : n. Ponp ki gaye likid nan l. Vaporizat Mwen te gen yon flit pou mwen flite pou tiye pinz. flite : v. ponpe, gaye ensektisid likid. Voye yon likid sou presyon. Mwen toujou flite lakay mwen chak twa mwa pou ravt pa vini kache kote mwen rete. flewo : n. kalamite, desas natirl. fliyorize : v. mete fliy nan dlo osinon nan medikaman. flch : a. ki byen aliyen.

PAGE 186

Diksyon Kreyl Vilsen -185Florid (Florida) : np. Youn nan eta peyi Etazini kote gen anpil Ayisyen ak Kiben. flote : v. Rete sou dlo, ki pa koule. Mwen pa konnen naje men mwen konn flote. f loup : onom. Son pou make yon bagay osinon yon mouvman ki ft tr vit. FNCD : Fwon Nasyonal pou Chanjman ak Demokrasi. Pati politik. fo : a. ki manti, ki pa vre, ki pa reyl, imitasyon. Bag nan dwt Jn an se fo l li ye. Fo mamit, fo dan. f. : 1. n. Konstriksyon pou pwoteje moun pandan lag. Gen yon gwo f ki bati nan zn Okap la, ou kw se gran li gran, si ou antre la ou kapab pdi. 2. a. Entelijan. Tifr mwen an tlman f, chak mwa li premye nan klas li. 3. a. Ki gen yon od moun pran fasil, ki andwa pa agreyab. Jan savon bon mache, kijan yon moun f santi f? 4. a. Wo, gwo volim. Kijan moun sa yo tande mizik f konsa a? 5. Ki gen anpil fs. 6. oblije, kontraksyon pou fk. F ou ale. F Dimanch. : Ansyen prizon b Ptoprens kote Divalye te konn mete moun ki kont li yo. Listwa f konnen gen anpil abi ak anpil krim ki ft nan F Dimanch. F Dofen (Fort Dauphin) : Yon f nan zn Okap kote esklav yo te revlte epi yo te touye 800 kolon blan franse an 1794. Jan Franswa te alatt revlt la F Senkl : Ansyen f nan Ptoprens, toupre bisantn, kounye a, espas la gen bilding USAID. Fb ak Tkmann (Forbes and Tuckerman). np. : Biwo Ozetazini ki te eseye enstale esklavaj nan zn Lilavach yon zile nan zn sid Ayiti ki te bandonnen. Yo te voye 431 esklav meriken nan plantasyon nan ti zile sa a ant 1863 a 1864. Yo pate reyisi reetabli esklavaj. Fb, Gdonn (Forbes, Gordon). np. : Jeneral peyi Anglet ki te atake Sendomeng an 1796. Popilasyon an te rive met pye sou kou l epi malarya ak lafyv jn te fini ak gad li yo tou. Yo te voye yon lt jeneral ki rele Dyon Simko pou ranplase li nan lane 1797. Fb, Kamewon (For bes, Cameroun). np. : Chmann yon gwoup anket ki te sot Ozetazini pou te vin envestige an 1930 sou kondisyon Ayisyen pandan dominasyon meriken yo. Foblas Erik (Faublas Eric): np. Foutbol ayisyen, li te jwe nan ekip foutbl Viktori fobop (fobo, flobop) : a. San dan bouch fobop. fofile : v. 1. Koud tanporman. Mwen pral fofile rad la. 2. Deplase san atire atansyon fofile-antre : v fr. Antre an kacht. Jan fofile-antre vit san manman li pa w. fj : n. Atelye kote yo travay metal. Yon fonn metal pou yon fm ki itil. fje : v. 1. Travay soudi, metal. Mwen gen anpil atizay an f fje. 2. Fse, envante. Li fje yon istwa pou defann tt li. fjon (fjwon) : n. Metye moun ki travay nan fj. Fjon sa a f bon travay. fk (f) : v. 1. oblije; ou pa kapab pa... Fk ou vini kanmenm. 2. Non yon gwo bt lanm. fokal : a. ki gen avwa ak fwaye nan yon sistm optik Distans fokal, pwen fokal. 2. Sant; pwen fokal Pwen kote imaj la ofwaye. Kou ou jwenn pwen fokal la, imaj la te dwe kl. fokl : n. kl ki tache nan chemiz, ki pa bezwen mare. fkseli : n. mayi moulen fl : a. Kondisyon yon fi ki pdi bon sans li. Madan Edwa fl. foli : n. Kondisyon yon moun ki fou. Yo di se foli damou li genyen.

PAGE 187

Diksyon Kreyl Vilsen -186Flibte (Fort-Libert). np. : awondisman ak komin nan depatman Nds. Vil ki pre ak fonty Dominikani an. Jolibwa se moun Flibte flp : n. Deplasman rapid epi ki pa dire. M ap f yon ti flp la a, nou va w pita. fm : n. 1. Prezantasyon. Pwofes a pap pran travay la si ou pa prezante l sou fm li di a. 2. Koub k moun. Mwen pa renmen fm fi sa a, li gen gwo dy. 3. Estil. Fm soulye sa a tw pwenti pou mwen, li f pye mwen f mwen mal. fma : n. kalite, prezantasyon, jan yon bagay (tankou yon liv) prezante. Gran fma, ti fma, fmalite : n. Seremoni ak operasyon ki ft dapre lalwa, dapre lrg (nan domn lalwa, relijyon, administrasyon, etikt eltr.) 2. Ativite moun dwe f men ki pa toujou gen val osinon ki pa gen val. fmasyon : n. 1.Konpozisyon, kreyasyon, devlopman. 2. Posisyon milit, pozisyon eskout, pozisyon foutbol. 3. Groupman milit. Group sendika, group politik, group gnize pou fme yon ekip nan esp, nan mizik eltr. 4. Edikasyon entelektyl ak moral yon moun. 5. Metye, aprantisaj. fmate : v. Mete nan yon fma ki konni davans. fme : 1. a. Ki f kwasans li. Jesi fme ane sa a. 2. Bay fm, bay prensip. Papa ou fme ou byen. fmil : n. 1. Manje tibebe. Mwen bay pitit la fmil sa yo rele SMA a. 2. Relasyon matematik. Fmil sa a konplike anpil, mwen pa konprann li. fml : n. pwodui chimik ki svi km dezenfektan. Konsve gn bt la nan fml. Fmoz: np. Tayiwan, kapital Tayipe. fon : a. Ki gen pwofond. Twou sa a fon anpil. 2. n. pati anba Nan fon bwat la. fondamantal : (fondalnatal): a. debaz, esansyl. Sa se lide fondamantal la. fondasyon : n. 1. Pati nan yon kay ki pote pwa kay la. Si fondasyon an solid, ou ka mete yon lt etaj. 2. Biwo, sant ki ft ak donasyon epi ki la pou avantaje yon gwoup moun. Tout moun tande palede Fondasyon Vensan toupre vil Okap. fondepouvwa : n. asistan avoka. fondri : n. izin kote yo fonn fonn metal pou ba li fm. Ayiti metal se yon fondri. fonetik: domn syans ki etidye son epi sistm pou ekri son. fongous (chanpiyon, dyondyon) : Plant parazit ki pa ka pwodui manje pou tt yo (ki pa f fotosentz); yo viv sou lot plant osinon sou maty gnik. fonksyon : n. aksyon yon gn. 2. Responsablite, travay. 3. Seremoni fml nan legliz pou make yon okazyon. 4. Yon bagay ki depann sou yon lt ki f youn chanje l lt la chanje; nan matematik, se asosiyasyon ant de st kote eleman nan yon st gen yon ekivalan nan lt st la. fonksyon : n. Anplwaye leta. Jera se fonksyon nan biwo finans. fonksyonman : n. jan yon machin osinon jan yon sistm mache. fonn : v. chanjman eta l yon bagay solid ki ap vin likid; delye yon solid nan yon likid. L glas pran chal li fonn, li tounen dlo. Si ou retire krm la lan friz a, l ap fonn. Fonn sik la nan dlo a. fonograf : n. machin pou jwe disk mizik. fopa : n. er, glise, manke tonbe. fopwen : Gwo bag metal ki gen kat twou pou dwt, li svi pou moun goumen. Depi misye met fo pwen yo mwen konnen li tap genyen batay sa a. fonse : a. 1 Tent koul sonm ki absbe limy, ki pa kl. Rad sa a gen yon koul fonse.

PAGE 188

Diksyon Kreyl Vilsen -1872.v. Sere. Li fonse sousi li. 3. Defonse, antre an fs Li fonse pt la. fonsye : a. ki konsene byen t; byen lat. Fontamara : katye ant Ptoprens ak Kafou fontenn : 1 Pati nan tt yon moun. Fontenn tt yon moun nan mitan tt li. 2 Pati mou, yon jan louvri, nan tt yon tibebe. Sa pran detwa mwa pou fontenn tt tibebe yo fmen. 3. Tiyo, kote moun al pran dlo. Chak maten, nan fontenn nan, tout timoun yo al pran dlo ak bokit sou tt yo. 4. Veso pou met lank. Fontenn sa a pa gen lank. Fontis Fritz (Fritz Fontus, Ph.D.): np. Enjeny sivil, past batis, teyolojyen, evanjelis. Li ft an 1930. Li f kary km past Ayiti, nan plizy peyi Afrik ak Ozetazini. Li ekri plizy liv evanjelizasyon. ALe Chrtien et la Politique@ 1982; AMartin Luther le Rformateur@ 1083; AContribution l=Edification d=une Civilisation de l=Amour@ 1987; Marxistes, que nous Apportez-vous? 1989@; APlus Haut, Plus Loin Avec le Christ@, 1997; AEncore Plus Haut, Plus Loin Avec le Christ@, 1999. Fontis Mod (Maude Fontus) : np. Edikatris, ekriven, narat. Madan Fontis ft Senmak. fonty (fwonty) : n. Limit ant de teritwa. Mwen ale sou fonty Ayiti ak Dominikani an toutan. for : n. Kote ki gen anpil gwo pye bwa Gen anpil pye bwa ra nan fordpen. fs : n. 1. Kouraj fizik. Mwen pa gen anpil fs. 2. Rezistans. L m ap kale Edga li f fs avk mwen. 3. Nivo. Mwen avk ou nou pa gen menm fs. fost : n. 1. Twou, anfonsman ki pre ak mn L lapli vini, li anvayi fost la. 2. Twou bote. Ti pitit sa a gen de bl fost. fosf: n. eleman chimik ki blan, fosforesan ki vin jn nan limy. Li danjere epi li ini fasilman ak oksijn epi li ka eksploze. li svi nan teknik medikal. Senbl chimik li se P. fosil : Rs zo moun, osinon bt, osinon plant ki te vivan nan tan lontan, yo jwenn anba t. Moun ki ap travay ak fosil yo aprann nou anpil bagay sou lavi moun tan lontan. foskouch : n. Avtman envolont. Madan Jera f foskouch, li pdi timoun nan. fskouray : n. Kouray moun ki travay di. Se sou fskouray mwen mwen konte. Fosten Soulouk Wa (Faustin, Soulouque, Roi). np. : Prezidan epi wa Ayiti ant 1847-1859. ft : n. 1. Er. Mwen f yon grenn ft nan dikte yo bay la. 2. Reskonsabilite. Se ft mwen si aksidan an rive. foty (fty) : n Chz konftab ki gen do epi kote pou met bra. Chita sou foty sa a. ftifyan :: n. Vitamin ak tout lt eleman nourisan Ou dwe pran ftifyan si ou pa byen manje. ftifye :: v. Anrichi. Lt sa a ftifye ak vitamin D. ftin : n. Richs, Lajan .Ti kb sa ou w la a, se tout ftin mwen. Moun sa yo gen yon ftin, se fpaplis. Liv sa a vo yon ftin. Ftlddal : np. vil nan eta Florid, on Miyami. foto : n. Imaj, reprezantasyon, imaj yon moun osnon yon bagay Mwen pran yon pakt foto. Yo f te ak foto dyab. fotograf : n. Moun ki gen ladrs ak teknik pou pran foto. 2. Metye moun ki pran foto. fotokopi : n. kopi yon papye osinon nenpt lt bagay ki sanble tk-pou-tap ak orijinal la. Anjeneral gen machin espesyal pou f fotokopy epi prske tout machin yo svi ak menm metd la.

PAGE 189

Diksyon Kreyl Vilsen -188fotojenik : a. moun ki sanble ki ta ka part byen nan foto. fotosentz : n. Aktivite biyochimik l plant yo pran gaz kabonik nan l ak reyon soly ak dlo nan t a pou yo pwodui sik ak oksijn. Pa ka gen fotosentz si pa genyen gaz kabonik ak limy. ftrs : n. yon espas fmen ak bilding byen pwoteje pou mete zam ak milit epi pou ganize defans ak atak. fou. : 1. n. Moun ki pdi tt li. Ng sa a pa fou vre, men li te f yon bon ti tan nan azil la. Ou pa fou, ou byen nan tt ou. 2. a. Sa ou ap di la a se bagay moun fou. 3. machin nan kuizin tankou yon recho. Li andwa svi ak gaz osnon ak elektriksite. Mete manje a nan fou tande, li pral l pou nou manje. Fou pen. foub : n. Twompri, vl, mtdam. Sa ou f la a, pa ont, se yon foub li ye. foubi : v. Fwote pou netwaye. Vin foubi do m pou mwen. fouch : n. zouti agrikl ki gen fm foucht. 2. Moso bwa ki gen fm fistibal ki svi pou soutni yon bagay. Mete yo fouch pou soutni pye bannann nan. Foucha Jan (Jean Fouchard) : np. 19121990. Istoryen, ekriven, diplomat, papa Klodint Foucha. Foucha Kalistn (Calisthene Fouchard) : np. Komsan, eksptat, ansyen minis finans sou gouvnman Salomon, Ipolit, Tirezyas Sam epitou ansyen kandida pou prezidan. Foucha Klodint (Claudinette Fouchard) : np. Rn bote ayisyen, li te reprezante Ayiti nan konpetisyon bote, (pou chwazi yon bl fi) nan peyi Kolonbi. Jiska prezan apre prske karantan moun ki konnen li di se yon michan bl moun. Non Klodint Foucha vin sinonim ak bote nan reyalite ayisyen. Koldint foucha se pitit yon ekriven ayisyen ki rele Jan Foucha (Jean Fouchard). Klodint te marye ak yon Alman. Fouche Frank : np. Powt, istoryen, kritik liter. Li f Senmak an Novanm 1915, li mouri Kanada an 1978. foucht : n. zouti pou moun met manje nan bouch. Foucht kenbe manje a byen l pou ou koupe l ak kouto. foufou : n. pwazon ki gen pwazon, ki danjere pou moun manje. foufoun : n. bouboun fouge : a. ki eksite, ki pa p aktivite. fougonnen : v. toumante, anmde, bay presyon. fouj : n. Yon plant vaskil (tisi ak selil an fm ti tib) ki pa pwodui ni fl ni grenn. Li genyen fy epi rasin li gen fm rizom. Selil repwodiksyon yo nan do fy la, se la li gen esp yo. fouk (Pej) : n. mo ki vilg pou pati nan k moun kote de kuis yo kontre. Pantalon an dechire nan fouk. fouke. : kenbe yon moun nan do, nan senti pantalon tankou pou rale l nan fouk pantalon li jous tan fouk li sere epitou se zty li slman ki touche t. L yo fouke yon moun, se tankou se trennen yo ap trennen l epi li pa kapab mache byen paske fouk pantalon an sere l anpil, li andwa f l mal. Se yon metd lapolis pou kontwole yon moun. foul : n. l anpil moun rasanble, yon kote. Mwen w yon foul moun rasanble b lopital jeneral, kisa ki pase? foula : n. pati nan abiyman, gen foula tt, ki svi pou mare tt, gen foula kou ki svi pou pwoteje kou osinon pou f bbl nan kou. Mare foula a nan tt mwen pou mwen. Foula eskout. foulay : n. doul moun genyen l yo vire yon miskilati osinon yon ligaman, jwenti, san pa gen dega nan zo. Foulay anfle epi li bay doul.

PAGE 190

Diksyon Kreyl Vilsen -189foule : v. Bat, frape, souke osinon chikin pou kompakte yon bagay. Yon mamit mayi byen foule. 2. Anflamasyon yon pati nan k yon moun apre yon chk. Mwen foule nan pye. fouli : n. Anflamasyon yon pati nan k yon moun apre yon chk. foumi : n. Ti ensk piti piti ki gen sis pat. Gen foumi fou, gen foumi pikan. Foumi fou pa mde, men foumi pikan an menm li mde rd. foumilye : n. nich foumi founen (anfounen): v. mete nan fou. founz : n. dife wouj. Chal entans 2. Lanf founi : v. 1. Ki vin dri. Cheve founi. 2. Bay, kontribye Mwen ap founi materyo, oumenm ou ap bay mendv. founis : n. machann ki founi machandiz bay kliyan. Sous kote yon antrepriz achete sa li bezwen. founiti : n. Materyl, materyo. Founiti klasik yo ch. founo : n. Fou pou f pen, bonbon osinon pou kuit vyann woti Vin met pen an nan founo an pou mwen. fouraye : n. pdi yon bagay tanporman. foure : v. 1. Antre Foure pen an nan founo a. Mwen foure k m nan koze a. 2. Mete youn nan lt. Li foure bag la nan dwt li. fouri : n. plim ki kouvri k yon bt. Yo svi ak fouri pou f manto pou moun ki rete nan peyi frt paske fouri a kenbe cho anpil. fout : onom Mo pou montre enpasyans. Pa mache dy m, fout! foutbl (foukbol) : n. Jwt balon gnize an dekan Chak kan gen 10 jw plis gadyen. foutbol (foukbol) : n. Moun ki jwe foutbl. Kk foutbol ki gen renome... se Fritz Bayn (Fritz Bayonne), ansyen jw nan Vyolt; Filip Vb (Philippe Vorves) demi atakan nan Vyolt; Pelaw Asn Ogis (Arsne Auguste); Batelemy (Barthelemy) extrm dwat nan resin; Jil Fmoz (Gilles Formose) ansyen jw na Viktori; Jan Jozf (Jean Joseph) ansyen jw nan vyolt; Tonmpous, Fritz Dezi (Dsir) ansyen jw nan Eglenwa. fouwo : n. Pch pou mete kouto osinon mancht. Mete kouto a nan fouwo li. fouy : n. 1. Enspeksyon. Jandam yo vin la a yo f fouy nan tout papye papa mwen yo, se pa jis. 2. Twou nan t. fouyad : n. Kirye. Moun nan katye yo se fouyad. fouyapt. a. : kirye, tript, moun ki renmen konn sa ki ap pase nan lavi moun. Kijan ou f fouyapt konsa a? fouye : v. f twou, aktivite moun ki ap f fouy. Kite yo fouye mwen non, sa ya p chache a ya jwenn li. F twou nan t. fowm : n. gwoup ki rasanble pou diskite yon pwoblm kouran. 2. Pwogram radyo ki analize yon sij kouran. frajil : a. 1. Ki kase fasil Asyt la frajil. 2. Ki malad fasil Andreya frajil. 3. Ki fb, delika. frajilite : n. ki ka kase fasil, ki pa solid, delikats enstabilite, febls. fraka : n. gwo bri, vyolan; chk. frakase : v. kase an miyt moso. fraksyon : n. 1. Psyon nan yon nonm antye. Pa egzanp, 2/3 se yon fraksyon ki divize 2 an twa pati egal. 2. Operasyon nan kalkil ki pmt kalkile nonm ki pa antye. frakti : n. Kote ki kase osinon fele. Jan gen yon frakti nan men dwat li. fraktire : v. Kase, fann. Jan fraktire nan bra dwat li. fran (franch) : a. Ont, ki ba bay manti. Leyon se yon nonm ki fran. franbwaz : n. Fwi wouj ki svi pou f konfiti ak jele Mwen pa renmen franbwaz. franchi : v. janbe, monte, simonte, depase yon difikilte.

PAGE 191

Diksyon Kreyl Vilsen -190franchman : adv. sensman, san ezitasyon, ontman. Franketyn, (FRANK, tienne) : Pwofes, ekriven, akt, animat kiltirl, politisyen, ansyen minis, powt, romansye, dramatij, atispent. Li ft Avril 1936 nan vil Senmak. Li te elv Kolj Senmasyal ak Lise Petyon. Misye te fondat epi direkt yon lekl segond ki te rele Collge les Humanits ". Franktienne se yon gwo ekriven literati ayisyen an. Li ekri an frans epi kreyl. Misye se youn nan manm fondat epi teyorisyen youn lekl liter yo rele Espiralis ". Franktienne ekri anpil liv an frans. Men tout laglwa misye vin jwenn li pou travay li nan literati kreyl la. Se li ki ekri premye woman nan literati kreyl ayisyen an ( Dezafi 1975). Nan domn teyat misye adapte Les migrs pysteyat Slamowir Mrozk an kreyl Plen Tt (1978). Pami zv kreyl Franktienne yo nou kab nonmen: Troufoban teyat, (1978); Zago Loray pwezi, (1983); Adjanoumelezo roman; Bobomasouri teyat, (1984). frankofn : n. moun ki pale franse regilyman menmsi se pa tout tan, km premye osinon dezym lang. Moun ki rete nan yon kominote ki gen lang Franse km lang ofisyl 2. a. Ki konsne kose Franse. franmason (mason): n. moun ki patisipe nan prensip ak pratik lj sekr. Frans (Lafrans) : n p. Peyi nan kontinan Ewp. Mwen te ale an Frans ane pase. Peyi ki te kolonize Ayiti anvan lendepandans. Franse (Frans, Fransz): n. 1. Lang yo pale nan peyi Frans ak nan plizy lt peyi nan kontinan Afrik ak nan Karayib. Tika pale Franse. 2. Moun ki gen nasyonalite franse. Janklod ak Mari se Franse yo ye. frans : 1. n. Moun ki gen nasyonalite peyi Lafrans. 2. a. Ki konsne Lafrans; ki konsne lang franse. fransz : n. Fi ki gen nasyonalite peyi Lafrans. fransik : a. varyete mango. Mango fransik. fransisken : n. P osinon m katolik ki nan kominote (Ld relijye) Sen Franswa Dasiz. 2. a. Ki gen konneksyon /relasyon ak prensip Sen Franswa Dasiz Fransiyon Anri (Henry Francillon) : np. Foutbol ayisyen, li te jwe nan ekip foutbl Viktori km gadyen. fransize : v. bay yon mo yon pwononsiyasyon osinon yon tograf ki rapwoche ak lang franse. Franswa, Jan (Franois, Jean). np. : Ansyen esklav ki te alatt rebelyon nan Sendomeng. Li te kmande masak 800 blan ki t ap f abi ak tout fanmi yo ki te ft nan F Dofen an 1794. Li te yon ng mawon tou. Franswa Michl (Michel Franois): np. Ansyen chf polis Ptoprens (1991-94) pandan yon peryd koudeta milit. L gouvnman milit a tonbe, li pati an 1994. An 1995 yo jije l dy do l epi yo kondane l nan prizon pou lavi. Gouvnman Repiblik Dominikn mete l dey epi li ale annekzil nan peyi Ondiras. frap : n. 1. Kou, pousad. Nonm nan bay timoun nan yon frap nan do. 2. Gwoup paramilit ki vyolan. Andre pa konnen okenn moun ki nan frap. frapan : ki f gwo enpresyon frape bank : v fr. Mande Li frape bank mwen pou de goud. frape : v. 1. Bay kou. Pa frape mwen f konsa monch, se jwe n ap jwe. 2. Byen glase. Vann mwen yon kola byen frape tanpri epi ban mwen l ak tout chalimo

PAGE 192

Diksyon Kreyl Vilsen -191tou. 3. Touche, f mal, f ou sansib. Lanm Tidyo a frape tout moun, pa gen moun ki te ap atann a sa. 4. Depoze ak fs. Li frape lajan an sou tab la. fratnl : a. ki gen relasyon fr ak s reyl osinon kominot. 2. Mo pou endike de jimo ki devlope apati 2 (de) ze diferan, konsa jimo yo gen diferans jenetik (yo pa idantik). 3. Relasyon ant manm nan yon sosyete. fratnite : n. mo a endike relasyon ki ekziste ant fr reyl osinon fr annespri. 2. Gwoup moun ki ganize ansanm pou defann menm koz osinon menm enter. fratnize : v. asosiye an fratnite. fraz : 1. n. Gwoup mo ki transmt yon lide. Mwen sot li yon bl fraz la a. 2. Radt, deklarasyon san enptans. Jan renmen ponpe fraz, pa okipe l. fraz : n. Rans. Wolan se yon fraz, annou pa okipe l. fre : a. 1. Ki pa cho Yon van fre. 2. Tou nf, fk ft. Pen sa yo fre. 3. Ki pa sch, ki fk keyi, ki poko gate. Pwa kongo sa a tou fre. fr bra : n. Asosye. Wolan se fr bra Jera. fr : n. 1. Gason ki menm manman osnon menm papa ak yon moun. Mwen gen de fr, youn pi gran pase mwen, lt la pipiti. 2. Manm nan menm legliz ki kw nan yon sl Bondye. Nou menm nan legliz Dikris la nou gen yon sl papa, se fr nou ye. Fr Entriksyon Kretyn [FEK), (FIC) : Kominote katolik ki patisipe nan edikasyon prim ak segond. Yo etabli Ayiti an 1865. Yo gen anpil vwa nan edikasyon nan peyi Ayiti. Gen moun ki di si yo te vle, gen anpil pwoblm edikasyon ki ta rezoud, paske yo gen prezans toupatou nan peyi a. Yo gen lekl lavil ak lekl riral (pawasyal). Nan Ptoprens, lekl Jan-Mari Giyou (Jean-Marie Guilloux) ak lekl Senlui d Gonzag (Saint de Gonzague) se lekl Fr Enstriksyon Kretyn. frech : n. 1. Ti van ki ap vante pou kalme chal. Vin pran yon ti frech dey a. 2. Anbyans kote tanperati a konftab epi agreyab. frechi : v. vin pi fre. fredi : n. Tanperati kote f frt. Mwen pa renmen fredi. fredite : n. maladi moun pran apre li te pran fredi. 2. Kondisyon f frt. fredonnen (fredone ): v. chante ak bouch fmen, san pwononse mo. frekan : n. 1. Moun ki renmen foure k sou moun, antre nan koze ki pa regade l. Jak se yon frekan. 2. a. Ki antre nan sa ki pa regade l. Mwen pa mele ak moun frekan. 3. adv. Souvan Sikln pa frekan nan zn Kenskf. 4. a. Enptinan, ki pa bay resp Ou pa manke pa frekan. frekans : n. 1. repetisyon; kantite fwa yon bagay repete nan yon espas tan. (pa sekonn, pa minit, pa anne). Nan syans fizik frekans yon onn se kantite vibrasyon onn sa a f pa segonn. frekansite : n. enptinans, ensolans. frekantasyon : n. Relasyon, moun ou rankontre souvan. Mwen pa renmen md frekantasyon sa a pou ou. frekante : v. Vizite souvan, asosye avk Melanje ak, rankontre. Mwen pa frekante moun maledve. frl : a. fb, delika, frajil. frelik : a. Jennjan ki mg men ki ap pran pz enptan li. Kman pou Anita te ka al nan renmen ak frelik sa a? fremi : v. Reyaksyon l yon moun p osinon l yon moun santi fredi. Istwa a f m fremi. fren : n. 1. Kontwl pou rete yon machin. Pedal ki pmt ou ralanti osnon pou kanpe.

PAGE 193

Diksyon Kreyl Vilsen -192frenk : entj. entjeksyon ki vle di Tonn! frenn : n. Pik file, zam ki svi pou goumen nan otofonik; epe peyi. Jan rale frenn li an sou Magart. 2. Mo Angl ki pase an Kreyl ki vle di zanmi. frennen : v. 1. Atake ak frenn. Mouche a manke frennen m. 2. Peze sou pedal fren pou frennen yon machin Si ou pat frennen ou tap f yon gwo aksidan. fresko : n. Bwason rafrechi ki ft ak glas graje epi yo mete siwo sou li. Mwen sonje l mwen te pitit yo te vann fresko nan kn. Kounyeya se nan gode yo van yo. frt : a. Ki pa cho. Dlo a frt. 2. Moun ki kal, ki pa eksite Eliz resevwa m frt. frewo : n. Mo familye, amikal pou rele yon zanmi osinon yon ti fr. frz : n. Fwi ki wouj, li pouse kote ki fre. Mwen pi renmen mango pase frz, mango pi dous men frz gen yon bl ti koul. fri : v. 1. Kuit nan luil cho. Mwen ta manje yon ti pwason fri. friddy : n. Manje pase nan bouch sirt, tito. Mwen pa manje friddy. frijid : n. Apary pou konsve manje frt. Mwen pral achte yon frijid. frikase : v. sote legin osinon vyan nan grs osinon nan b, san yo pa fri. friksyon : n. Masaj ak lwil osinon ak ponmand. Vini mwen f yon friksyon viks pou ou. 2. Fwotman de bagay youn ak lt. 3. Konfli ant moun ki pa gen menm lide. 4. Nan domn fizik se yon fs ki reziste ak yon lt fs. friksyonnen : v. Bay friksyon, f masaj ak ongan. Mwen te friksyonnen l ak viks. frison : n. Tranblad l moun frt osinon l moun gen lafyv Mwen gen frison. frisonnen : v. tresayi, fremi, tranble. fristrasyon : n. santiman ki f yon moun fristre. fristre : v. anpeche yon moun rive jwenn satisfaksyon li ap chche. Ki f ef pou konbat yon dezi natirl. fritay : n. Manje fri nan grs cho (bannan, vyann eltr). Nou pral achte fritay. frivl : a. ki pa gen anpil val, ki pa serye. 2. Ki pa fidl. friz : konjle 2. F cheve vin gen f ondile. frize : n. Zwazo ki vole lannuit. Mwen pa janm w yon frize l mwen Okay. friz : n. Apary pou konjle manje solid ossinon likid. Mwen fk achte yon friz. fwa di : Vyann ki soti nan pati fwa yon bt fwa mou : n. Vyann ki soti nan pati poumon yon bt. Mwen rayi manje fwamou. fwa : n. 1. Yon gwo gn nan vtebre (yon ti g nan zwazo) ki lokalize nan vant (pati anwo) pi ba kf lestomak la; li gen koul fonse, li f bil pou dijesyon grs. Li jwe yon wl enptan nan trete grs, sik ak pwoteyin nou pran nan manje epitou li retire dech ki nan san. L manje nou manje dijere epi antre nan san an, san an vin antre nan fwa nou. Se fwa a ki retire sak ki pa bon tankou pwazon, alkl ak kk medikaman epitou fwa a kontwole ki kantite pwoteyin ki rete nan san nou. Nan mitan fwa nou jwenn yon ti sak yo rele sak fyl se li ki pwodui bil. Bil la ale nan ti trip yo pou patisipe nan dijesyon grs ki nan manje nou manje. Mwen malad nan fwa. Fwa poul, fwa di, fwa bf eltr. 2. Fidelite ak kwayans nan Bondye osinon nan yon moun. Se pa tout moun ki gen fwa nan Bondye. 3. mo ki make repetisyon Twa fwa. fware : v. Ki pdi aliyman. Vis la fware. fwase : v. vekse, choke yon moun. fwaye : n. 1. Recho dife. Mezanmi timoun rale k nou b kote fwaye dife a non. 2. Kote yon limy konsantre. fwenn : n. kouto espesyal, pik.

PAGE 194

Diksyon Kreyl Vilsen -193fwenk : entjeksyon pou endike enpasyans ak yon moun, osinon ak yon bt osinon ak yon sitiyasyon. fwt kach ( fwt pit, fwt taye) :n fr. 1 Fwt pou mennen bf Kote fwt kach mwen an. 2. Degizman knaval Mwen bezwen yon fwt kach pou mwen al nan kanaval. fwt : n. zouti pou kale moun. L mwen te piti, mwen te p fwt, men manman mwen te konn kale mwen ak matint epi papa mwen te konn kale mwen ak rigwaz. fwete : v. Kale ak fwt. 2. Bay kontra pou transpte moun osinon machandiz. fwi : n. 1.Pati nan plant moun ka manje. Mwen renmen manje anpil fwi, sitou mango. 2. Pati nan plant ki pote grenn 3. Rezilta. Fwi travay mwen. fwiddy (friddy) : n. manje pou pase nan bouch, ki pa yon repa regilye. fwd : n. trik, desepsyon, moun ki bay manti pou li ka gen yon benefis. 2. Benefis moun jwenn nan bay manti. fwomaj (fwonmaj) : n. Manje ki ft ak lt kaye Mwen renmen fwomaj. fwon : n. Pati nan figi moun, pi wo sousi yo. Mwen gen fwon li. fwonmi (foumi) : n. Ensk ki mache at, ki gen sis pat. Mwen pa renmen l foumi mde m. fwonty : n. Limit ant de teritwa. Annou ale sou fwonty Meksik la. fwote : n. Deplase de bagay ale-vini youn sou lt Fwote do m pou mwen, tanpri. fwotman : n. Rezilta l gen fwote Se fwotman an ki f ou brile a. 2. L de k ap deplase epi rete an kontak youn ak lt, nan domn fizik fwotman asosye ak rezistans epi rezistans asosye ak pwodiksyon chal. 3. n. Frekantasyon, relasyon pouvwa ant moun nan yon sosyete. Li gen gwo fwotman. fyasko : n. Gwo pwoj ki pote desepsyon ak echk; ki pa bay okenn rezilta. fye : v. F konfyans. Mwen fye mwen sou sa ou di. fy : a. Ki kontan ak tt li osnon ak yon lt. Mwen fy anpil pou peyi mwen. fyl : n. 1. Sak nan fwa yon moun osnon bt kote bil la soti. Pa kite fyl poul la pete non, sinon tout vyann nan ap anm. 2. Bil. 3.Gou anm. Ji chadk la anm kou fyl. fyte : n. Asirans kontantman, karakt moun ki kontan ak tt yo. Resp epi kwayans nan tt ou osnon nan yon lt. fyv (lafyv) : n. sitiyasyon l k moun vin cho swa paske li ap ovile, swa paske li f anpil ekzsis, swa paske li gen yon enfeksyon. 2. Kondisyon l gen montedesann, nvozite ak eksitasyon. Kanaval la cho, gen yon lafyv dey a. fyofyo : n. ti bagay piti san val. 2. Moun ki pa merite atansyon. fyouz : n. Fizib ki ka fonn l li chofe Al gade si se pa fyouz la ki sote.

PAGE 195

Diksyon Kreyl Vilsen -194G g : n. 1. Lt alfab. Lt G vini apre lt f epi li anvan lt h. 2. senbl ak abreviyasyon pou reprezante gram 3. Senbl pou reprezante gravite. ga : n. Kote pasaje al pran tren osinon bato osinon kamyon. gabl : n. avantaj yon jw ki f bay yon lt jw ki fb, l sa ki f a konnen li ap genyen kanmenm, klkeswa avans li bay. gabeji : n. dezd, move administrasyon. Gabon : np. Peyi nan kontinan Afrik (Lafrik). Li pran endepandans kont Lafrans (France) an 1960. gabyon : n. veso an fil f ki ranpli wch. Yo svi ak gabyon pou anpeche eboulman wch, pou pwoteje t kont ewozyon, pou limite pakou yon rivy eltr gache: gacht : n. Pati nan yon revlv, fizi ki f bal la pati Pa peze gacht la. gad : n. 1. Gadyen. Nou gen yon gad sou teren an. 2. Ran milit Antwn se gad pal. 3. fm kontrakte pou v gade. Gad l ou. gade : v. 1. W ak je w. vin chita gade televizyon, gen yon bon ti pwogram yo pral pase la a. 2. Veye. Se Lisiyis ki gade kay la pou mwen l mwen pati. 3. entj. Rete, f resp w. Gade tande mach, pa betize av mwen tande! gadenya : n. plant ki f bl fl blan, epi ki bay bon od. gadk : n. moun ki la pou bay yon lt sekirite; ki la pou pwoteje yon lt kont danje. gadkt : 1. Branch nan lame ki siveye lanm Mesye gadkt yo ap pase kounye a. gadmanje : n. Mb pou sere manje. Mete asyt la nan gadmanje a pou mwen. gadmantg : n. moun ki gen ti dyb raz san itilite. gad : n. gadyen. Moun ki gen responsablite veye yon bagay osinon pou veye yon ti moun osinon pou veye yon machandiz. gadri : n. kote yo mete ti moun piti pase jounen pandan paran yo al travay. gadwb : n. bift kote yo mete rad pwp. gadyen: n. 1. Moun ki veye kay, lakou, t. Mwen pral mete yon gadyen pou veye danre yo pou mwen paske gen twp vol b isi a. 2. Moun ki voye je sou timoun pou fanmi l. Mwen bezwen yon gadyen pou asw a, pou gade tipitit la pou mwen; sinon, mwen pap kapab sti. gadyennbi : n. Nan foutbl, pozisyon moun ki pwoteje kan an Gadyenbi sa a f. gaf : n. er, fopa. gaga : n. egare, moun ki pdi tt li. Papa mwen fin gaga depi li f operasyon an. gagann : n. 1. gj, zn kou. Msye kenbe Antwn nan gagann, se pa de sab li bali. 2. Vwa. Ou pa gen gagann pou chante monch, pito ou pe. gagannen : v. toufe gagari : v. Netwaye, tranpe gj ak likid Vin gagari yon ti dlo sl. gag (gadj) : n. Plas kote yo f batay kk kalite Annou al nan gag. gagit : a. Piti. Klou gagit. gagt : n. Dezd. Gade gagt mesye yo f la a. gagotay : n. gaspiyaj; mete dezd. gagote : v. f gaspiyaj, mete dezd gal : n. Gratl, lagratl, maladi po ki atrapan; maladi po ki bay pi. Tretman gal fasil. 2. Enfeksyon nan plant. gala : n. Gwo selebrasyon piblik kote tout moun abiye bwd, fml, elegan epi santi bon. galaksi : n. Sistm edepandan nan lespas ki gen plizy milyon zetwal.

PAGE 196

Diksyon Kreyl Vilsen -195galan : a. byennelve ak fi. Filip se moun ki galan, tout fi renmen l pou sa. galantri : n. polits, konpliman. galata (galta) : n. Pati nan kay, nan fetay, kote yo f depo Plen mayi nan galata a. 2. Glasi an beton pou seche danre. Galbo (Galbauld). np. : Gouvn Sendomeng an 1793. Msye te pran pati pou blan yo epi li pat rive kenbe tt ak Sontonaks, ki te komisyonn peyi Lafrans epi ki te pran pati milat ak nwa yo. gal : n. Zouti, rabo, ki svi pou f planch vin lis. Mwen pral achte yon gal. galeri : n. 1. Pati nan kay, sou dey Annou al chita sou galeri a. 2. Kote yo ekspoze travay atizan osinon travay atispent. Mwen pral vizite Galeri Nad. galt : n. Wch, pil wch. Pa janm kite yon ti vagabon ba ou yon kout galt. Galile : np. Rejyon nan Izral. 2. Astwonm, matematisyen, fizisyen ki amelyore teknik pou f teleskp epi li demontre teyori Kopnik. Yo te kondane li, yo di li f yon erezi. galimatya : n. dezd, konfizyon, labou. galipt (galpt) : n. Lougawou. Madan Chal se yon galipt, veye zo ou avk li. galize (egalize) : v. Egalize, ajiste, f yon sifas vin egal. Mwen pral galize bwa sa a. 2. F de val vin egal youn ak lt. Ou manke de pwen pou ou galize m. galon : n. 1. grad milit, zepolt. Ou pa w konbyen galon Ejn gen sou zpl li, se granng li ye. 2. veso pou mezire likid. Veso pou konsve likid. Vin al plen detwa galon pou mwen nan tiyo kay Bs Alsiyis la. galonnen : v. 1. Kouri rapid. L cheval ap kouri vit, yo di l ap galonnen. 2. mezire. galp : n. deplasman rapid cheval. galope : v.1. Kouri cheval vit. Annou al f yon ti galope. 2. Pyafe, bat k san pozisyon. Poukisa timoun yo ap plede galope nan kay la konsa a? galri ( galeri) : n. 1. Pati nan kay, devan osinon dy kote moun chita pou pran van. Mwen renmen chita sou galri lakay mwen an. 2. Kote atispent ekspoze penti yo. Mwen ta renmen louvri yon galri anba lavil la. galta (galata) : n. 1. Pati nan fetay kay kote yo f depo manje. Galta a plen yon bann bwat. 2. Depo manje ki bati sou poto epi chak poto yo gen yon pati gonfle osinon moso tl pou anpeche rat, chat, koulv ak lt vvin al nan galta-a. galvanize : v. mete chk kouran nan yon bagay pou fl mache. 2. Kouvri yon metal ak zenk pou li pa wouye. galvanomt : n. Zouti pou mezire entansite kouran kontini ki pa f; anpmt. gam : 1. enteresant, ekzajerasyon. 2. echl jan yo mete son (mizik) sou yon oktav. gaml (ganml) : n. Kivt an bwa. Lonje ganml la pou mwen. gamt : n. selil repwodiksyon seksyl aployid (aployid vle di ki gen yon grenn nan chak kromozom) L gamt mal (espmatozoyid) rankontre ak ze (ovil) nan reprodiksyon seksyl yo fome yon zigot deployid (diployid vle di ki gen yon p (2) nan chak krom ozom, youn soti nan papa lt la soti nan manman an.. gan : n. 1. Yon pch ki gen fm men ak dwt pou moun mete nan men yo. Si mwen pral nan maryaj Tisya a, mwen ap met gan. Moun mete gan pou elegans osnon pou pwoteje men. Gana : np. Peyi nan kontinan Afrik, kapital Akra. Ganbi: Peyi nan kontinan Afrik ki te vin endepandan an 1965, kapital Banjoul. gang : n. moun ki asosye ansanm pou yon pwoj. 2. Gwoup kriminl ki gnize pou f krim.

PAGE 197

Diksyon Kreyl Vilsen -196gangan, ougan. n : Moun ki jwe wl p nan relijyon vodou. Gen moun, l yo malad, se kay gangan yo ale. gangans (elegans) : n. Bwd. Fi sa a gen yon bl gangans sou li. gangliyon (glann) : n. kafou kote selil n kontre pou transmt kominikasyon n yo. 2. Kafou kote tib sistm lenfatik kontre. gango zye : n. 1. Zwazo, pelikan. Gen bl gangozye nan vil Tanmpa. 2. Gouman, aloufa. Ou manje tankou yon gangozye. 3. Vil nan peyi Ayiti. Ou se moun Gangozye, mwen se moun Ansapit. gangrenn : n. 1. Maleng ki deteryore epi ki gen od, sa rive sitou yon kote san pa sikile. Pye madan Richa f gangrenn. gangrennen : v. deteryore, vin f gangrenn. gani : v. ranpli, mete tout sa ki neses; dekore. ganiti : n. dekorasyon nan rad. ganizon : n. milit ki la pou deann yon pozisyon osinon yon peyi. ganml : n. Veso, kivt an bwa. ganst: n. moun ki manm nan yon gwoup kriminl. gante : v. Mete gan. Madan Chal al nan ns la byen gante. Gnye Edi, (GARNIER, Eddy) : Ekriven, administrat, misye ft Ptoprens. Li travay km administrat nan leta (Kanada). Misye ekri youn liv pwezi an frans ki rele Plaie Rouille (1987). Li pibliye tou Yon Bann Ti Kal Boujon pwezi, (1993), ak Adieu Bordel Bye Bye Vodou (1994). garaj : n. 1. Kote devan pt yon kay ki ft pou estasyone machin. Mwen konn moun ki gen garaj yo sitan gran, yo kapab pake menm twa oto ladan l. 2. Kote yo repare machin ki anpn. Depi machin nan ap banm ratman, mwen kouri mennen l nan garaj. garanti : n. 1. Kosyon. Mwen mande ou papye kay ou a km garanti pou lajan mwen prete ou a. 2. Asirans. Fk ou ban m garanti ou pap chanje lide. garyon : n Gravye ak wch ki akimile l lapli tonbe Lari a plen garyon. garyonnen : v. f chlb, f bwd, f parad. gaskit : n. kawoutchou ki nan kouvti pou li ka fmen san fuit. gason kanson (gason) : n fr. Moun ki gen kran, ki pa p. Si ou gason kanson, mache sou mwen. gason lakou (gason) : n fr. Gason ki ap pran swen jaden nan lakou yon kay. Gason lakou sa a f travay li byen. gason : n. Moun ki pa fi. Ti fi ak ti gason. 2. Moun ki travay nan ba pou svi bwason Gason, vin pote yon by pou mwen. 3. Domestik ki pa fi. Se gason an ki lave oto yo chak maten. 4. Jadinye Gason lakou. gason-don : n. ti gason ki fme ktj pou akonpaye lamarye ak lemarye nan yon maryaj. gason-lakou : n. anplaye ki ap netwaye epi siveye yon lakou. gaspiyay (gaspiyaj) : n. 1. F depans aleks. Jj se yon nonm ki ap f gaspiyay lajan, se toutan li ap f moun gwo kado. 2. Svi ak twp lajs Men sa se gaspiyay sa pou yon moun ap jete tout manje sa a. gaspiy : n. Moun ki renmen gaspiye. Jj se yon gaspiy. gaspiye : v. Ki pa ekonomize. Mwen pa janm w moun tankou Kalo, li renmen gaspiye konsa. Gasiya i Moreno, Jwakin (Garcia Y Moreno, General Joaquin) np. : Kmand ki soti nan peyi Espay ki te alatt ganizon peyi Dominikani an 1793. Msye te anvayi Sendomeng ak 14 mil moun sou kmand li. Li te rive anvayi epi kmande yon bon pati nan n a eksepte

PAGE 198

Diksyon Kreyl Vilsen -197Mlsennikola, Okap ak Pdep. Tousen te anba kmandman mouche pandan yon ti tan. gate : v 1. Dekonpoze Manje sa a gate, ou mt jete l. 2. Ki jwenn twp atansyon Yo gate timoun nan, se pou sa toutan li vle pou yo kenbe l. 3. Deranje. Bal la gate, mesye yo leve koken. 4. a. Ki renmen kriye Timoun nan renmen kriye, li gate. gato myl : n fr. Lasi myl ki gen siwo. Mwen renmen gato myl. gato : n. manje ki ft ak farin ak sik ak ze, ki kuit nan fou, gendel yo dekore l ak sik. gaya : a. 1. Ref, geri. Leyon gaya kounye a. Gaya Woje (Roger Gaillard): np. Edikat, ekriven, eseyis, jounalis, kritik liter, istoryen. Li te etidyan nan lekl Fr Senlui. Li te jounalis nan jounal ALe Soir@. Ant 1946 ak 1949, li te etidye nan Inivsite Sbn an Frans, li diplome nan Filozofi. Li te pwofes Frans ak Filozofi nan peyi Bilgari. An 1958, li retounen Ayiti. Li te anseye nan divs lekl epitou li ekri nan plizy jounal. Li ekri plizy liv epitou li te vin Rekt nan Inivsite Dayiti. Li ekri plizy liv istwa sou Chalmay Peralt ak sou istwa Kako gayak : n. bwa ki svi pou f chabon. Chabon gayak se bon chabon, li dire anpil epi li pa f anpil sann tankou chabon tibwa. gayan : n. moun ki pote yon pri. 2. Moun ki destene pou li pote premye pri. gaye : v. An dezd, ki pa amonize. Moun yo gaye nan lari a. Gaye jwt la. Gawou Ginou : np. Gran papa Tousen Louvti, wa nan peyi Arada (Arada se yon gwoup etnik ki nan pami Fon nan Dawome) nan Lws Afrik actyl Benen. Nan tan lontan wayom nan te gen Gana, Togo, Benen, yon pati nan Nigerya. gaz kabonik : n fr. Gaz ki gen yon molekil kabn, de molekil oksijn ladan. L ki sot nan poumon moun gen gaz kabonik. gaz : n. 1. Ki nan yon sitiyasyon ki pa ni likid, ni solid ki leje, ki ka melanje ak l. Gen gaz ki gen sant, genyen ki pa gen sant. Gen yon gaz ki rele oksijn epi gen idwojn tou. 2. Pete gaz ki soti nan trip moun osinon nan trip bt. Pa vin rann gaz sou moun la a non. 3. Gazolin, petwl likid ki svi pou f mot mache. Nan tan anbago sa a, pa janm gen ase gazolin. 4. Sous enji pou f chal. Gazt Sendomeng (L a Gazette de St Domingue). np. : Jounal nan tan lakoloni nan dizuitym syk, anvan endepandans, ki te konn part chak semn. gazolin : n. Sous enji likid ki f mot machin mache. Oto a bezwen gazolin. gazon : n. Zb ki pouse sou t. Gen raje ki sanble gazon men gazon li menm se yon zb dekoratif ki f bbl sou teren. Jan koupe gazon an chak mwa. gazouye : v. ti bri tou dous ti bebe osinon ti zwazo f. gazy : n. Sous enji likid ki f mot machin dizl mache. Yo pa vann gazy isi a. gd : abrv. goud. ge : a. Kontan, jwaye. Selin se yon moun ki ge. g, lag : n. goumen ak zam ant de gwoup. g mondyal (premye): premye g mondyal te kmanse an 1914 li fini an 1918. Se te yon lag ant de gwoup, youn te rele gwoup alye, li te gen Langlet, Lafrans, Larisi, Itali. Lt gwoup la te rele pouvwa santral epi li te gen ladan l, Almay, Otrich, Ongri ak anpi Otomann (Tiki). Okmansman lag a Etazini te panse Almay te ka eseye vin atake l an pasan Ayiti. Etazini donk anvayi Ayiti ak lame. Se youn nan rezon ki f te gen okipasyon

PAGE 199

Diksyon Kreyl Vilsen -198ameriken sou t Ayiti. An 1917 Etazini ak Prezidan Wilson, antre nan lag a sou b alye yo. Alye yo vin genyen lag a. Yo siyen yon trete ak Almay ki rele trete Vsay. g mondyal (dezym): Yon gwo lag ki kmanse an 1939 epi ki te fini an 1945. De gran gwoup ki te lite se te yon b A aks pouvwa @ ki te gen Almay, Itali ak Japon epi lt b a te gen A Alye @ yo ki te gen Lafrans, Anglet, Larisi (1941). Etazini antre nan lag an 1941 apre Japon te atake yon baz ameriken ki rele Plab. Lag a te long epi te gen anpil pt toude b. Lag a fini an Septanm 1945 l Ameriken lage bonm atomik sou de vil nan Japon, (Iwochima ak Nagazaki) gede : n. Mist ki reprezante lespri moun ki mouri. Lwa vodou ki anba kmand bawon samdi. Dapre kwayans vodou lwa ki manje manje espesyal. Li renmen kleren, lanmori sale, piman pike, kasav ak manje boukannen. Gedevi : n. Nan relijyon Vodou, se pitit Gede, moun ki svi Gede. gen (genyen) : 1. kontraksyon pou vb genyen, posede. Mwen gen de pitit. 2. Benefis Mwen genyen nan lotri. gn : 1. Abreviyasyon pou Agenyen@. 2. Benefis. gendel : adv. seten fwa, pa tout l. gengenn: genl : n. Sanble Genl ou pa renmen m ank. Gengan, Nwl. np. : Kmandan nwa ki te an rebelyon kont franse yo. Li te f ekip ak Tousen epi ak Desalin. gengole (grengole, degengole) : v. Desann rapidman. Li gengole desann eskalye a. genn (gn) : Rad ki pran fm k moun ki mete li pou sipte miskilati li. Gen fi ki met genn chak jou. genon : n. feml senj. genou : n. espri ki abite nan peyi lanm, nan peyi san chapo. gentan : adv. Deja Li gentan rive. genyen : v. 1. Posede. Si li di ou li pa genyen senkb ou mt kw l paske msye pa moun ki chich. 2. Benefisye. Ou te konnen Marijoze genyen gwolo a? gp (djp) : n. Ensk ki sanble ak myl men ki pa f siwo. Atansyon pou ou pa pran nan yon nich gp. 2. Piti, etwat. Tay gp. Geradi, Bankrf (Gherardi, Bancroft). np.: 1832-1903 Yon milit ameriken ki te vini Ayiti an 1891 pou l te vin siveye enter meriken nan af lwe Mlsennikola. Msye te eseye tout kalite teknik, li f presyon, li f menas men li pat janm te rive met men sou Ml la. geri : v. Jwenn tretman, trete; vin ansante apre yon maladi. Kounye a ou geri. 2. a. pa malad ank. Solanj al kay dokt a, li preskri l yon remd, li bw l epi li geri. geris : n. moun ki gen ladrs pou geri maladi. Gen moun ki al kay geris, gen lt ki pito al kay dokt. gerit : n. Ti kay pou gad osnon gadyen sekirite. Ou dwe estope nan gerit la. geriya : n. ti lag ki ft sou yon echl piti, ki dire lontan, epi ki ap eseye fatige moral advs a. gerizon : n. Ref apre yon maladi Eta yon moun ki jwenn tretman, ki soti nan yon maladi. Ou ka jwenn gerizon si ou ale kay dokt. Grye, Jeneral Filip (Guerrier, Gnral Philippe). np. : 1757-1845. Prezidan Ayiti depi 3 Me 1844 jiska 15 Avril 1845. Li mouri pandan l prezidan an, li te gen 87 an l sa a. gete : n. jwa, kontantman. Ou gen yon gete sou ou. 2. Siveye (rejyon n) geto : n. Seksyon nan yon vil kote yon gwoup moun oblije viv.

PAGE 200

Diksyon Kreyl Vilsen -199GHESKIO (GAESKEO): Gwoup Ayisyen pou Etid Sakom Kapozi ak Enfeksyon Optinis. "gnizasyon Ayiti ki etidye, f prevansyon epi trete maladi SIDA. Direkt li se Dokt William Pape. gi : 1. Fy plant ki svi km remd. Gen yon pye gi b lakay la. 2. Non moun (gason). Mwen pral kot Gi. gich : n. twou nan yon pt osinon nan yon pasaj pou pase biy. Pozisyon pou achte biy sinema osinon teyat. gid : n. Moun ki ap montre chemen. Gid sa a pa konn wout la. gide : v. akonpaye, kondi, dirije, mennen. gidon : n. Pati nan yon bisiklt osinon yon motosiklt pou gide, pou bay direksyon. Kenbe gidon an byen. GIEL (GIAL) : akw. Gwoup inisyativ Anseyan Lise. gigit : n. pijon, penis. gilann : n. kouwn fl. gildiv : n. izin kote yo f kleren osinon wonm. gim : n. de siy pou make osinon izole yon mo. A...@. Ginen (Guine). : 1. Yon peyi nan kontinan Afrik. (ant Senegal ak Kongo). 2. Kote senbolik yo di lwa vodou yo soti. Se nan Ginen pou mwen al koresponn av w. gita : n. Enstriman mizik ak sis kd. Se yon bl bagay l yon moun konn jwe gita. gitaris : n. moun ki jwe gita. Gitenbg (Guthenberg) : Alman ki envante epi devlope machin pou enprime. Teknk enpresyon te deja devlope an Chin, Gitennbg devlope font mobil ak machin pou svi ak font yo. Se yon envansyon ki f kominikasyon ak literati devlope an mas nan lemonn. Giya Mseds, GUIGNARD, Merceds F.(Deyita) : Li ft Pdp. Dapre Pl Larak Deyita se premye fanm ki ekri youn woman nan lang kreyl ayisyen an Esperans Dezire (1989). Deyita se youn dramatij, jounalis, etnograf, epi li se youn edikat tou. Li se manm divs asosyasyon kiltirl. Pami liv Deyita pibliye nou kab nonmen: Maj dyl pwezi; Nanchon teyat; kont Nan Peyi Ti Toma ak Esperans Dezire Giyn (Lagiyn): np. Peyi nan Ameriksisid. Li vin endepandan kont Anglet an 1966. Li gen yon milyon moun ki ap viv sou 215 mil kilomt kare. Kapital li se Jjtawn. giyan: a. 1. Moun Giyn. 2. Ki konsne Lagiyn. Giym Eb (Hebert Guillaume) : np. Avoka, pwofes laten nan lise Estenyo Vensan, nan vil Senmak. giyon : n. Move chans, pichon. Moun ki pote move chans Ou genl gen giyon. giyonnen : v. Mete giyon sou moun. Anmde. Pa vin giyonnen mwen ak tout kriye ou a. giyotin : n. Zouti pou koupe kou. 2. Zouti pou koupe papye nan biwo. glann : n. 1. yon gn osinon yon gwoup selil ki f sekresyon ki al devse yon lt kote. "gn tankou pankreyas, fwa ak glann tiwoyid ki pwodui sibstans (mn) k a bezwen. Sans yo voye enfmasyon bay svo a, l svo a deside kisa ki pou ft, li voye enfmasyon an swa nan Miskilati yo, swa nan glann yo. Glann yo pwodui diferan kalite pwodui ki al devse nan san moun. "mn yo kontwole divs kalite fonksyon tankou kwasans ti moun, apeti, somy, swaf eltr. 2. Pati nan k moun ki gen rap ak iminite, enfeksyon elatriye. Gangliyon lenfatik ki anfle nan kou nan lenn ak anba zsl. Kou mwen gen lafyv glann anbabra mwen yo anfle. glas : n. 1. Dlo ki vin konjle. Mete glas nan ji a pou li kapab fre. 2. miwa. li ap gade nan glas 3. moso vit. glasaj : n. sik dekoratif ki sou gato.

PAGE 201

Diksyon Kreyl Vilsen -200glase : a. Ki gen glas ladan l, ki frt Dlo a glase. glasi : n. Sifas plat an beton ki svi pou seche danre. Mete mayi a sou glasi a. Teras. glasiye : v. F yon espas an beton vin lis. Yo glasiye pewon kay madan Loran an. glasye : n. Veso kote yo mete glas pou f l dire pi lontan. Glasye sa a travay byen, li byen izole. glasyal : a. konjle, frt anpil, ki sanble ak glas. 2. Frt, ki pa akayi moun byen. glasye : n. bwat pou konsve glas; bwat pou konsve manje. glayl : n. plant dekoratif ki bay fl divs koul. gl : n. Mikis, likid ep ki ka soti nan k yon moun Gl sa gen move od. glikojn : n. Yon kalite sibstans (polisakarid, lanmidon ki gen fmil chimik C6-H10O5) ki nan fwa ak miskilati epi ki ap vin tounen glikoz (sik) ofi-amezi k a bezwen sik. glikoz : n. Sik likid, glisid ki gen sis kabn (fmil chimik C6-H12-O6), ou ka jwenn li nan myl, nan rezen nan fwi nan san ak nan lanmidon. Svo tout moun bezwen glikoz. glisad : n. 1. Jwt pou timoun glise. Timoun toujou renmen al jwe nan glisad la. 2. Yon kote ki anpant epi moun kapab glise fasil. Frennen davans nan koub sa a, pou ou pa pati nan glisad la. glisan : kote moun ka glise fasilmant glise : v. Deplase sou yon sifas ki lis Vini pou nou al glise sou palisad la. 2. Deplase sanzatann. Po fig la fm glise. 3. Fofile. Mwen glise km nan sal la mwen pran daso. gliserin: glisewl, yon siwo san od epi san koul yo f nan manifakti l melanje epi idwolize luil ak grs di. Li svi nan izin pafen nan izin manje, nan eksplozif eltr. glisman : glise san kontwl nan direksyon yon bagay. glb : n. Boul ki reprezante lat avk tout peyi yo epi lanm ak lt dlo yo tou. L n ap f jeyografi, nou gade nan glb la pou nou w kote peyi yo ye. 2. Boul ki leve sou po moun. global : a. 1. Ki gen relasyon ak lat osinon ak fm lat. 2. Ki gen fm won tankou yon glb. 3. Ki konpl ki touche tout pati ki merite touche. globalman : adv. An blk, an gwo. globil : n. selil nan san. Gen globil wouj gen globil blan. globil wouj : Selil wouj nan san ki transpote oksijn soti nan poumon an ale toupatou nan selil yo. glokm : n. maladi nan zye ki f presyon nan zye ogmante. glorifye : v. bay glwa, onore, lapriy. 2. f konpliman plis pase sa ki ta neses. gls : n. Bouty an v ki svi pou mezire volim luil osinon gaz Vann mwen demi gls luil. glos : n. pati nan liv ki bay difinisyon mo ki nan liv la. glt : n. 1. Pati nan gj. Se nan glt la mwen gen doul.2. Onomatope pou vale. Mwen vale remd la glt. glouton : n. moun ki manje twp. glwa : n. f lwanj. Mwen bay Bondye glwa pou tout sa li f pou mwen. gobe (gbe) : v. Vale, bafle, manje vit, vale vit. Ng la gobe tout manje a. gobl : n. Gode, veso pou moun bw likid. Mete ji a nan gobl pou mwen. gch : a. Kote ki paltb dwat la. a gch a dwat. goche. a. : Moun ki svi ak men goch yo pou ranplase men dwat yo; moun ki gen plis ladrs ak men goch yo. Katrin goche, li pa kapab ekri ak men dwat li.

PAGE 202

Diksyon Kreyl Vilsen -201gochis : n. yon moun ki gen pozisyon politik orijinal, liberal osinon radikal; pozisyon ki nouvo. gode : n. veso pou moun bw. Mwen gen yon gode aliminym. godt : n. Tenbal, gode. Godt se yon veso pou moun bw ki ft an aliminym osnon an plastik. Chak maten, Tipl bw yon gwo godt akasan. godrin (goudrin) : n. Bwason ki ft ak po anana fmante. Mwen pa vle bw godrin. Gf Lagonav. np. : Espas kote lanm a antre ant pati n ak pati sid peyi Ayiti a. Se la zile Lagonav ye tou. gf : n. Espas kote lanm antre nan t. Mwen poko janm al nan Gf Lagonav la. gg-magg : n. dezd, kote tout bagay melanje san diskresyon. gogo : estil rad. 2. Estil dans ak amizman nan dikotk. 3. Dans dezabiye osinon mal abiye ki ap gouye sou sn nan yon ba. gj : n. Gagann. Pati nan kou moun, sou devan kou li. Tigason an kenbe lt la nan gj li, li manke toufe l. gjt : n. Gj. Yo koupe gjt poul la. gl : n. Bi. Nan jwt foutbl, se l ou bay yon gl, ou f yon pwen sou lt ekip la. Nan match foutbl y a, Ayiti bay Trinidad sis gl. glgota : n. Non yon vil tou pre Jerizalm, kote yo te kloure Jezi sou lakwa. Madan Chal pral vizite Glgota ane pwochen. glkip : 1. Gadyen nan foutbl. Ekip sa a pa gen yon bon glkip. gm : n. Efas, pati nan kreyon pou efase. Prete m yon gm. 2. Chiklt, pati nan plant moun moulen nan bouch san vale. Gen moun ki renmen gm paske li dous. gon : n. Pati ki soutni panti pt. Gon sa a bezwen repare. gonad : n. gn mal ou feml (ov ak testikil) ki pwodui gamt yo (ovil ak espmatozoyid) selil seksyl yo. Gonad yo pwodui plizy omon seksyl. Gonayiv. np. : Vil prensipal depatman Latibonit. Non an soti depi nan lang endyen ki te nan zn nan anvan Kristf Kolon te debake. Se la Desalin te pwoklame endepandans Ayiti premye Janvye 1804 apre yo te fin genyen batay kont Lafrans. Gonayiv gen yon gwo izin koton, yon izin luil epitou se yon kote yo f anpil sl. Vil ki bay sou gf Lagonav la, li gen 10, 000 moun konsa ki ret ladan l. Ivwoz se moun Gonayiv. Gonayivyen: n. moun Gonayiv. gonbo: n. Kalalou. Mwen ta manje yon bon gonbo. gondole : v. Koube, bonbe, ondile. Imidite a gondole liv yo. gonfle : v. 1. Mete l nan yon bagay pou f l ogmante volim. Eske ou vle ede nou gonfle balon yo? 2. Endijesyon, balonman ak dyare nan vant yon moun l li pa byen dijere manje li manje. gonfleman : n. Endijesyon Lotrejou mwen te gen yon sl gonfleman. gonm : 1. Lakl Mete plis gonm pou papye a ka kole. 2. Efas, pati nan kreyon pou efase. Kreyon Bondye pa gen gonm. 3. Chiklt, pati nan plant moun moulen nan bouch san vale. Mwen rayi moulen gonm. gonmen : v. mete gonm. Tab la gonmen ak siwo. gonokk : n. bakteri ki bay enfeksyon ak maladi gonore. gonore : n. Maladi moun pran nan sks, ekoulman, chodpis, grann chal; enfeksyon ak bakteri ki bay moun maladi nan sks. Dokt trete gonore ak antibyotik. goril: n. Gwo senj ki gen anpil kouray yon mal senj ka peze jiska 500 liv. Goril rete nan jeng. An jeneral yo timid, entelijan,

PAGE 203

Diksyon Kreyl Vilsen -202kapon; yo renmen manje fwi ak legim (vejetaryen). gou : n. 1. Ef yon manje f nan bouch ou l ou ap manje l, ki f yon ef nan lang. Diri sa a gen bon gou, siman se diri rapsowo. 2. Bon chwa. Si yon moun kapab bati yon kay konsa li gen bon gou. goud : n. Lajan Ayisyen. Ofisylman, se senk goud ki f yon dola meriken. 2. Veso an kui eskout svi pou mete dlo. gouden : n. Vennsenkb. Banm de gouden. goudwon : n. Asfalt, likid ep ki svi pou asfalte wout Bs la ap met goudwon. nan lari a. goudwonnen : v. mete goudwon. gouf : n. falz goumandiz : n. manje san kontwl. Manje san grangou; manje km yon amizman. goumen : v. 1. Batay ant de moun osinon ak yon sitiyasyon. M ap goumen avk ou si ou anmde m. 2. Lite. Nan lavi a se nan goumen yon moun f senkb. goumt : n. Brasl, bijou moun met nan bra. Goumt ou a bl anpil. Gourj Jislen (Ghislain Gouraige) : np ekriven, eseyis, kritik liter, jounalis, diplomat, pwofes. Li ft Ptoprens an 1918. Li te elv Kolj Sen Masyal. Li te etidye Inivsite Laval, Kebk, Kanada ak Inivsite Sbn, Pari, Frans. Li tounen Ayiti, li pwofese nan Af etranj ak an ansyman. An 1966, li kite Ayiti li te vin pwofes nan Inivsite Albani, Nouyk. gous : n. Pati nan plant ki pote grenn plant Gous pwa sa yo bl. gout : n. Titak dlo osnon lt likid Pa lage gout dlo sou mwen. Pi piti kantite dlo ki ka fme ak fs gravite. goute : v. 1 Eseye, teste. Te m goute diri a pou mwen w si mwen renmen l. 2 Pran gou ak lang. Mwen goute diri a, li sale. 3. Kolasyon. Se l goute. gouty : n. Kondui nan twati kay pou rasanble dlo lapli. Nou ranmase dlo lapli ki sot nan gouty a 2. Twou nan tl kay. Gen yon pakt gouty nan tl la. gouvnab : a. sitiyasyon ki fasil pou jere. gouvnant : n. fi ki ap travay nan presbit. Bn ki okipe tout koze nan yon kay epi ki gen kontwl depans lajan. gouvnay : 1. n. Volan bato ki svi pou kontwole direksyon. Se premye fwa mwen manyen gouvnay yon bato. gouvnen: v. Jere, dirije. Mwen pa konprann jan ou gouvnen kay sa a. gouvnman : n. Sistm administratif yon pati politik mete anplas pandan tan li opouvwa a. Ayiti, moun ki chf gouvnman an se premye minis la epi li gen yon gwoup minis ki fme gouvnman an. Chfdeta-a se prezidan peyi-a. Prezidan chwazi premye minis lan epi premye minis lan chwazi minis yo. Tip gouvnman an rele repiblik. Nan sistm Ayiti-a gen de chanm, chanm depite yo ak chanm senat yo. Se vt pp la ki chwazi depite ak senat yo. Anplis gen sistm jistis ki gen pi gwo enstans li nan Lakou Kasasyon. Detay ki esplike kijan tout enstitisyon sa yo mache youn ak lt, nou jwenn yo nan Konstitisyon peyi a. An 1999, se Konstitisyon 1987 la ki an vig. gouyad : n. Mouvman vire ren, dans vilg nan kananval. Nan kanaval toujou gen anpil moun ki ap bay gouyad. gouyan-gouyan : bwate gouye : v. endesan. Sispann gouye la a, mache pi devan. govi : n. Veso an ajil ki svi nan seremoni vodou pou konsve lespri Ou pa dwe svi ak govi a nenpt kijan. goyin : n. Zouti pou koupe bwa, planch. Ou dwe sere goyin nan lwen paske si timoun yo al jwe av l, li kapab blese yo. gozye : n. gj

PAGE 204

Diksyon Kreyl Vilsen -203gra : a. 1. Gwo. Fi sa a gra. 2. Ki gen anpil grs Manje a gra. 3. Ep. Liy sa a gra. 4. n. Grs Moun pat dwe manje anpil gra. graba : n. kabann moun pv. Povrete. grad : n. 1. Nivo, degre Li gen yon gwo grad nan lame a. 2. Enptans. Machin nan ba li grad. grade : v. Pran grad. Depi yo grade ou a, ou touche plis kb. graden : n. ban nan estadym. Espas popil. gradoub : n. 1. Trip. Gen moun ki konn kuit gradoub. 2. Katilaj. gradye : v. diplome, fini yon pwogram. graf : n. 1. Desen ki reprezante val nimewo ak chif. Graf an fm koln, an fm sk, an fm liy. 2. "ganizasyon, enfmasyon osinon chif ki pmt konparezon fasil. grafik : n. desen, ilistrasyon. grafit : n. Kabn ki svi pou f min kreyon. grafiti : n. desen sou miray piblik. grafouyen : v. Graje po yon moun ak zong ou. Mwen w ou grafouyen pitit la. 2. n. kote po yon moun graje men ki pa senyen. graj : n. 1. Zouti nan kizin ki svi pou graje; li ft an metal, li gen yon pakt twou pwenti. Graj sa a pa file. 2. a. Ki pa lis. Kijan po ou f graj konsa a? graje : v. 1. Enve epi ki pa ka f anyen Kalo graje pou li w Jan pran tout kb la. 2. Fwote yon manje sou graj Mwen fin graje kokoye a. 3. Grafouyen, abime. Madan Wob graje janm li l li tonbe a. 4. a. Eta yon manje apre ou fin fwote l sou graj. Kokoye graje. gram : n. Inite mezi pwa. Inite mas nan sistm metrik lan. Yon ti kiy sik peze senk gram. gramatikal : a. ki konsne gram ak sentaks. gram : n. Liv ki gen tout rg kijan yon lang ganize, kijan pou pale li, kijan pou ekri li, kijan pou f konpozisyon. Chak lang gen gram yo. grameryen : n. lenguis ki espesyalize nan etid gram. gran banda : n fr. Moun ki ap f w. Mwen pa mele ak gran banda. gran dam : n fr. 1. Fi ki gen gwo devire, fi ki alz. Fi ki ap mennen yon vi sosyal agreyab Se gran dam, se li ki alatt resepsyon an. 2. Fi ki [pran pz] evolye. Se pa tout ng ki antann li ak medam ki ap pran pz gran dam yo dey a. gran devire : n fr. Moun ki gen kontak, ki ka f gwo demach. Mwen pral f yon gwo devire dey a. gran grann (gran granm) : n. Manman grann. Gran grann mwen te rele Likrs. gran ng : n fr. 1. Moun ki ap mennen bl vi. Se gran ng tankou ou ki ka leve ta nan kabann. 2. Moun ki gen lajan. Se gran ng tankou ou ki ka achte oto sa a. gran panpan : n fr. Moun ki renmen f tout bagay angran pou f w. Ou se yon gran panpan. gran van ti lapli : n fr. Anpil pale, san aksyon Jera se gran van ti lapli, pa okipe l. gran : a. 1. Ki grandi, ki gen laj. Mwen pat janm konnen ou te gen gran gason konsa non. 2. Ki fin grandi, ki pa timoun ank. Mwen gentan gen gran timoun mach, kounye a, se nan inivsite yo tout ye. 3. Ki pran espas. Kay la gran anpil, madanm, mwen pap kapab netwaye tout pys yo yon sl kou jodi a. granbrenn (granbreng) : n. 1. moun ki pa timoun piti, ki fin grandi. Granbrenn tankou ou, ou pa dwe ap mache pyeyat. 2. Ki gen janm long. Joslin pa piti non, li se yon granbrenn. granchire : n. 1. Moun ki ap f w; ki renmen depanse. Ou se granchire, ou mt f depans yo oumenm.

PAGE 205

Diksyon Kreyl Vilsen -204Grandans (Grande'Anse). : 1.Twazym gwo rivy Ayiti. Li tonbe nan lanm a nan zn Jeremi, nan depatman sid. 2. Youn nan depatman ki gen Jeremi km chflye. Li gen 5 awondisman,18 komin, 9 katye ak 79 seksyon kominal. grand (grandt) : n. 1. Wot; Dimansyon. Ki grand Michlin? Ki grand poto a? Si ou w grandt timoun yo vini. 2. Enptans sosyal. Mari gen foli grand. grandi. v. : Pouse, devlope. Ti moun yo fin grandi, si ou w grandt yo. grandiz : n. Moun ki ap pale ki pa aji; moun ki gen bon bouj pou pale. Moun ki pale angran men ki pa f sa li pwomt li ka f. Chlb. Ou se grandiz. grandon : n. moun ki gen anpil t. Moun ki eritye anpil t. grandou : n. gwo kap. Depi mwen piti mwen toujou renmen moute kap pase grandou paske grandou a tw gwo, mwen pa ka kontwole l. Grandra : Youn nan denominasyon ak estil nan pratik Vodou. grandyoz : a. gran, enpozan, mayifik, granpanpan. granfma : n. Granpanpan Ki granfma ou vin ap f la a? 2. Dimansyon ki depase dimansyon regilye. grangou : a. 1. Ki bezwen manje. L mwen grangou, si mwen pa manje touswit gaz anpare mwen. 2. Voryen, akrk. Tinonm nan plonje sou byen fi a, li dechpiye yo tankou yon ti grangou. grangozye (gangozye) : n. 1. Zwazo, pelikan. Gen bl grangozye nan vil Tanmpa. 2. Gouman, aloufa. Ou manje tankou yon grangozye. 3. Vil nan peyi Ayiti. Ou se moun Grangozye, mwen se moun Ansapit. granit : n. wch di ki sanble ak vit. granjan : adv. granpanpan, ki bl epi ki koute ch. granmanj : n. moun ki abize lajan leta. granmaten : n. Bon. M ap tann ou demen granmaten. granm : n. Manman manman ou osinon manman papa w. Mwen konn al pase vakans kay granm mwen chak ane. granmsi : 1. San kb, gratis. Mwen pap travay pou granmsi. 2. Grasa, ak d. Mwen reyisi peye lekl timoun yo granmsi Antwn ki prete mwen di dola. granmt : n. Bondye. Granmt la, ou menm ki konn tout bagay, ede mwen non. granmoun : n. 1. Moun ki fin grandi. Manman ou ak papa ou se granmoun. 2. Moun ki fin vyeyi. Granm Ins granmoun, ou dwe padone l. grann (granm) : n. Manman manman ou osnon manman papa ou. Grann mwen soti, li pa la. 2. Fi ki depase 65 lane. Grann Bretay : np. Zile prensipal nan wayom larn Anglet (Anglet, Walon, Eks) an plis gen Ilann-Din. Grann Brijit : espri Vodou ki mache ak Bawon Samdi. Grannrivydin, Grantrivydin, grantrivy (Grande Rivire du Nord). : Vil nan mitan depatman n. Rita se moun Grannrivydin. Grannsalin (Grande Saline) : np. Vil kote yo f anpil sl b Gonayiv, nan depatman Latibonit. Marilisi se moun Grannsalin. granpapa (granp) : n. Papa papa ou osnon papa manman ou. Granpapa m te mouri. Mwen te konn toulede granp mwen yo, yo te toujou konn ap banm kb pou mwen achte fresko ak pistach. granparan : n. Granp ak granm, granpapa ak granmanman. Granparan mwen yo renmen m. Grantrivy Din (Grann-Rivy-din): np. awondisman ak komin nan depatman N. grap : n. 1. Fui ki rasanble ansanm nan tij yon plant. Yon grap rezen. 2. adv. ak

PAGE 206

Diksyon Kreyl Vilsen -205grap Ak kl, san jantiys; pran ak grap. Pale mal ak yon moun, rele sou yon moun osnon pale avk li ld pou endike ou pa kontan osnon ou pa dak. Mwen pran l ak grap. grap : n. 1. Fwi osinon fl ki rasanble ansanm. 2. gn seks gason. grapiyaj : n. degaje, aktivite ki pa rapte men moun f pou siviv. 2. Rekt ki ft pa etap. gras lamizrikd! : interj. Gen pitye! Gras lamizrikd, kote nonm sa a soti. gras : n. 1. Padon F mwen gras tanpri. 2. Sip ki sti nan yon fs sinatirl. grasye : v. F gras, padone. Yo grasye akize a. grate : v. 1. Fwote pou wete kichy. Mwen grate tt li pou li. 2. Dispart. Kou li w m, li grate. 3 .a. Ki lakz gratl. Pwa grate. gratl : n. 1. Gratman, gratezon ki f yon moun grate. Moun ki gen gratl konn grate joustan yo senyen po yo. 2. Plant ki grate. Atansyon, pa mache sou zb sa a, li plen gratl la a. gratifikasyon : n. 1. Rekonpans pou yon travay ki byen ft ; Poubwa. Si ou jwenn bous mwen an m ap ba ou yon gratifikasyon. Jan se nonm ki bay bl gratifikasyon l li al nan restoran. gratis. adv. : San peye. Asw a Tabou ap frape gratis, ou pa gen senkb ou ap peye? gratman : n. bezwen grate. graton (graten) : n. Kwout nan fon chody l moun kuit yon manje Graton diri a bon. gratwa : n. Zouti pou grate. Prete m gratwa a pou mwen grate mb la. grav : a. 1. Sev, danjre. Aksidan grav. 2. Serye, enptan. Msye komt yon er grav. 3. Ba. Vwa grav. grave : v. 1. Make, difisil pou efase. Istwa a grave nan memwa m. 2. Grafouyen. Ou grave tab la. gravite : n. 1. sikonstans ki ka pote rezilta ki pa bon. 2. Nan syans fizik, fs ki atire tout bagay pou f yo rete kole ak t. pezant, atraksyon, gravitasyon. gravwa : n. gravye, ti wch pou mete nan chemen, wch pou melanje mtye. gravye : n. Wch kase ki svi nan konstriksyon Kamyon an delivre gravye a. 2. Wch ki akimile l dlo larivy desann. grf : n. Yon metod repwodiksyon aseksyl nan plant kote yo kole pati yon plant nan yon lot plant ki sipte li, pou rive pwodui fwi ki gen avantaj toude plant yo. 2. Operasyon medikal pou ranplase yon gn nan yon moun ki malad ak yon gn ki soti nan yon lt moun. Grf k, grf fwa, grf po. grefaj : n. rezilta yon grf. grefe : v. f grf. grefye : n. Ofisye ki ekri epitou ki klase tout pwosedi nan tribinal sivil. Grefye yo pran nt nan reyinyon ofisyl. grk : 1. moun ki f nan peyi Lagrs. 2. n. Grp, sak pou koule kafe. grl (lagrl) : n. Ti moso glas fen-fen ki tonbe ak lapli. gremesi (Granmsi ). : adv. pou gratis, san kb. Mwen ap travay pou gremesi. grena : a. koul wouj fonse. 2. Py espesyal yo mete nan bijou. grenad : n. 1. Fwi tropikal Grenad gen yon pakt ti grenn si andedan l. 2. Zam ki ka eksploze. Yo svi ak grenad nan lag. grenadin (grennadin) : n. Fwi tropikal, gwo tankou yon kowosl, koul dey li jn, andedan an gen anpil grenn; l ou plati yo, gen yon ji ki soti ladan yo, ki bay ji grenadin nan. Grenadin se pami fwi Jeral pi renmen.

PAGE 207

Diksyon Kreyl Vilsen -206grenadya : n. Fwi, pi piti pase yon zorany; li gen yon pakt ti grenn andedan l, yo gen yon ji ki soti ladan yo, ki bay ji grenadya a. Gen anpil grenadya Jakml. grengole : v. Glise desann, degrengole, gengole Mwen grengole nan pant la. grenn : n. 1. Pati yon plant, pafwa se av l yo repwodui plant yo. Si ou plante yon grenn, li ap jmen, li ka vin yon lt plant menm jan ak plant kote li te sti a. 2. Testikil, pati nan g repwodiksyon gason ak mal bt. 3. inik Yon grenn pitit mwen genyen. grenna (grena) : 1. Koul. Machin sa a wouj grenna. 2. Py, wch koul wouj. Bag sa a gen yon bl grena ak de dyaman. grennad : ale gade grenad grennen : v. 1. Wete nan zepi, degrennen, separe. Vin grennen mayi a pou mwen. Gaye, separe. Fanmi an fin grennen. 2. Kmanse deblatere, pale san rete. Msye grennen betiz la a. 3. grennponmennen (grennpwomennen) : n. Vagabon, ki toujou ap deplase, flann Jan se grennponmennen, si li di ou li ap mennen ou, li konn wout. grenouy (krapo) : n. Bt ki gen po lis, batrasyen. Li devlope pa etap, yon etap lav kote li devlope k ak najwa nan dlo (akwatik) ak yon etap adilt (teryen) kote li vin gen pat epi najwa yo tounen poumon. Gade yon grenouy. grenpe : v. Monte. Timoun yo grenpe pyebwa a. grenye : n. 1. Pati anwo nt nan yon kay, galata Pa gen grenye nan kay sa a. 2. Depo pou grenn. Grenye a plen mayi. grp : n. Ti sak ki ft ak syanm ki svi pou koule kafe. Kafe nan grp gen bon gou. grs : n. 1. Luil di. Mantg se grs. 2. Tout kalite maty ki gra, likid osnon solid, animal osinon vejetal. Luil, b, magarin, tout se grs. 3. Librifyan. Grs machin nan sal, li l pou chanje l. 4. Yon pwodui ki glise ki genyen kabon, idwojn ak oksijn nou jwenn nan plant ak zannimo. gresay : n. mete grs osinon luil. grese (grse) : v. 1. Mete grs. Grese diri a, li chch. 2. Librifye. Grese mot a. 3. Mete yon ti kb nan men yon moun. Grese pat mwen non. Gresye : lokalite nan depatman Lws ant Kafou ak Leyogn. grv : n. L anplwaye kanpe yon travay an gwoup pandan yon tan pou yo ka pwoteste osinon pou yo f demann pou jwenn plis kb, mey kondisyon, mey or, eltr grevis : n. moun ki ap patisipe nan yon grv. Grey Kathy: np. Manbo ameriken ki pratike relijyon Vodou Ayisyen. Senbl li se [Bon Mambo Racine Sans Bout Sa Te La Daginen. "Se bon ki ra"] gri : a. Koul ant nwa ak blan. Gen moun ki gen cheve gri ou byen zye gri. L lapli pral tonbe nwaj yo vin gri. Gri tankou po silab. gridap : a. Ki woule, l pwent cheve woule tankou espiral. Cheve kout epi ki woule. grif : n.1. Mo pou dekri diferan tent koul ou jwen kay moun ki melanje ant ras nwa ak lt ras; grimo. Jan se yon grif ak tt grenn, madanm li se yon grifn ak cheve wouj. 2. Zong ki nan pat yon bt. Grif chat. grife : v. Grifonnen, grafouyen; atake ak zong. Pa grife m tande. grifin : n. koloran pou netwaye soulye blan. 2. likid pou bay koul blan. grifonn (grifn) : n. Moun nwa, koul kl, tt grenn. Ti grifn sa a bwd. grifonnen :v. 1. F madigridi Jan poko konn ekri, li konn grifonnen.

PAGE 208

Diksyon Kreyl Vilsen -2072. Ekri an vits, san pran tan. Mwen grifonnen lt sa a pou ou rapidman. grigri : n. Cham moun met sou yo. Dapre kwayans, li gen pouvwa majik Si ou vle yon grigri se pou ou ale f yon vizit kay Kanson F. 2. Yon kalite zwazo. grij : n. twou dy. griji : v. mete pli nan yon twal, nan yon jip. grimas : n. 1. Ekspresyon, santiman dezagreyab ki part sou figi. Js dezagreyab moun f ak figi. Pa f madanm nan grimas, Kawl. 2. Jouman yo bay yon moun pou denigre l, pou di li pa merite apresyasyon Gade l grimas la, non. grimasye : n. Rans, ki ap f mativi, tenten, enteresan. griml : n. Fi koul kl ak tt grenn. Ti griml sa a timid anpil. (al gade grimo) grimo : n. Moun ki nan ras nwa melange ki koul kl epi ki gen tt grenn; pitit yon milat ak yon moun nwa, osnon pitit de milat, osnon pitit yon moun nwa f ak yon moun blan. Antwn se yon ng kl, yon grimo ki rete nan Ri Dipp la, ske ou konnen l? grinbak : n. lajan meriken, gwo lajan. Antwn vin w mwen la a ak pch li plen grinbak, li pa menm ban mwen senngoud menm. grip : n. Maladi ki f moun touse, rim, maladi anrimen; enfeksyon nan sistm respiratwa Se sezon grip semenn sa a. gripe : v. Ki gen grip, anrimen Mwen gripe, pa bo mwen. griy : pati nan recho chabon ki kenbe chabon ak chody. 2. Recho ptatif. 3. Ba an metal ki devan radiyat otomobil. 3. Tuil an metal ki nan fent pou anpeche moustik pase. griyad : n. Vyann griye, vyann boukannen. Mwen ta manje yon ti griyad. griyay, griyaj : n. tuil, materyo an metal osinon an plastik ki tankou yon twal an f ki gen anpil ti twou ladan l pou l pase men pou moustik ak marengwen pa pase. Pa gen griyay sou galri madan Chal la, se sa ki f marengwen anvayi ou konsa a. griye : v. 1. Kuit nan chal san dlo. 2. Kuit sou chabon. Vyann griye. 3. Kuit anba chal, boule, kankannen. Soly la ap griye m. griyen dan. : Ri alz, san limit, alz. Sispann griyen dan ou ak timesye yo, yo pa menm zanmi ou menm. griyen : a. 1. Blayi, louvri, lage. Gade kijan zo kou Tichal griyen, msye genl malad? 2. Ri. Sispann griyen dan ou la a. 3. Mg. Ou pa w jan tout zo kou Pola vin griyen, li fini pitit. griyo : n. Manje ki ft ak vyann kochon fri, yo svi griyo souvan ak pikliz epi ak bannann peze. Griyo: n. mo afriken ki soti nan Ginen ki svi pou reprezante yon powt oral. 2. Sk entelektyl ki revandike yon nasyonalis nwa epi ki idantifye Vodou km sous kote espri ayisyen jwenn enspirasyon li. grizon : n. mab ki pa an bon eta. grizonnen (griznen) : v. 1. Ki kmanse gen cheve blan. Leyon kmanse grizonnen. 2. Ki gen yon ti koul gri abime. Rad sa a pa blan ank, li pachiman, li yon jan grizonnen. Gwadloup : np. De zile nan karayib la ki se yon depatman franse. De zile sa yo ki fme Gwadloup la se Bast ak Grannt. gwadloupeyen : n moun ki sot nanGwadloup. Gwakanagarik. np. : Chf endyen nan szym syk ki te nan pati Ndws zile Ispayola a. Pati sa a te rele Maryen. Gwakanagarik te resevwa Kristf Kolon l li te rive an 1492.

PAGE 209

Diksyon Kreyl Vilsen -208gwn : n. 1. Pye palmis ki gen makn mayi mare sou li. 2. Metd pou seche ak estoke mayi sou pye palmis. gwano : 1. poupou chovsourit; poupou zwazo lanm ki svi k angr natirl. Gwantanamo : np. Vil nan peyi Kiba kote Ameriken gen yon baz naval. Gwaryonks. np. : Chf endyen nan waym Magwa nan zn Nds ispayola nan szym syk. gwat : n. Maladi gj anfle Moun ki gen gwat konn bezwen plis yd. Gwatemala : np. Peyi nan Amerik Santral kote tradisyon endyen an f anpil. Gwatemala se yon bl peyi. 2. Kapital peyi Gwatemala. Gwatemaltk : n. 1. Non moun ki soti nan peyi Gwatemala Anntonyo se yon Gwatemaltk. 2. a. Ki gen avwa osnon ki pou Gwatemala Tikal se yon piramid gwatemaltk. gwayabl, wayabl : n. chemiz plise pou gason. gwayav : n. fwi twopikal ki gen yon koul woz ak yon pakt ti grenn ladan l. Mwen renmen f konfiti gwayav, li santi bon. gwayil : a. ki pa rafine, ki pa gen many. gwevo : n. Ti chanm ki svi pou svis vodou. Anjeneral li gen yon otl ladan l. Si ou pa inisye ou pat dwe antre nan gwevo a. gwoble : n fr. Malvina, twal abako, twal koton koul ble Mwen gen yon pantalon gwo ble. gwo bonnanj. : Lespri yon moun, dapre kwayans popil. Pa janm kite gwo bonnanj ou ak ti bonnanj ou nan kont, se bagay ki pou f ou fou! gwo je (gwoje) : 1. Ki gen gran je. Alis se yon tifi gwo je, ti bouch. 2. Akrk, ki gen jf. Ou gwoje anpil, pitit. gwo lo : Nimewo ki genyen nan lotri, dyakpt. Mwen gen nan gwo lo a. gwo soulye (gwo sowe) : n fr. Moun san manny, san edikasyon. Kalo se yon gwo soulye. gwo sowe ( gwo soulye) : n fr. Moun san manny, san edikasyon. Kalo se yon gwo sowe. gwo zo: n fr. Kosto, ki pa gen ti k frajil Wob wo zo, men wot l, men laj l. gwo zotobre (gwo ng, gwo popo, gwo bwa, gwo zouzoun) : n fr. Moun enptan swa paske li gen lajan, swa paske li gen kontak. Mwen konn yon gwo zotobre ki ka ban nou yon rekmandasyon. gwo zouzoun : n fr. Gran ng, moun ki gen lajan, ki ap brase gwo aktivite epi ki ka bwd tou Ou sanble yon gwo zouzoun. Gwo abitan : Moun andey ki gen mwayen, ki enptan nan vil kote li rete. Gwo abitan yo konn gen koms, anpil t epi pi gwo kay nan katye kote yo rete a. Anpil nan gwo abitan yo konn chf seksyon epi yo reprezante gouvnman lokal la. gwo : a. 1. Ki pa piti, kokenn chenn. Se nan yon gwo kay Menelas rete. 2. Grav, enptan. Se yon gwo koze ou di la a. 3. Anpil. Mwen pa gen gwo pou mwen ba ou, reziyen ou ak monnen sa a. gwobrenn : n. Grandt, gran fi, gran gason Gwobrenn tankou ou, pa anmgde timoun yo. gwg : n. 1 Bwason ki gen alkl. Te gen anpil gwg nan ft sa a. 2. Tafya, kleren. gwgmann : n. Moun ki renmen bw bwason ki gen anpil alkl osnon tafya. Woje se gwo gwgmann. gwojan : n. ki pa byenelve, gwosoulye. Se pou ou many pale ak Ari pou li sispann f bagay sa a, sa se bagay gwojan monch.

PAGE 210

Diksyon Kreyl Vilsen -209gwoje : a. gen jf, vle tout pou li. Ala tifi gwoje papa, li pran tout gato a pou li sl epi li kite yon tikal pou mwen. gwo-midi : n. Lajounen pandan gen soly. Gwomn : np. awondisman ak komin nan depatman Latibonit. Vil ki toupre Basenble Janka se moun Gwomn. gwonde : v. 1. Bwi ki sti nan gj moun osnon bt l li fache. L papa mwen move, li gen yon jan pou l gwonde se kouri nou kouri al kache. 2. Bwi ki ft l ou tande loraj. Li pral f lapli, jan mwen w loraj ap gwonde la a. gwopopo : n. gran ng, gwo chabrak. gws : n. 1 Douz douzn (144). Mwen achte pa gws pou mwen revann an detay. 2. Ansent. Fi sa a gws. gwos. : Espas yon moun pran dapre pwa l ak wot l. Si mwen te gwos w, mwen pa ta achte gwo manman rad sa a, mwen ta mete rad seksi menm jan av w. gwoss : n. 1. Ansent, sitiyasyon yon fi ki ap pote yon pitit nan vant li. Eva ap krache, siman li an gwoss. 2. Peryd tan, nf mwa pandan yon fi ansent. Gwoss Eva a byen pase. gwoss ektopik : nfr. Gwoss ki pa chita nan matris. gwosis : n. Komsan ki vann angwo. Mwen pa janm renmen achte nan men revandz, se kay gwosis mwen toujou achte. gwosisman: gwosomodo ( gwsomodo) : adv. San detay Li rakonte m istwa a gwosomodo. gwosye : a. Gwojan, malelve. Woje se yon nonm ki gwosye. gwosyte: gwt : n. Twou wch anndan yon mn. Gen plizy gwt Kenskf. gwoup Labwocht. : Gwoup atis Ayisyen ki te vini ak yon estil nouvo. Se Likn Laza ki te alatt Gwoup Labwocht la. gwoup : n. Plizy, pliske youn,rasanbleman moun. Gade gwoup timoun sa ki ap jwe nan lakou a, yo pa janm bouke.2. Kategori. 3. Nan matematik, relasyon asosiyasyon ant divs eleman. gwoupe : v. ransanble, ganize an gwoup. gwoupman : n. rasanbleman, fmasyon gwoup. gwouye : 1. arimen, deplase pou ajanse. 2. Danse ak hanch. gwouy : moun osinon atis ki ap gwouye. H h : Lt nan alfab Kreyl Ha ent : Son pou f moun sote. had : varyasyon rejyonal pou A rad @ hanch : n. pati nan k moun ant dy ak lenn, kote zo kuis la vin tache. 2. varyasyon rejyonal pou A ranch @ hele : varyasyon rejyonal pou A rele @ hen. ent. : pltil. Son pou reponn. Son pou endike atansyon. hey ent. : son pou atire atansyon yon moun. Hey tigason pa pise la a. hing-hang : n. kont, diskisyon, chen manje chen. houmf (hounf) : n. tanp vodou. houn: prefiks ki vle di pisans envizib, nan plizy lang afriken. Nou jwen li nan mo tankou Hounsi, Houngan, Hounf. hounsi : n. inisye nan relijyon vodou. houngan : n. p nan relijyon vodou. houy : onom. Son pou ankouraje yon bourik osinon lt bt chay pou yo mache Houy milt la. 2. Son pou make sezisman Houy men pikan antre nan pye m.

PAGE 211

Diksyon Kreyl Vilsen -210I i : lt nan alfab kreyl. Ib Fnan (Fernand Hibbert) : np. Ekriven, womansye, dramatij, edikat, kontab, diplomat. Li koni plis pou woman li ekri. Li ft Miragwn nan ane 1873, li vin Ptoprens nan ane 1883 epi li al lekl nan Kolj Senmasyal. Apresa li al kontinye etid li nan peyi Lafrans. Li retounen Ayiti ane 1894, li travay km kontab nan Depatman Finans. Li marye ak Mari Peskay an 1896. Nan ane 1904 li travay km pwofes istwa ak literati nan Lise Petyon. Pita li vin diplomat, sekret deta nan Depatman Edikasyon, dramatij eltr. Nan tout liv li ekri gen yon sij ki toujou part, se jan ayisyen aji l yo gen pouvwa osinon l yo ta renmen gen pouvwa... se jan boujwa osinon aspiran boujwa manipile tout moun ak malis epi ipokrizi pou yo ka rive kote yo vle rive. Fnan Ib mouri nan ane 1928. An 1988 plizy nan liv li yo te vin re-enprime. An 1998 youn nan woman Ib yo, Simulacres tradui an Kreyl. Pami liv li ekri yo gen, AUne Mulatresse, Fille de Louis XIV@ (1901); ASena@ (1905); ALes Thasar@ (1907); ARomulus@ (1908); AMasques et Visages@ (1910). Ib Lisyen (Lucien Hibbert): np. Politisyen, li te minis finans sou gouvnman Estenyo Vensan. Womansye Jenerasyon Lawonn. ibnasyon : n. Estrateji kk bt tankou lous devlope pou pase tout peryd f frt (iv) ap dmi, pou ekonomize enji. ibiskis : n. fl ki soti nan yon plant twopikal dekoratif. ibo : n. 1. Dans flkl ki raple soufrans esklav yo epi ef yo te f pou yo te kase chenn esklavaj la. Mwen te toujou anvi danse Ibo byen, men mwen pa f ladan l. 2. Non lwa nan relijyon Vodou. Gen lwa Ibo epi gen dans Ibo tou. Ibobich. : Plaj prive ki nan yon ti zile yo rele zile Kasik. Moun kapab pase wikenn yo nan Ibobich alz, ou kapab lwe apatman pou yon jou osnon pou plizy jou pou ou kapab rete pran plezi ou b lanm a. Ibolele : espri nan relijyon vodou 2. Dans pou rele lespri. 3. Dans flklorik, gen plizy mouvman nan dans ibo, gen you kote dans kole de ponyt li ansanm, li souke kl adwat epi agoch, km si li ap f ef pou li libere de men li yo si yo ta mare ak yon chenn, sa se mouvman liberasyon, ak senbl kase chenn esklavaj. 4. Group etnik ki gen origin nan peyi Nijerya, nan kontinan Afrik. 5. Lele se yon mo nan lang Ibo ki vle di Apuisan@. ibrid : n. Rezilta kwazman ant de tip; kwazman plant osinon bt ki diferan jenetikman (osinon ki pa menm esps). Milt se yon ibrid ki soti nan kwazman bourik ak cheval. "Pomat" se yon ibrid ant pm ak tomat. idantifikasyon : n. demach pou idantifye yon moun. 2. Kat pou idantifye yon moun. idantifye : v. Rekonnt. Li idantifye vl a. 2. F rekont, bay idantifikasyon. Idantifye ou! idantik : a. P ary, sanblab. De liv yo idantik.

PAGE 212

Diksyon Kreyl Vilsen -211idantite : n. 1. Dokiman ki pmt rekonnt yon moun. Kat idantite. ide : n. Panse, refleksyon. Sa ou di la a, se yon bon ide monch. 2. varyasyon pou A ede @ ideyal : ki teyorik, imajin, ki paf, ki nan rv, ki san fot. idl : 1. Imaj, estati moun adore Gen moun, sen se idl yo. 2. Fetich. Lwi pa svi idl ni ak imaj taye. idolatri : n. L moun adore yon senbl ki reprezante Bondye, olye yo adore Bondye dirkteman. idrat kabon : konpoze chimik (ganik) tankou sik, lanmidon, seliloz ki enptan km manje ki bay fs pou moun osinon pou bt, an jeneral yo gen kabon, idwojn, oksijn. idravyion : n. Avyon espesyal ki ka poze sou dlo epitou ki ka dekole sou dlo. idwoelektrik : a. ki konsne koze f kouran elektrik l dlo pase nan yon tibin ki al vire yon jenerat. idwojn : n Gaz san koul san od, leje, konbistib (ki ka boule), senbl idwojn se AH@. Yon psyon oksijn, de psyon idwojn bay dlo, A H2O. idwolik : a. ki mache ak fs dlo osinon fs likid. Yon machi ki mache l yo fs dlo nan yon kote pou deplase yon pati ki yon lt kote. Fren idwolik. idwomt : n. Zouti pou mezire densite yon likid. idyom : n. lang ki idantifye yon rejyon. Varyasyon nan yon lang baze sou rejyon kote moun yo ye. idwosf : n. Ansanm dlo ki sou lat a. Nan idwosf a gen lak, rivy, lanm elatriye. igrg : n. lt nan alfab ki vin anvan Az@. igwann (igwn) : n. Gwo reptil pi gwo pase mabouya, men ki pi piti pase kwokodil. Gen anpil igwann nan peyi Meksik. Igwe. : Waym endyen nan zn ls Ispayola ki te sou kmand Kotibanama. 2. Non yon vil nan Repiblik Dominikn. ijan : a. ki merite atansyon imedyatman. ijans : n. 1. Nesesite moun genyen pou aji vit, san pdi tan. Mwen gen yon ijans la a, mwen pa kapab rete. 2. Seksyon nan lopital kote yo resevwa moun ki f aksidan osnon ki bezwen swen tousuit Mennen timoun nan ijans tousuit.

PAGE 213

Diksyon Kreyl Vilsen -212ijyn (ijyenn, lijyn) : n. 1. Pratik ak prensip pou kenbe sante moun anfm. Bon ijyn se premye fason pou prevni maladi. 2. Pwpte. Ijyn psonnl. ijyenik : 1. a. ki konsne ijyn ak pwte pati entim k moun. Papye ijyenik. 2. Ki bon pou lasante. iks (x) : n. senbl pou make yon val enkoni. Il Lagonav (zile) : Il nan Gf Lagonav la, anfas Ptoprens. Li apepr 88 mil kare. Pati ki pi wo nan zile sa a, Mn Lapy, mezire 2500 pye de wot. il. (zile) n. : Yon mas t ki antoure ak dlo. Lagonav ak Latti se il yo ye. Iland (Ilandz) : n. Moun ki gen nasyonalite peyi Ilann. P Mut se yon Iland. ilan-ilan : n. plant ki bay yon fl santi bon. Ilavach (Ile Vache): np. komin nan awondisman Okay, nan depatman Sid. Dapre listwa, prezidan meriken Abraam Lennkl te siyen yon kontra ak yon ng ki rele Bna Kk, pou l te enstale 5000 ansyen esklav ameriken sou zile sa a. Yo te voye 430 men v 1863, yo te oblije pati paske yo pa t ka abitye ak zn nan. ilegal : a. ki pa respekte lalwa. ilegalite : n. aksyon ki pa legal. ilegalman : adv. yon jan ki pa legal. ilejitim : a. timoun ki pa lejitim, ki natirl. 2. ki pa konfm avl lalwa. 3. ki pa fonde, ki pa jistifye. iletre : a. ki pa konn li, ki pa konn ekri. Analfabt. ilistrasyon : n. imaj, senbl atis f pou reprezante yon bagay reyl. ilistre : v. f ilistrasyon. ilizyon : n. Reprezantasyon nan panse ki pa konfm ak reyalite. ilizyon optik : n fr. Enpresyon moun genyen li w yon bagay ki pa vrman la. Sa ou w la-a se yon ilizyon optik. ils : n. Blesi ki pa ka geri. Pye a pa geri, li devlope yon ils. 2. Maladi nan lestomak. Lolo soufri ils. 3. Yon blesi (ki pa maleng) oswa yon iritasyon nan po osinon nan manbrn mikez (anndan) ki f sekresyon (pi) epi ki f tisi (kote ils a ye) a dezentegre.. iltra vyolt [reyon] : n. Reyon, radiyasyon elektwomayetik. Gen reyon vizib, gen reyon iltra vyolt, gen reyon enfra wouj ki pa vizib. iltimatm : n. ekzijans ki pa pmt diskisyon. im : n. 1. chante legliz. Im sa a toujou f mwen sonje manman mwen. 2. Mizik ki gen yon val patriyotik. Tout Ayisyen konnen im nasyonal yo rele Desalinyn. imaj : n. Reprezantasyon, repwodiksyon yon bagay reyl osinon yon lide. Imaj televizyon an bay la pa sanble ak Rene 2. Resanblans. Nou se imaj Bondye. 3. Foto, ki raple yon bagay reyl. Imaj sa a raple m vil Okap. 3. Repitasyon, renome. Jozf gen bon imaj nan vil Okap. imajinasyon : n. talan yon moun genyen pou li konstwi imaj yon bagay li pa w, li poko w osinon ki pa ekziste. Kreyativite. imajin : a. Ki soti nan imajinasyon. Se yon istwa imajin. 2. Fiksyon. Liv sa a baze sou yon istwa imajin. imajine : v. Envante. Reve sa ki pa reyalite tankou li ta kl devan je ou. Istwa Bouki ak Malis yo se istwa ki imajine. imakile : a. ki san defo, ki san fot. imanit : a. ki vize byen pou tout moun san distenksyon. imedyat : a. san pdi tan. imen : a. ki konsne lzm. 2. Ki gen bon k. imn : n. yon ti vwal anndan bouboun fi ki f yo di li vyj. Vwal, fil. imid : a. Ki gen dlo, ki mouye. At a imid. imidite : n. Eta yon bagay ki kenbe vap dlo; patikil dlo nan l. Imidite a f m santi m ap toufe.

PAGE 214

Diksyon Kreyl Vilsen -213imigran : n. moun ki chanje peyi. imigrasyon : n. mouvman moun etranje ki antre nan yon peyi pou li rete. imilite : n. santiman febls ki f yon moun bese tt devan lt li konsidere pi gran pase l. 2. Konptman ki pa gen awogans. imilyan : a. degradan; veksan. imilyasyon : n. sitiyasyon ki bay santiman imilyan. imilye : v. abese, degrade, kraze yon moun. Bay yon moun imilyasyon. iminite : n. 1. Pwoteksyon kont maladi l moun pran vaksen. Si ou pran vaksen kont tetans, ou ap gen iminite pou tetans. 2. Rezistans osinon pwoteksyon kont yon maladi espesifik paske gen antik kont mikwb ki bay maladi a. 3. Pwoteksyon kont sten lwa nan yon peyi. Iminite diplomatik. iminize : v. bay vaksen pou pwoteje kont maladi. Pwoteje kont maladi. imis : n. t ki gen maty ganik ki byen dekonpoze. imitasyon : n. repwodui rezilta yon lt moun. Repete travay yon lt moun. imite : v. 1. Chare. F tout sa yon lt moun f ak entansyon pou ou anbete l. 2. Repete, kopye, ref, pran km modl. Teknik penti sa a imite teknik Loranso a anpil. imoralite (limoralite) : n. Ki pa respekte prensip moral, koripsyon, depravasyon. Ki pa annak ak prensip moral tout moun konnen. Vl lajan leta se imoralite. in. : 1. Swasant minit (60 minit). Sa f in depi mwen ap tann ou. 2. In di maten osnon apre midi. Kou li f in, klch legliz la sonnen yon fwa. inegal : a. ki pa egal; ki diferan; ki pa lis; ki pa regilye. inegalite : n. Ki pa egal, ki pa plat. Ou nan yon sitiyasyon kote ki gen inegalite. 2. Ekspresyon matematik ki konpare de val ki pa egal; senbl inegalite se A @. (3 4; 3 4; 4 3). Gen yon inegalite ant de ekwasyon. INESKO (UNESCO) : akw. Ognizasyon Nasyonzini pou Edikasyon, Syans ak Kilti insi [prensip fizik] : n. Eta yon bagay ki int, ki pa bouje. 2. Rezistans kont chanjman. ini : v. mete ansanm; rasanble, mele, reyini, rapwoche, soude. inifm : a. 1. Ki sanble, pary. Tout kay yo inifm. 2. Ki regilye, san defo. Bwa a inifm. 3. n. Rad, abiman pou idantifye yon gwoup moun. Inifm lekl. inifmite : n. egalite, resanblans. inifye : v. mele, reyini, nmalize. inik : a. Yon sl. Se pitit inik mwen. 2. Enkonparab. Se yon eksperyans inik 3. Iranplasab. Se yon foto ki inik. 4. Ki pa komen. Vil sa a inik nan topografi li. INISEF (UNICEF ): akw. Fon Nasyonzini pou timoun inisyal : n. Premye let nan non ak siyati yon moun. Inisyal Jera Micho se J.M. 2. a. Nan kmansman. Vsyon inisyal la chanje. inisyasyon : n. entwodiksyon nan sekr. 2. Edikasyon; fmasyon. inisye v. entwodui yon moun nan sekr yon relijyon. Admt yon nouvon manm nan yon relijyon. 2. Bay yon moun enfmasyon ak eksperyans li ap bezwen pou fonksyone. kondui, enstwi. inite : n. 1. Youn, amoni, an konfmite; ki ale ansanm. Gen yon inite nan liv la. Mwen w yon inite nan dekorasyon kay la 2. Etalon, lajan. Ki inite lajan peyi ou? 3. Pozisyon chif. Inite, dizn, santn.

PAGE 215

Diksyon Kreyl Vilsen -214initil : a. 1. Ki pa svi; san nesesite. Pa kanpe tankou yon moun initil. Tout vire tounen sa a te initil. 2. n. San itilizasyon. Ou se yon initil. iniv (liniv) : n. 1 Tout bagay, tout enji, tout lat, galaksi ak tout espas ki ant yo. 2 Lat ak tout sa ki ladan l ak tout sa ki sou li. 3 Ras moun. 4 [nan syans estatik] se tout moun ki rete nan yon espas defini ki svi km baz pou yo pran echantiyon. inivsl : a. ki konsne lemonn, mondyal; ki konsne tout moun alawonn-bad; konsne tout iniv a. 2. Nan matematik (estatistik) ki etann ni sout tout endividi nan yon popilasyon aletid. inivsite : n. lekl nivo sipery ki vin apre lekl segond. Inivsite gen plizy fakilte; plizy depatman, plizy inite rechch, plizy laboratwa. Inivsite f fmasyon elv epitou f rechch ki itil kominote (piblik, komsyal, enstitisyon ak prive) kote li ye a. Inivsite Deta Ayiti (Universit d'Etat d'Haiti). : Inivsite Ayiti ki sou administrasyon leta. Se an 1944 li te kmanse fonksyone. Fakilte li te premye egziste yo se Fakilte Agwonomi, Fakilte Syans, Fakilte Medsin, Fakilte Dantis, Fakilte Lt ak Edikasyon, Fakilte Dwa ak Administrasyon, Fakilte Jeni ak Fakilte Etnoloji. Kounye a, gen lt inivsite ki egziste. inivsit : 1. n. moun ki diplome nan inivsite. 2. Pwofes inivsite. 3. a. Ki konsne inivsite; ki gen relasyon ak inivsite. inganik : a. mineral; ki pa gnik, ki pa soti nan yon maty vivan. inogirasyon : n. 1. Kmansman 2. Seremoni pou kmanse travay nan yon biwo, nan yon bilding, nan yon legliz, nan yon lokal. inogire : v. konsakre yon bilding, yon biwo, yon fonksyon. Kmanse yon fonksyon. inn : yon ln Inn twal. inondasyon : n. gwo dlo ki f lavalas apre lapli fin tonbe, l larivy desann. Gen kote Ayiti ki konn gen gwo inondasyon. inonde : 1. v. Anvayi ak dlo. Kay la inonde apre lapli a. inosan : n. 1. San fot; ki pa koupab. Pa pini li, li se yon inosan. 2. a. Nayif, senp, ki pa koupab. Li inosan nan tout sa yo akize li a. inosans: n. moun ki pa gen mal nan k li, moun ki pwp andedan kou dey. 2. Moun ki vyj. Moun ki pa koupab. inosant: a. 1. ki pa koupab. 2. Ki nayif, ki kw tout sa yo di li. 3. Ki po ko gen eksperyans. inyon : n. 1. Asosye, ansanm, gwoup pou defann yon koz osinon yon gwoup. Inyon travay nou an solid. 2. Alyans, amoni. Sa se yon inyon psonn moun pap ka kraze. 3. Maryaj. P a beni inyon an. Inyon Nasyonal Pwofes Ayisyen. : Inyon ki te fme nan ane 1946 pou pwofes lekl prim, segond ak inivsite. Inyon sa a te vle pou edikasyon nan peyi a te pou tout moun, pou pwogram yo te balanse ak tout kalite kou ladan yo, pou lekl yo te gen kafeterya kote pou timoun yo jwenn manje gratis, pou dokt te konsilte tout timoun ki bezwen san depans pou paran, pou te gen ase pwofes, plis lekl epi pou lekl m ak lekl p yo te vin pou leta. Inyon sa a pat rive dire. inyoran : a. ki manke enfmasyon sou yon sij. 2. Ki pa konn li ak ekri. inyorans : n. Mank nan konesans, enkonpetans. Se iyorans pa mwen si mwen di sa.

PAGE 216

Diksyon Kreyl Vilsen -215iptansyon : n. Maladi l moun gen tansyon yo wo ki depase 140/90 mm/hg (140=sistol/ 90=dyastol). ipnotize : v. mete moun sou kontwl ak ipnoz. ipnotiz : n. moun ki gen teknik pou mete lt moun nan ipnoz. ipnoz : n. kondisyon mantal ki sanble ak somy men ki pwovoke epi ki ka chanje ak volonte yon lt moun; angoudisman, trans. ipokrit (ipkrit) : a. Sounwa, ki ap fe ipokrizi, mant, fo. Mwen pa mele ak ipokrit. Ipolit, Ekt (Hyppolite, Hector) : np. 18941948. Atis ayisyen rekoni, li ft Senmak 16 Septanm 1894. Msye te yon pratikan Vodou epi sa te enspire li f penti mistik. Nan ne 1947, penti li yo te f sansasyon nan yon ekspozisyon penti Inesko te monte nan Pari, peyi Lafrans. Se pandan l ta p f ptre pwp tt li li f yon kriz k (1948). Zv li ekspoze nan plizy mize aletranje. Ipolit, Flvil (Hyppolite, Florvil). np. : Prezidan Ayiti ant 9 Oktb 1889 jiska 24 Mas 1896. Pandan l te prezidan li bati pon, f enstale sistm telegraf ak telefn epi ak mache piblik. Ipolit Miklanj, (HYPPOLITE, MichelAnge) (Kaptenn Koukourouj) : Ekriven, pwofes, youn nan fondate Sosyete Koukouy Kanada ak Bilten Koukouy. Misye ap viv nan Otawa, kote l'ap anseye syans. Li f anpil ef pou konvenk Minist edikasyon nan Ontaryo Knada rekonnt lang kreyl Ayiti a km lang entnasyonal ki pou anseye nan lekl pwovens Ontaryo sou menm pye egalite ak Panyl, Angle, Alman ... elatriye. Li ekri twa liv: AAnba Lakay@, pwezi, (1984); AAtlas Leksik Zo Moun@, leksik an kat lanng sou zo, (1989); AZile Nou@, pwezi, (1995); AAtlas K Moun@, (1998). ipopotam : n. Gwo gwo bt sovaj ki gen yon gwo gwo bouch. Li gen janm kout epi li gen yon po ep ki pa gen pwal sou li. Ipopotam se bt ki renmen dlo. ipotk : n. garanti yon moun bay sou byen li pou li ka prete lajan, alske li ka kontinye ap svi ak byen an. Men si li ta vin pa kapab renmt lajan an nan kondisyon kontra a ipotk la, li ka vin pdi byen an. ipoteke : v. Mete yon byen nan ipotk. Prete lajan epi bay yon byen km garanti. ipotalamis : n. Pati nan svo ki anba talamis ki svi pou kontwole tanperati k ak pou kontwole lt aktivite selili pou mentni lavi. ipotmi : n. L tanpertati yon bt desann pi ba pase sa ki nmal. ipoteniz : n. Nan yon triyang rektang, kote ki anfas ang 90 degre a. Nan yon triyang rektang, ipoteniz la egal sm kare de lt kote yo. ipotz : 1. Pwopozisyon tout moun dak men ki poko demontre, Konvansyon, sipozisyon. Ipotz pa mwen se mari a ki tiye fi a. 2. Pati moun admt km verite nan yon pwoblm. Sa se yon ipotz valab. 3. Eksplikasyon pou yon aktivite lanati ki poko verifye. Dapre ipotz syantis yo fk se yon mitasyon yon viris ki lakz maladi sa a. iregilarite : n. ki pa ft dapre lrg; ki anmal. 2. Ki pa regilye, ki pa lis. iregilye : a. anmal, dezdone, ilegal. iresponsab : a. ki pa pran responsabilite li. Ki pa merite konfyans. irt : n. Kanal kote pipi pase l li soti nan vesi a pou ale dey, se menm kote semenn pase tou. irigasyon : n. pran dlo soti nan yon pi, yon dig osinon yon rivy pou kondi li nan

PAGE 217

Diksyon Kreyl Vilsen -216jaden osinon nan yon plantasyon Yon sistm irigasyon gen dig, kannal prensipal, kannal segond ak drenaj. irige : v. mete dlo sou yon teren pou f agrikilti. Mete sistm irigasyon. irin (pipi) : n. Dech likid ki ft nan ren epi ale devse nan vesi (blad pipi) anvan pou li soti dey (elimine). Pipi gen ire, sl, li gen yon koul jn pal. Ren gen yon seri filt (paswa) ki filtre san an pou retire dech. Dech metabolik irin : a. ki konsne pwodiksyon ak eliminasyon pipi. irinwa : n. kote moun pipi. iris : n. Manbrn (ti vwal) won ki gen koul ki antoure pipiy je an, li genyen mis ki pmt li ajiste (louvri fmen) gwos pou louvri iris la pou kontwole kantite limy ki ap antre nan je a. 2. Yon kalite plant. iritan : 1. ki agase, ki enve moun. 2. Ki bay iritasyon. iritasyon : n. 1. Kol; enstab nan karakt. Semenn sa a misye gen yon iritasyon sou li, se pa bde. 2. Gratezon anflamasyon. Mwen pran yon konprime pou desann iritasyon an. irite : v. Agase, kontrarye Pa irite m, tande. 2. Anfle apre yon gratl. isiprezan : ki prezan kounye a kote moun ki ap pale a ye. isiba : sou lat. isit (isi) : adv. Kote ou ye la Mwen isit la pou de jou. 2. Kote tou pre la. Vin chita isit la-a. islam : relijyon Mizilman ki gen yon pwoft ki rele Mawom, fondat Islam se pwoft Mawomt. Manm islam yo svi menm Bondye ak kretyen yo, yo rele Bondye Ala. Yo svi ak yon liv ki rele Koran km bib. Mizilman priye senk fwa pa jou, yo pa manje vyann kochon, yo pa bw alkl, legliz yo rele Moske. ispanik : a. an rap ak lank espayl. 2. An rap ak Lespay. Ispayola. : Zile kote Ayiti ak Dominikani ye. Ispayola ant Kiba ak Ptoriko. Ayiti gen yon ty zile a epi Dominikani gen lt dety a. Se 5 desanm 1492 Kristf Kolon te debake nan zile Ayiti epi li chanje non Ayiti a pou rele li Ispayola. istorik : a. 1. ki merite pou tout moun sonje. 2. Ki gen rap ak istwa. istoryen : n. moun ki etidye istwa. Moun ki ekri pou rapte istwa. istwa (Listwa) : n. 1. Vsyon evenman jan yo te pase tout bon. 2. Fiksyon, vsyon envante pou amize moun. 3. Eksperyans, ensidan. 4. Manti. 5. Vsyon krondojik istwa reyl ki pase tout bon nan lavi yon nasyon, yon zn, yon pp, yon moun, yon enstitisyon, eltr. 6. Evolisyon yon maladi sou yon pasyan. 7. Domn konesans ki note, etidye, analize tout evenman ki pase nan yon sosyete. isye : n. moun ki la pou pote papye asiyasyon, pou f pwos vbal. Itali : np. peyi nan Sid kontinan Ewp. Kapital Itali se Wm. italik : a. Aparans yo bay mo nan yon tks pou f li diferan konpare ak lt tks toutotou li pou atire atansyon. Definisyon an diksyon a an italik alske ekzanp yo regilye. italyen : a. Ki konsne Itali, popilasyon Itali, lang yo pale la osinon kilti Itali. 2. n. Moun ki ft nan peyi Itali. Lang Itayen pale. iteris : n. Ogn nan feml mamif kote ze ftilize al tache epi kote anbriyon ak fetis yo devlope. 2. Pati nan k fi kote rg soti, kote ze ftilize al enplante, (kole), kote fetis devlope epi kote tranche kmanse. itil : a. Ki svi, neses. Ng sa a pa itil anyen la a. itilite : n. ki gen yon fonksyon itil.

PAGE 218

Diksyon Kreyl Vilsen -217itilizasyon :n. jan pou itilize kichy. A kisa yon bagay svi. itilize : v. Svi ak. Mwen itilize konpyout a chak jou. Itl Adlf (Adolph Hitler) : np. Diktat almay ki f nan peyi Otrich. Li ft an 1933 li mouri an 1945. Li te f anpil krim, li te kondane tout Jwif nan Almay pou yo mouri. Li te tiye anpil Jwif. itopik : a. ki imajin, ki pa reyalis, ki pa fezab. iv : n. Sezon, tan fredi ki vini apre otn, anvan prentan. Ayiti peryd iv a pa f frt paske se yon peyi ki nan zn twopikal. ivwa : n. Yon pwodui ki di ki nan dan long elefan. 2. a. Koul krm. ivwaryen: Mou ki ft nan peyi Kot-Divwa. Iwochima : np. Vil nan kot Japon ki te detwi an Out 1946 paske Ameriken te atake ak bonm atomik. Se premye fwa yo te svi ak bonm atomik nan lag. iwoni : n. atitid ak pawl pou pase moun nan betiz. iwonik : a. ki gen iwoni. iwonikman : adv. yon jan ki gen iwoni. iwonize : v. pase nan tenten, blage, moke. iyd : n. yon k chimik senp ki f yon gaz vyolt l li chofe. Yo mete l nan tentidyd pou svi km desenfektan. iyoran : a. ki pa enfme, ki pa gen enstriksyon. iyorans : n. enkonpetans ize : v. Abime Twal sa a fin ize, li tou pachiman kounye a. izd : n. dnye lt nan alfab. X, Y, Z. Men izd la wi manman. izin : n. kote ki gen anpil machin pou pwodui epi gen anplwaye ki ap f machin yo mache. Iizin sik Asko. izirye : n. moun ki prete lt lajan ak gwo enter. izolan : n. 1. Ki pa kite kouran pase.Kouvti plastik ki kouvri fil kouran pou pa gen chk. 2. a. Ki gen karakteristik pou pa kite kouran pase Materyl izolan. 3. Ki pa kite fredi osinon chal pase izolasyon: n. 1. San kominikasyon ak lt. Kote Michl rete a, li ap viv nan izolasyon. 2. Separasyon. Yo mete de bt yo nan izolasyon pou evite kontaminasyon. 3. Pwoteksyon kont chal osinon kont fredi, osinon kont elektrisite. Kay la gen yon bon izolasyon. izole : v. 1. Mete apa. Maladi a atrapan, izole malad la. 2. Separe. Nou ap viv izole youn ak lt. 3. Pwoteje kont chal osinon kont fredi, kont elektrisite. Kay la byen izole. izlman : n. Izolasyon, solitid, karantn. izolwa : n. Kabin kote moun izole yo pou yo vote. izosl : ki gen de kote ki egal Triyang izosl.

PAGE 219

Diksyon Kreyl Vilsen -218J j. : Lt nan alfabt kreyl. ja : n. Kanari, veso ki ft ak ajil pou konsve dlo osinon manje. 2. Veso pou konsve lajan ak l anba t; dapre kont, lejann ak istwa nan tradisyon Ayiti, ja yo se kanari ki anba t depi lontan lontan epi ki plen lajan kolon yo ak lt moun te sere Ou pa w Jan vin rich toudenkou, se yon ja li jwenn nan lakou lakay li a! jach : n. peryd pou yon t repoze apre plizy rekt. jaden-danfan : n. Lekl pou timoun ki debitan ant laj twazan ak senkan Alfrd nan jaden danfan. jaden : n. 1. Kote abitan plante manje ak danre. Moun renmen al nan jaden gran maten anvan soly leve. 2. Kote nan lakou ki gen pye bwa, kote moun plante fl. Gade kijan jaden an bl, siman ou fk f koupe gazon an. jadinay : n. 1. manje ki gen anpil legim. 2. Aktivite f jaden. jadinye : n. moun ki f jaden, sitou jaden dekoratif lavil. jagon : n. langan espesyalize; langaj pou moun ki inisye slman ka konprann. Jak Premye, Jean Jacques Dessalines (Jacques 1er). np. : Non Desalin te pran l li te vin anpr nan peyi Ayiti 22 Sektanm 1804. Li te kouwone anpr jou ki te 8 Oktb. Li mouri nan yon plen nan zn Ponwouj jou ki te 17 Oktb 1806. Jakml. : Vil nan depatman sids ki bay plizy powt (Rene Deps), plizy atis (Preft Difo). Zn Jakml la bay anpil kafe. Jakml fonde an 1698 nan yon espas endyen ki te rele Yakiml (ki vle di dlo). An 1998, Jakml te gen 300 ane. Nan ane 1806, Miranda, yon revolisyon ki soti Venezyela te vin Jakml, se pandan li te la li te kreye bany liberasyon Venezyela. An 1816, Boliva te vin Jakml pou li prepare lag liberasyon. L li te ap repati, plizy slda pati ak li pou al ede li epi tou prezidan Petyon te ba li rasyon ak lajan pou ede li. An 1896 te gen yon gwo dife ki detwi vil la. Li vin rekonstwi ak achitekti ki gen kouny e. Premye kote yo enstale sistm distribisyon elektrik Ayiti osinon sou zile se te Jakml an 1908. Premye sal sinema Ayiti se te Jakml. An 1990 gen apepr 15, 000 moun ki rete nan vil Jakml. jakmelyen : n. Moun ki ft osinon ki rete Jakml. jako : Zwazo ak bl plim ki pouse son tankou li vle pale Jako sa a bl. jakorept : n. 1. Jako ki toujou ap repete son li tande 2. Moun ki ap repete sa yon lt moun di. Ou se yon jakorept. jal : n. kontraksyon pou jeneral. jalou : a. 1. Ki toujou sispk gen lt moun ki ap pataje lanmou li. Mwen se yon moun ki jalou. jalouzi : n. Santiman yon moun santi l li santi moun ki renmen li an renmen lt moun tou. Li ap f jalouzi. Jamayik : n p. Zile, peyi nan Karayib la, tou pre Ayiti, kapital Kenston. Yo pale angle Se Jamayik moun danse rege. Jamayiken (Jamayikn) : 1. n p. Moun ki soti nan peyi Jamayik. Mwen kontre yon Jamayiken debyen lotrejou. 2. a. Ki pou Jamayik. Rege se yon dans jamayiken. jam : adv. negasyon pou klkeswa rezon, klkeswa moman; O gran jam mwen pa p pale ak ou. Negasyon pou tan ki te pase deja. Jam dodo. jamdodo : n. Moun ki gen aktivite nannuit kou lajounen. Ou se yon jamdodo.

PAGE 220

Diksyon Kreyl Vilsen -219Jan Batis ns (Ernst Jean-Baptiste) : np. Foutbol ayisyen Jan-Batis Poris, (Pauris Jean-Baptiste) : Ekriven, past, edikat. Li ft Tnv. Se li ki te responsab ekip ki te tradui labib an kreyl la. Li ekri anpil woman ak istwakont. Pami woman yo genyen: ASogo nan kwazman gran chimin@ (1979), APeyi Zoulout@ (1979), ANan Lonbray Inosans@ (1985). Nan istwakont, li ekri AChen Pdi Chat Genyen@ (1981), nan ti istwa kout li ekri ATonton Maten@ (1973). Nan AChouichoui gran chimin@ (1975) Pauris Jean-Baptiste svi ak yon trez ki nan lanng kreyl la. Li keyi twasan pwovb chaje ak bl leson pou li ekri liv la. Tout pawl sa yo sti nan domn oralti, l tout fybwa tap pale nan k powt la. Se sa ki f tout pawl liv sa a se tankou youn sous k'ap chante st verite li pou peyi Dayiti. Liv sa a te part nan lane 1974. Pauris JeanBaptiste te ekri anpil atik tou nan jounal sou pwoblm lang peyi a. Jan-Klod Mata (Martha Jean-Claude) : Mizisyn, chantz, diplomat. Li te pran ekzil nan peyi Kiba. Li retounen Ayiti pou vizite apre 1986. Yo ba li yon aky estra-din Premye plak mizik li pibliye part an 1950, li te enpresyone anpil moun ak albm sa a. Dezym plak li soti an 1975. Jan Franswa (Jean Franois). np. : Youn nan moun ki te alatt rebelyon esklav yo nan ane 1791 la. Jan Franswa te ansanm ak Jno, Byasou epi Boukmann. Se apatide rebelyon sa a ki te mennen anpil lanm, masak epi ak dife toupatou. jan. n. : Kalite. Yon bon jan t, se yon t wouze ki kapab f bon rekt. 2. Klasifikasyon yon esps dapre sa li genyen oswa karakteristik espesifik li. Manihot esculenta se non laten pou manyk, manihot se jan li epi esculenta se esps li. Janbatis Nemou (Jean Baptiste, Nemours). np. : Mizisyen ki te moute dyaz ki te rele Konpa Dirk la. Dyaz sa a te an konpetisyon ak Kadans Ranpa ki te sou direksyon Web Siko. Nemou te koni anpil pou mereng li yo epi ak bolewo yo. Nan peryd li te anflch, li menm ansanm ak Siko te pratikman separe teritwa peyi Ayiti a ande, kote yo chak te genyen apepr senkant pousan fanatik yo. Nan peryd kanaval de gwoup sa yo te konn chofe anpil. L minidyaz yo vin part gwoup Nemou an vin pa alamd ank, epi li te vin kraze. janbe : v. Travse. Mwen janbe rivy a. Tifi a janbe nou la a, san li pa di nou bonjou. janbon : n. Vyann trete, chakitri, konsv Janbon se vyann ki koute ch. janby : n. gt, rad ki kole sou janm moun. jandam : n. Lapolis, moun ki gen zam ak inifm. Pa kite yon jandam betize avk ou, li la pou pwoteje ou, li pa la pou f ou abi. jandamri : n. biwo ak kazn jandam. janjanbrt. ( jenjanbrt). n. Manje dous ki ft ak farin, siwo, jenjanm, dlo, epi tou ki kuit nan fou. Janklod Mata (Martha Jean-Claude): np. Chant, akt, ekriven, aktivis politik, diplomat. Li ft Ptoprens an 1919. Li te kmanse kary chante li pandan ft bisantn endepandans Ayiti, sou gouvnman Lesko. Yo te arete li sou Maglwa apre li te pibliye yon liv (Anriyt) Li vin ale anekzil Kiba an 1952. Li marye ak yon kiben janm : n. Pati nan k ki ant kwis ak pye. Moun ki gen janm long kapab kouri pi vit pase mou ki gen janm kout.

PAGE 221

Diksyon Kreyl Vilsen -2202. Kontraksyon pou Ajam@. Li pa janm ale Okap. Janpy Richa (Jean-Pierre, Richard). np. : Ansyen Dik nan vil Mamlad nan waym Anri Kristf. L Kristf vin malad, Richa Janpy te tou pwofite deklare Kristf lag Janpy Leb (Lebert Jean-Pierre) : np. Ansyen minis koms ak endistri nan gouvnman Divalye. Janrabl : np. Vil nan depatman Ndws. Moun Janrabl. jansiv : n. Pati nan bouch kote dan yo chita. Fi sa a gen jansiv vyolt. jant : n. Pati nan wou machin ki an metal, ki kenbe kawoutchou a. Jant lan kolboso. jante : v. mete jant. janti : a. Ki boule byen ak moun, souriyan, debyen. Fi sa a janti anpil. jantiman : a ak jantiys. Janti, Lidya, (Lydia Jeanty) : np edikat feminis, li te plede anpil pou fi vin gen dwa vote, li te pitit Oksid Janti. Veteran nan lit fanm. L li mouri 23 sektanm 1998, li te gen 93 lane. Li te yon modl pou lit Fanm nan nan Ayiti. Li te prezidan Lig Feminin Aksyon Sosyal. Li te nan tt gwoup medam ki te aktivis pou fanm kapab vote. Se te premye Fanm ki te minis ( depatmman travay) nan lane 1957, premye fanm konseye anbasad nan peyi Anglet. Li te reprezante Ayiti nan plizy kongr entnansyonal. Li te envite don nan premye konferans Lig Ewopeyen pou Devlopman ak Pwogr Fanm ak pou Pwomosyon Entelektyl ak kiltirl. Nan peyi Ayiti nan dat 8 mas lane 1996 madan Jeanty resevwa meday On ak Merit nan Villa D'Acceuil nan men Minis Kondisyon Fanm ak Dwa Fanm nan epk la, Ginette Cherubin. Nan yon emisyon sou radyo, apre lanm madan Jeanty, madan Paulette P. Oriol deklare Lidya te toujou yon gid pou mwen ak pou rs manm lig la. Day jouk nan dny tan yo nou pat janm f yon reyinyon san Lidya paske yon reyinyon san li manke moso". Fanmi ak Zanmi Madan Jeanty prezante l km yon Fanm ki te gen anpil moral, kouraj epi ki te briye tout kote l pase. Lidya O. Jeanty fini lekl nan laj 18 an. Yon ti kras tan apre li te koumanse dirije yon lekl. Li f yon kary pwofes 58 lane. Preske anvan l mouri, Madan Jeanty te toujou ap mennen aktivite l nan lekl klasik ak pwofesyonl li te genyen. Madan L. O. Jeanty te pitit Occide Jeanty ki te konpoze Im Nasyonal la. Li menm b kote pa l te toujou ap ankouraje jn ki nan antouraj li renmen epi svi peyi yo. Janti, Oksid, (Occide Jeanty) : np. 18601936). Mizisyen konpoz ki ft Ptoprens. Li te etidye mizik Ptoprens ak an Frans. An 1886 li te mizisyen ofisyl Larepiblik epitou li te kondikt ks milit. Li ekri plizy mach milit ak mizik flkl. jantiys : n. Kalite moun ki janti. Aksyon yon moun ki kominike ak polits, ak jenerozite. Ng sa a pale ak jantiys. janvye : n. Premye mwa nan ane. Nou fete Endepandans nou premye janvye chak ane. jape : v. Bwi chyen f ak bouch li ak gj li. Chyen nou an jape l li grangou, ou byen l li p men li pa janm jape moun. Japon : np. Peyi endistriyl nan kontinan Azi. Mwen ta renmen vizite Japon. Japon (Japonz) : n 1. n p. Moun ki ft nan peyi Japon. Li-Yu se yon japon. 2.a. Ki ft nan peyi Japon. Machin japon. japwouv : moun ki pa gen opinyon pa epi ki apwouve tout sa yo di li.

PAGE 222

Diksyon Kreyl Vilsen -221jart : n. 1. Pati pa dy janm yon moun. Ou gen gwo jart. 2 Pousad, kontak, piston, rekmandasyon. Ban m yon ti jart tanpri. jasmen : n. plant dekoratif ki bay fl ki santi bon. Jasmen dennuit. jasmendenwi : n. Plant santi bon ki f fl blan Mwen gen yon pye jasmendenwi nan lakou lakay mwen. java : n. 1. Maleng. Pitit la gen yon java ki refize geri. javlo : n. zam, lans an metal pou voye ak men. 2. Estil esp pou konpetisyon olenpik. jayi : v. likid ki soti ak fs. 2. Gen kriz. jaze : v. f ti koze sosyal. je : n. 1. plizy bagay ki mache ansanm. Yon je v se plizy v ki mache ansanm, ki gen menm desen, menm koul. 2. Zye, Pati nan k moun ki pmt li w. Sa je pa w k pa tounen. Se ak de grenn je-m mwen te w batay la. je bourik Gwo je. Fi sa a gen je bourik. 2 Ki iyoran je chch : n fr. Ki gen odas, ki pa sansib, ki awogan, ki pa p. Ou se yon moun ki gen je chch. je chire : n fr. Ekspresyon osnon fm je ki sanble ak je chinwa. Tifi sa a gen je chire. je mouran : n fr. Fm je osnon ekspresyon je dou. Ti gason sa a gen je mouran. je pou je : n fr. 1. Fas a fas, tengfas. Nou resi kontre je pou je. je pye : n fr. Pati nan pye, chevi, zo pye. Je pye m f m mal. 2. Bout anba kote tibya ak pewone fini. je vewon : n fr. Je lanv, l pipiy je yon moun pa simetrik epi yo pa suiv menm direksyon (ezotropi). Ti pitit sa a gen je vewon. jebede : n. 1. Gaga. Ou se yon jebede, monch. 2. v. Betize, ranse Pa vin jebede la a. jechalt (echalt) : n. Epis koul mv, ki sanble ak zonyon men ki gen yon gou diferan. Mete yon ti jechalt nan ss la pou mwen. jedaza : jedi, lejedi : n. Katriym jou nan semenn nan. Jou ki vini apre mkredi. Jedi maten mwen pral kay dokt. jf (jef) : n. 1 Ef, lite, eseye. Se anba gwo jf Chantal resi remt mwen liv mwen an. LI f anpil jef, men li pa pase paske li pa konprann keksyon yo. 2. Moun ki renmen sa ki pa pou li palafs. Kouman ou f gen jf konsa a, si jwt la pa pou ou, pa goumen pou li, remt mt li. Jefra, Fab Nikola (Geffrard, Fabre Nicolas). np. : Prezidan Ayiti jou ki te 23 desanm 1858 epi li te pran ofis jou ki te 20 janvye 1859. Dapre listwa, msye te negosye kondisyon ak pouvwa legliz katolik tap genyen nan peyi a. Li te louvri anpil lekl. Msye sanble li te serye anpil epi li te gen pwoblm ak moun ki pat dak av l. Se konsa, dapre listwa, li te degoute epi li te al viv nan peyi Jamayik kote li mouri 31 desanm 1878. jekwa (sekwa) : awogan jelatin : n. 1. tout bagay ki gen menm konsistans ak jelo. 2. Plastik ki ka pliye. jele : n. 1. Manje dous ki ft ak ji fwi epi ak sik. Li bon pou manje ak pen. Mwen pa renmen jele paske li tw dous. 2. Plaj nan sid, Ayiti. Ann al f yon piknik Jele, dlo a fre anpil nan zn sa a. jm : n. 1. Mikwb. Mikwb ki ka bay maladi Jm yo tlman piti moun ka w yo slman ak mikwoskp. Gen mikwb toupatou, k moun gen jan pou li pwoteje tt li kont anpil nan mikwb yo. 2. Pati

PAGE 223

Diksyon Kreyl Vilsen -222nan yon grenn plant ki pou jme. 3. Pati ki destine pou repwodiksyon. Fm primitif (kmansman) oswa fm anbriyon ki premye pa anvan yon gnis vivan devlope. 4. Grenn plant ki fk kmanse jme. 5. Fm pou yon bagay kmanse. jmen ( jme) : v. F jm, boujonnen; l yon grenn kmanse devlope Se kounye a pwa kongo a ap jme. jemi : v. kriye, plenyen akoz yon soufrans, akoz yon doul. jminasyon : n. a. Eta, sitiyasyon plant ki ap jmen. Se peryd jminasyon kounye a. jen : n. Sizym mwa nan ane a. Timoun yo an vakans nan mwa jen. jn (jenn) : n. Ki nan kmansman lavi li, ki poko fin devlope; ki nouvo 2. a. Ki pa granmoun. Ou kapab travay di, ou jn. 3. n. Pati anndan nwayo yon selil se y on pati nan kwomozom ki kontwole tr eredit ki soti nan paran pou al nan pitit yo. Asanblaj DNA ak pwoteyin. Selil yo gen yon seri ti fil long ki gen enfmasyon ki soti nan manman ak papa yon moun. L selil la ap miltipliye, li svi ak enfmasyon sa yo pou li ka f menm kalite selil la. Se sa ki f pitit sanble ak papa li osinon ak manman li osinon ak toulede. Fil long sa yo ki kenbe enfmasyon yo yo rele yo jn. (Domn jenetik). 4. Ki pa manje volontman (f jn). jenan : a. dezagreyab, ki f moun malalz. jene : v. rete ajen, rete san manje volontman; f jn. Jeneral Kebwo. np. : Jeneral ki te ede Divalye pase nan eleksyon 1957 Ayiti a. jeneral : n. 1. Grad milit. 2. a. Kikonsne, ki afekte tout (moun) san eksepsyon, chak moun; ki pa gen limit. 3. Ki konsne pati enptan slman nan yon agiman Rg jeneral. jeneralize : v.1. Repann toupatou Yo jeneralize edikasyon nan lang Kreyl la. 2. a. Ki rive toupatou. Grv jeneralize. jeneralman : adv. an jeneral; leplisouvan. jenerasyon : n. 1. Tan, epk. Tan yon ganis pase ant nesans ak repwodiksyon Mizik sa a, se mizik jenerasyon mwen. 2. Gwoup moun ki gen apepr menm laj. Jenerasyon sa a ft sou prezidan Lesko. 3. Seri, gwoup, ansanm. Kopi sa yo tout se premye jenerasyon an. jenerat : n. Machin ki ft pou transfme enji mekanik pou f enji elektrik epi pwodui kouran. 2. Yon machin ki chanje enji kinetik pou f li tounen enji elektrik. jeneratris : n. Ekipman, machin ki ft pou pwodui kouran. Gen moun ki gen jenerat elektrik lakay yo. 2. Yon machin ki chanje enji kinetik pou f li tounen enji elektrik. jenere : v. 1. Pwodui. Nou jenere tout materyl edikatif ou ka imajine nan Edika Vizyon. 2. Lakz, responsab, sous. Se ou ki jenere tout pwoblm yo. jens (jenns ) : n. 1. Tan, epk nan lavi yon moun kote li jenn, li pa vye. Jens se yon bl peryd nan lavi. 2. Tan fou, l moun f er fasil. Izabl se te yon foli jens mwen. 3. Fi ki gen relasyon ak gason pou lajan. F atansyon pou ou pa pran maladi nan men jens yo dey a. jenetik : n. Pati lasyans ki etidye eredite, li baze sou resanblans ak diferans ant paran ak timoun yo. A. Ki sot depi nan jn. Maladi jenetik. jenetisyen : n. Moun ki espesyalize nan syans jenetik Mesye sa a te al w yon jenetisyen pou maladi li a. Jenv : np. Vil nan peyi Lasuis, li gen 160 mil moun.

PAGE 224

Diksyon Kreyl Vilsen -223jenewozite : n. bonte, lajs, renmen bay. jeneyaloji : n. yon tablo ki make kd fanmi yon moun ale jiska plizy jenerasyon. 2. Domn syans ki etidye relasyon fanmitaj nan zanst yon moun. jenz: 1. n. premye liv nan labib ki esplike kijan lavi te kmanse sou lat. 2. Istwa ki esplike kijan yon bagay f rive kote li ye jodi a. jeng (lajeng) : n. 1. Kote nan lanati se fs, entelijans ak malis ki kmande. Mwen ta renmen konnen kijan lyon ak rena boule nan jeng la. 2. Anbyans dezganize kote chyen manje chyen san etik. Nou pa nan jeng, kouman nou f ap malmennen younalt konsa? jeni : n. Diferan domn etid teknik. Jeni sivil, jeni mekanik, jeni enfmatik eltr. 2. K milit ki anchaje pou f konstriksyon. 3.Talan, ladrs, entelijans. jenifleksyon : n. mouvman pliye jenou pou endike resp, admirasyon, soumisyon. jenital: jnjan : n. jn moun, jn gason ant 15 a 18 ane. jenjanbrt : n. 1. Dous, des, pase bouch ki ft ak siwo epi ak jenjanm Mwen renmen jenjanbrt. 2. Estil achitekti Kote kay yo gen dantl nan bwa pou dekore. jenjanm : n. epis pike ki svi pou bay manje dous bon gou. Yon timoso jenjanm nan labouyi bali bon gou. Te jenjanm bon pou frison. jenn : a. Ki poko granmoun. Jenn moun alkile yo, yo pa vle gen anpil pitit paske lavi a vin tw di. jenni (jeni) : 1. Ki gen kapasite estwdin pou li f bagay bon osnon move anpil lt moun pa ka f. Gende travay Oska f ou w se yon jenni li ye. jennen : v. 1. Ki nan difikilte, ki pa alz. Misye jennen avk mwen. 2. Ki sou wout. Ou jennen m la a, al chita laba a. 3. a. Etwat. La a jennen, pa gen espas pou nou tout. Se nan chemen jennen ou pran chwal malen. jennjan : n. Fi ak gason ki jn. Jennjan lontan yo te galan anpil, yo te konn kanpe bay medam yo chita. jennm : n. jn gason. 2 (syans biyoloji) tout ansanm jn yon gnis genyen. Jenm moun osinon bt, osinon plant gen enfmasyon sou kijan gnis lan pral viv, ki fm li ap genyen, ki jan li ap devlope eltr. jenou: n. n. Atikilasyon, pati nan k ant kwis ak janm ki pmt janm nan pliye epi atikile. L yon moun kouri anpil, jenou l konn f l mal. jent : n. Konsy tanpor pou mennen yon peyi annatandan gen yon gouvnman regilye. L Divalye pati, te gen yon jent ki te pou ranplase le, ladan l te gen de milit Avril ak Nanfi epitou te gen yon sivil Jera Goug. jeran : n. responsab, dirijan nan yon koms. 2. Gason ki responsab pou netwaye epi veye lakou yon moun. jeranym : n. plant dekoratif. jere : v. dirije, kontwole yon byen, yon pwoj, yon gouvnman. Jeremi : np. Jeremi se vil prensipal depatman Grandans. An 1756 Jeremi se te yon ti vilaj pech, Jeremi, se kote anpil esklav yo te konn al kache pou yo libere tt yo soti nan miz esklavaj. Yo rele Jeremi vil powt paske plizy powt Ayiti yo soti la, Etz Vil, Emil Woum, Jan Briy, Rene Filoktt tout ft Jeremi. jeremyen : n. moun ki ft (osinon ki ap viv) nan vil Jeremi. jerenons : n. dyab, mechan, move espri. jeretyen : n. nan aritmetik pati nan koln dizn ki rete pou repte nan pwochn koln adisyon. Nan douz, mwen poze 2

PAGE 225

Diksyon Kreyl Vilsen -224jeretyen 1. 2. sa ki rete apre yon operasyon. jeryatri : n. branch medikal ki espesyalize nan trete granmoun ki avanse nan laj. jeryatrik : a. ki konsne jeryatri. Ki konsne domn tretman granmoun ki avanse nan laj js : n. mouvman volont ak men, osinon ak tt pou kominike. jesyon : n. administrasyon, gnizasyon. 2. Domn etid kote moun aprann nizasyon biznis. jesyon : n. moun ki ap administre yon biwo, yon gnizasyon osinon yon pwoj. jete : v. elimine, mete nan fatra. jepye : n. Je py e c hevi, zo pye. Mwen gen doul nan jepye mwen jeran : n. Gadyen. Moun ki responsab yon chantye, yon teren osnon yon biznis epi ki andwa rete souplas pou li veye l Yon jeran ki gen anpil t sou kont li konn plante jaden epi l li reklte li pataje danre yo ak mt t a. Jeremi. : Vil nan pwent pati sid Ayiti, nan depatman grandans. Jeremi ka gen 12, 000 moun konsa. Kawolin se moun Jeremi. jerens jerenons : ent. Madichon, satan. Wete k ou devan m satan jerens. 2. Etap nan lavi l yon moun renonse yon bagay, yon abitid osinon yon pratik. js : n. 1. Jantiys Chal f yon bl js. 2. Atitid, pozisyon, mouvman, aksyon moun ka entprete Mwen pa renmen js sa a ditou. 3. Mouvman pou kominike Ki js li f ak men goch li? jesyon : n. aktivite ak pwogram pou administre yon biwo, yon biznis osinon yon gnizasyon. jestasyon : n. Nan repwodiksyon, se tan ki pase ant fekondasyon ak akouchman. jete : v. 1. mete nan fatra. F atansyon pou ou pa jete papye enptan mwen yo tande. 2. Tonbe, lage. Ou jete krm mwen an, mwen pa renmen sa. Jewova : np. Non kretyen yo bay Bondye. jeyan : n. 1. Moun ki grandi plis pase laplipa moun; Moun osinon bt ki wo epi ki gwo pa rap ak bt ki menm ak yo. Jeyan yo gran anpil epi yo konn gwo anpil tou. 2. a. Ki gran epi gwo anpil. Jaklin se yon jeyan, mwen pa janm w yon fi wo konsa. Dinoz se bt jeyan ki te viv nan tan lontan. jeyograf : n. espesyalis sou koze jeyografi. jeyografi : n. syans ki etidye lat ak tout sa ki gen sou lat, pozisyon yo, itilite yo, ganizasyon yo, distribisyon yo epitou devlope senbl pou reprezante yo sou kat ak ilistrasyon. 2. Liv ki bay enfmasyon sou domn jeyografi. Jeyografi peyi Ayiti. jeyolg : n. Moun ki espesyalize nan syans jeyoloji. Kalo se yon jeyolg. jeyoloji : n. Domn lasyans ki etidye istwa, evolisyon (chanjman) ak ganizasyon estrikti lat, andedan kou dey. 2. Liv ki bay enfmasyon sou jeyoloji. 3. Tout enfmasyon sou lat nan yon rejyon espesifik. jeyomt (jewomt) : n. Metye apant, oprat pou apante teren; metye moun ki etidye epi anseye jewometri Nou bezwen yon jeyomt pou mezire teren an. jeyometri (jewometri) : n. Domn matematik ki etidye, fm, liy, espas, sifas, solid ak karakteristik yo, mezi yo, val yo ak relasyon ant yo. Mwen f nan jeyometri. jeyometrik (jewometrik) : a. ki konsne jeyometri. jeyotmal : a. Chal ki soti nan fon t. jze : n. fib atifisyl pou f twal. Twal jze. Jezi (Jezikri) : np. Dapre kwayans kretyen, se pitit Bondye. Jezi te vin sou t a pou sove kretyen yo.

PAGE 226

Diksyon Kreyl Vilsen -225jezuit : n. p katolik ki manm kongregasyon AKonpayi de Jezi@ ji : n. Dlo ki soti nan fwi, legim, ou byen vyann. L ou f ji kowosl, se pou ou pase l nan paswa a pou ou separe ma a. jibile : 1. n. Ft pou selebre senkant ane yon gnizasyon osinon yon relasyon. jibye : n. Vyann bt yon chas tiye Chas a pral pote jibye sa a lakay li. jida : np. 1. Non youn nan disip Jezi yo, sa ki te trayi li a 2. Moun ki trayi yon lt, ki pa sens. F atansyon, Gaston se jida tande. jido : n. esp pou pratike pou yo ka defann tt yo. jidoka : n. Esptif ki pratike teknik jido. jigo : n. Vyann, kwis bt. Nou pral kuit yon jigo kabrit jodi a. jigote : v. Bat k, pwoteste anplas, deplase san rete. Sa ou genyen ou jigote k ou konsa a. jij : n. Moun ki gen resposablite pou deside nan tribinal osinon nan yon teren. Jij, jije m byen. Jij de-touch. 2. Majistra, moun ki gen responsabilite pou li aplike lalwa epi f respekte jistis. Pwos a ft devan Jij Simon. 3. Moun ki andwa jije osnon bay opinyon li pou abitre yon sitiyasyon. Janjan sl jij nan sitiyasyon sa a. jije : v. 1. Pote jijman Ou gen tandans jije moun mal. 2. Pran desizyon baze sou pwosedi lajistis. Avoka a pa ka jije ou, sa se travay jij la. 3. Evalye, tande epi jije yon ka Yo ap jije ou dapre zak ou. Jij, jije m byen. jijiri : n. wowoli. Plant ki bay ti grenn plat ki svi pou f luil osinon ki svi pou f des Jijiri gen bon gou epi li gen anpil lwil ladan l. Gen moun ki rele l wowoli. Tablt wowoli se tablt jijiri jijman : n. 1. Rezilta ki soti l moun al nan lajistis. Etap, konsiderasyon, santans yon moun nan lajistis. Rezilta jijman sa a te f tout moun sezi. 2. Opinyon psonl sou yon sitiyasyon. Jijman pa m di m li ant. 3. Jou rgleman, dapre labib. Nou va kontre nan jou jijman. jilt : n. Zouti ki ft ak metal mens an fy file ki svi pou raze bab osnon koupe bagay fen. Pa kite jilt la kote pou timoun yo ka jwenn li. jiman : n. Feml cheval. Jiman sa a sanble li ap bay plizy pte. jiml : n. Tifi marasa, de s ki ft nan menm akouchman Mariya ak Malina se de jiml. Tifi se jiml ti gason se jimo. 2. Zouti pou rapwoche imaj yon bagay ki lwen pou w plis detay. Jimel Kleman (Clment Jumelle) : np. Politisyen, li te minis sou prezidan Maglwa. Li te vin kandida ala prezidans an 1957. L F. Divalye pase li te oblije antre nan kache. Li vin malad grav. Li kite kote li kache a pou li ale nan anbasad. Li mouri nan anbasad la. Pandan antman li, milit part epi yo sezi kadav la devan fanmi ak zanmi ki te nan antman an. jimnastik : n. Egzsis moun f pou yo kapab gen bon sikilasyon san osnon pou yo kapab pdi pwa. Kote moun al f jimnastik la yo konn rele l jim. jimnospm : n. Yon klas plant ki f grenn san po. Anpil se konif takou bwapen, sapen jimo : n. Gason marasa. Se jimo, ou pa w jan yo sanble? jinekolg : n. dokt ki espesyalize pou trete pati sks fi ak sitm repwodiksyon fi. jinekoloji : n. branch nan medsin ki espesyalize nan etid ak tretman apary repwodiksyon fi. jiny : a/n. pi piti. jip : n. Rad, abiman fi mete pou kouvri k l apati senti l andesandan rive sou jenou osinon sou cheviy li. Gen tout kalite jip,

PAGE 227

Diksyon Kreyl Vilsen -226gen mini jip, jip long, jip plise, gen pou tout kalite gou. jipit : np. 1. Youn nan bondye nan mitoloji women. 2. n. Senkym plant apatide soly la, se pi gwo plant nan sistm soly nou an. Yo pa kw gen moun kap viv sou plant jipit. jipon : n. Akseswa nan abiman fi, li mete anba rad li, sitou si twal jip la transparan. Jipon swa sa a bl. jiraf : n. Bt mamif ki gen kou long, ki soti nan kontinan Afrik. Jiraf gen yon kou ki long anpil epi janm fen. jire : v. 1. F sman, pwomt. Edwa jire li pap janm f sa ank. 2. Manm yon jiri jiri : n. Yon gwoup moun ki prete sman pou yo tande temwayaj, poze kesyon nan yon pwos epi ki bay desizyon yo baze sou agiman ki prezante devan yo. 2. Yon gwoup eksp ki pou deside kils ki pote laviktwa nan yon konpetisyon. jiridiksyon : n. Teritwa kote yon moun osinon yon administrasyon osinon yon tibinal gen otorite.. jiris : n. Eksp sou koze lalwa. jis : a. 1. Ont, ki respekte lalwa Lora se yon moun ki jis. 2. Etwat Lari a jis. 3. Egzak Si ou di a jis. 4. adv. Jiskaske, joustan Li di sa jis tan mwen fache. Jis Fara (Farah Juste) : Chant, animat, aktivis. Li te chante nan Eskacha (Ska Sha), se premye fi ki f plak mizik konpa. Nan Miyami chak premye janvye li te konn f kons pou fete endepandans Ayiti. jiska. adv. : Rive nan. Mwen gentan li liv la depi nan paj en jiska paj 33. jiskaske : adv. Joustan, jis Mwen ap tann jiskaske ou tounen. jistan : adv. Jouktan, joustan M ap tan ou jistan ou tounen. jisteman : adv. 1. Ekzakteman. 2. Selon lajistis. Jisten Jjt (Justin Georgette): np. Premye avoka fi ayisyen 1933. jistifye : v. defann, esplike. jistis : n. "gnizasyon, sistm pou aplike la lwa. 2. Rekonesans dwa yon moun.Desizyon ki respekte dwa moun, ki bay moun ki ant a pinisyon li merite. 3. Tribinal (lajistis). Pouvwa pou f respekte lalwa. Gen anpil moun ki ap lite pou jistis egziste pou tout moun, timoun kou granmoun, pv kou rich. Jistis Dep. n fr : Tribinal. Biwo jistis lokal nan komin yo. jitim : a. Lejitim, krk, jistifye Sa se yon desizyon ki jitim. jiwt : n. 1. Jwt, amizman ki f piwt. Gade kijan jiwt la ap vire. 2. Moun ki ap vire won, pou ou pa pran oserye. Ou pran m pou yon jiwt. 3. Zouti pou detekte direksyon van. jiwf : n. epis ki gen gou f, men ki pa pike. Gen moun ki manje jiwf antye, mwen pa kapab mwen menm, se pou mwen pile l. jiye (jiy) : n. Setym mwa nan ne a. Mwa jiy vini apre mwa jen, anvan mwa out. jiwomou (joumou): n. plant jaden b kay yo kiltive pou yon seri gwo fui li bay. Yo svi ak joumou nan rest pou f soup. jiy: n. setym mwa nan kalandriye. jiska : prep. prepozisyon ki make limit tan. jiska demen. jistan : kon. konjonksyon ki make limit. Chofe jistan li bouyi. jiy : n. Setym mwa nan ane a. Nan mwa jiy nou pral an vakans. jizye (zizye) : n. sak ki f pati nan tib dijestif zwazo. Jb : np. Psonaj nan labib. Jdani : np. Peyi nan Pwch-Oryan ki tou pre Izrayl. Li gen twa milyon moun ki ap viv sou 91 mil kilomt kare. Kapital li se Amann.

PAGE 228

Diksyon Kreyl Vilsen -227jodi : adv. Jounen nou ye a. Jodi a se samdi. jodi a adv. : Jou ki ap pase kounye a. Jodi a se ft mwen, ske ou pote kado pou mwen? jf : n. 1. Demonstrasyon Ban m yon jf pou mwen w si machin nan mache. 2. Montre detay nan k pou atire atansyon. Sonnya gen yon ksaj ki bay ti mesye yo jf. jofre : v. f yon ti gade enterese, pou eksite. Jj, P (Pre George) : np. Prt katolik ki te akeyi F. Divalye ki te nan kache sou gouvnman Maglwa. Apresa li te vin minis sou F. Divalye. jolye : n. gadyen prizon. Jolik, Oblen (Jolicoeur, Aubelin). np. : Jounalis epi ansyen direkt ofis touris Ayiti. Se yon moun ki koni anpil pou estil li (abiye toudeblan ak baton beki l nan men l), li renmen part an piblik tou. Greyam Grin (Graham Green) palede msye nan liv "Les Comediens" an. jon : n. 1. Plant ki gen tij won epi kre, ki pouse kote ki gen dlo. 2. Baton nan fanfa pou kominike ak mizisyen yo. Ti gason sa a jwe jon an byen. jn (jonn) : a. 1. Koul and vt ak koul zoranj. Rad jn. 2. Bl, anfm Ti fi a jn. Jonas : np. Psonaj nan labib, pwoft Ebre yo te jete nan lanm pandan yon gwo tanpt, paske li te dezobeyi Bondye. Dapre sa yo di te gen yon gwo pwason ki te vale Jonas epi al vomi li vivan sou la plaj. 2. Liv nan labib ki rakonte istwa Jonas. jndf : n. fwi tropikal espesyal yo jwenn Ayiti slman, li prske fin dispart. jongle : v. 1. Voye plizy bagay anl epi atrape yo youn dy lt byen vit. Ng sa f papa, li jongle ak 3 boul epi youn pa tonbe. 2. Kapab rezoud plizy pwoblm alafwa.. Monch, se jongle mwen ap jongle ak tan an, ak distans pou mwen kouri al travay, okipe timoun yo, al lekl, mwen pa konn kijan mwen f. 3. Fkzibisyon ak baton jon nan fanfa. joni : v. vin jn. jonis (lajonis) : n. maladi moun gen nan fwa ki f zye l vin jn. jonjl (janjl) : n. Vyann ki soti nan testikil bf osinon testikil kochon yo kuit epi yo manje km afwodizyak. Se plis Okap mwen tande koze janjl sa a. jnze : n. pati jn anndan ze poul. jou kase : n fr. Avanjou, douvanjou, moman nan fen nuit la anvan li f jou. Nou ap kite Ptoprens anvan jou kase. jou : n. 1. Peryd tan ki dire 24. Yon jou se kont pou mwen f travay sa a. 2. Yon l konsa. Yon jou, nou ka w. 3. L soly la kmanse part. Eske li jou deja? 4. Moman, dat, anivs Jodi a se jou mwen te marye. 5. Pwen kouti, nan bwodri. M ap f jou nan woult la. 6. Fant. Gade nan jou a pou ou w si li ap vini. jouda : a. Tripotz, fouyapt, moun ki enterese konnen sa ki ap pase lakay yon lt moun. Moun yo jouda, tout lajounen yo ap gade sa ki ap pase lakay mwen. joudlan : Premye Janvye, premye jou nan yon ane. Gen yon abitid al di moun bonjou pou joudlan, l sa a, ou tou resevwa zetrenn. joujou : n. 1. Jwt. Alkile timoun pa jwe ak joujou ank. 2. Enbesil, moun yo pa pran oserye Se yon joujou, timoun yo ranse avk li jan lide yo di yo. Joujou griyen dan ou. jouk. adv. : 1. Jis jiska. Nou gen pou nou danse jouk li jou. 2. kote ou mare bt. 3. Pati ki rete nan t apre yo koupe yon pyebwa.

PAGE 229

Diksyon Kreyl Vilsen -228jouke : v. mare. Vin ede mwen jouke chay sa a tanpri. joul : n. inite enji. Yon joul se travay yon fs ki mezire yon nyoutonn pou deplase yon bagay sou yon mt. jouman : n. 1. Betiz. Sispann di jouman la a. 2. Defo, rezon pou ridikilize yon moun. Yo ban mwen enfimite mwen an pou jouman. joumou : n. Legim koul jn fonse ki nan fanmi kikibitase, tij li kouri at nan jaden b kay, li bay gwo legim. Yo svi ak joumou nan rest pou f soup. Ayiti tout moun f bon soup joumou premye janvye. jounal : n. 1. Nouvl ki ekri sou papye. Mwen li nan jounal demen ap gen lapli, pito mwen mache ak padesi mwen. 2. Kaye pou ekri chak jou kisa ki te pase. jounalis : n. moun ki kolabore pou pibliye yon jounal. redakt, korekt, rept. 2. Moun ki gen km metye pou yo bay nouvl, analize nouvl, diskite nouvl. Jounalis radyo, jounalis televizyon. jounalye: n. 1. Yon travay ki pa an pmanans, ki pa gen vakans peye, jou li travay se jou yo peye l. 2. adv. Ki ft toulejou. 3. a. Yon bt ki aktif lajounen epi repoze lannuit. jounlman : adv. Ki ft touljou. jounen : n. 1. Tan pandan soly la klere. Li f gwo jounen la a. 2. Tan depi ou leve joustan ou al kouche. Mwen pral lave larivy jounen jodi a. Kijan ou pase jounen an? joupa (ajoupa) : n. Kay anpay nan zn riral. Mwen gen yon joupa andey. joure : v. F kont, pale f, di mo ki pa janti. L moun ap joure, yo move epi yo pale f. jous (jis) : adv. 1. Jiskaske Ou f jous ou pa janm koud rad la pou mwen. 2. Nan konbyen tan. Jous kil n ap w ank? jouskaske. adv. : Jistan, joustan. Mwen tann jouskaske mwen tounen pwa tann, mwen pa janm w Kalo. joustan ( jouktan, jistan) : adv. Jous, jiskaske. Ou f joustan nou pa w. Jozf, Antonyo (Joseph, Antonio). : Atispent ayisyen koni anpil pou kalite tablo li f. Li ft an Avril 1921 nan Repiblik Dominikn alske paran li yo te imigre Barawona. Li aprann tay ak mizik. An 1937, l Twouyiyo te f yon kanpay pou li touye Ayisyen nan Dominikani, Antonyo Jozf ak manman li ak s li pase anpil miz anvan yo resi chape poul yo epi retounen Ayiti. L li rive Ptoprens, lavi a te difisil pou li paske li pat konnen okenn moun la. Li te vin ouvri yon atelye tay. An 1944, li antre nan Sant-da (Centre d = Art). Yo vin dekouvri tallan li. Li vin ekspoze nan plizy peyi. jpp : akw jens pouvwa popil, jan l pase l pase. jwa (lajwa) : n. 1. Kontanman. Timoun yo f pwonmnad la ak jwa nan k yo. jwaye : a. ki gen k kontan, ki ge; ki santi lajwa. jwe lakomedi : v fr. F teyat, fente. Pa koute Wolan, misye ap jwe lakomedi avk ou. jwe : v. 1. Anmize. Timoun yo ap jwe foutbl. 2. Ranse, pase nan betiz, woule. M ap jwe avk ou, pa pran m oserye. Jera jwe m joustan li pa janm ban mwen lajan mwen an. 4. Achte lotri jw (jwa) : n. 1. Moun ki ap jwe. Mwen se yon jw nan ekip la. 2. Moun ki jwe lotri, pok.... Misye se yon jw ki toujou pdi tout kb li nan a